क्षराक्षरमयो विष्णुर्बिभर्त्यखिलमीश्वरः । पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत् ॥ १,२२.
विष्णु, जो नश्वर और अविनाशी दोनों से बने हैं, सब कुछ संभालते हैं; वे अव्यक्त पुरुष के रूप में, आभूषणों और अस्त्रों के रूप में प्रकट होते हैं।
श्रीमैत्रेय उवाच भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यच्चैतदखिलं जगत् । बिभर्ति भगवान्विष्णुस्तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ १,२२.
श्री मैत्रेय बोले— हे भगवन, आप मुझे बताइए कि भगवान विष्णु, जो आभूषणों और अस्त्रों के स्वरूप में स्थित हैं, यह सम्पूर्ण जगत किस प्रकार धारण करते हैं।
श्रीपराशर उवाच नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे । कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममा भवत् ॥ १,२२.
श्री पराशर बोले— अनंत शक्ति वाले, अपार विष्णु को प्रणाम कर मैं वही कथा कहता हूँ, जो मुझे वशिष्ठ जी ने बताई थी, हे सौभाग्यशाली।
आत्मानमस्य जगतो निर्लेपमगुणामलम् । बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान्हरिः ॥ १,२२.
भगवान हरि, कौस्तुभ मणि के रूप में, इस संसार के आत्मा को धारण करते हैं, जो सर्वथा निर्मल, निर्लेप और गुणरहित है।
श्रीवत्ससंस्थानधरमनन्तेन समाश्रितम् । प्रधानं बुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधवे ॥ १,२२.
मुख्य बुद्धि भी माधव में गदा के रूप में स्थित है, जो श्रीवत्स के चिह्न के साथ, अनंत द्वारा आश्रित है।
भूतादिमिन्द्रियादिं च द्विधाहङ्कारमीश्वरः । बिभर्ति शंखरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम् ॥ १,२२.
ईश्वर भूतों, इंद्रियों और द्विविध अहंकार को शंख के रूप में और शार्ङ्ग धनुष के रूप में धारण करते हैं।
चलत्स्वरूपमत्यन्तं जवेनान्तारितानिलम् । चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम् ॥ १,२२.
वह मन, जो सदा चंचल और वायु के समान तीव्र है, उसे विष्णु अपने हाथ में स्थित चक्र के रूप में धारण करते हैं।
पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः । सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज ॥ १,२२.
हे द्विज, गदा धारण करने वाले भगवान की जो वैजयन्ती माला है, जो पाँच रूपों वाली है, वही भूतों के कारणों का समूह है और उसे ही भूतमाला कहा गया है।
यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै । शररूपाण्यशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः ॥ १,२२.
सभी इंद्रियाँ, चाहे ज्ञान की हों या कर्म की, सब तीरों के रूप में हैं; जनार्दन उन सबको धारण करते हैं।
बिभर्ति यच्चासिरत्नमच्युतोत्यन्तनिर्मलम् । विद्यामय तु तज्ज्ञानमविद्याकोशसंस्थितम् ॥ १,२२.
और जो निर्मल तलवार अच्युत धारण करते हैं, वह स्वयं ज्ञान है, जो अविद्या की म्यान में स्थित है।
इत्थं पुमान्प्रधानं च बुद्ध्यहङ्कारमेव च । भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च । विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वमेतत्समाश्रितम् ॥ १,२२.
इस प्रकार, हे मैत्रेय, हृषीकेश में यह सब—प्रधान, बुद्धि, अहंकार, भूत, मन, सभी इंद्रियाँ, विद्या और अविद्या—समाहित हैं।
अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः । बिभार्ति मायारूपोसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः ॥ १,२२.
हरि, जो स्वयं निराकार हैं, जीवों के कल्याण के लिए मायारूप धारण कर अस्त्र-आभूषणों के रूप में प्रकट होते हैं।
सविकारं प्रधानं च पुमांश्चैवाखिलं जगत् । बिभर्ति पुण्डहीकाक्षस्तदेवं परमेश्वरः ॥ १,२२.
कमलनयन भगवान् ही रूप बदलने वाली प्रकृति और समस्त जगत को संभालते हैं; वही परमेश्वर सबका आधार हैं।
या विद्या या तथाविद्या यत्सद्यच्चासदव्ययम् । तत्सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने ॥ १,२२.
मैत्रेय, जो कुछ भी विद्या है, अविद्या है, जो सत्य है, असत्य है या अविनाशी है—यह सब कुछ सर्वभूतों के स्वामी मधुसूदन में ही है।
कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः । कालस्वरूपो भगवानपापो हरिरव्ययः ॥ १,२२.
काल, काष्ठा, निमेष, दिन, ऋतु, वर्ष आदि समय के भेदों के रूप में पापरहित और अविनाशी भगवान् हरि ही स्वयं कालस्वरूप हैं।
भूर्लोकोथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम । महर्जनस्तपः सत्यं सप्त लोका इमे विभुः ॥ १,२२.
हे श्रेष्ठ मुनि, भूरलोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपोलोक और सत्यलोक—ये सातों लोक सर्वव्यापी भगवान् से व्याप्त हैं।
लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषामपि पूर्वजः । आधारः सर्वविद्यानां स्वयमेव हरिः स्थितः ॥ १,२२.
हरि स्वयं ही सब लोकों के आत्मा और रूप हैं, वे प्राचीनों के भी आदिपुरुष और समस्त विद्याओं के आधार हैं।
देवमानुषपश्वादिश्वरूपैर्बहुभिः स्थितः । ततः सर्वेश्वरोऽनन्तो भूतमूर्तिरमूर्तिमान् ॥ १,२२.
भगवान् अनेक रूपों में—देवता, मनुष्य, पशु आदि के रूप में—स्थित हैं; वे अनंत, सर्वेश्वर, समस्त भूतों के मूल और रूप-अरूप दोनों से युक्त हैं।
ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वाणानि वै । इतिहासोपवेदाश्च वेदान्तेषु तथोक्तयः ॥ १,२२.
ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, इतिहास, उपवेद और वेदांत में कही गई शिक्षाएँ—
वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च । शास्त्राण्यशेषाण्याख्यानान्यनुवाकाश्च ये क्वचित् ॥ १,२२.
सभी वेदांग, मनु आदि के वचन, समस्त शास्त्र, कथाएँ और जहाँ कहीं भी जो अनुवाक हैं—
काव्यालापाश्च ये केचिद्रीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैतद्वपुर्विष्णोर्महात्मनः ॥ १,२२.
जो भी काव्य, संवाद और अन्य सभी रचनाएँ हैं—ये सब शब्दरूप में महात्मा विष्णु के शरीर का ही स्वरूप हैं।
यानि मूर्तान्यमूर्तानि यान्यत्रान्यत्र वा क्वचित् । सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः ॥ १,२२.
यहाँ या कहीं भी, जो भी रूपवान या अरूप वस्तुएँ हैं—वास्तव में वे सब उसी का शरीर हैं।
अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्यजातम् । ईदृङ्मनो यस्य न तस्यट भूयो भवोद्भावा द्वन्द्वगदा भवन्ति ॥ १,२२.
मैं ही हरि, जनार्दन हूँ; यह सब कुछ मैं ही हूँ—इसके सिवा कुछ भी नहीं, न कोई कारण है न कार्य। जिसके मन में ऐसा भाव है, हे ट, उसके लिए फिर जन्म नहीं होता और न ही सुख-दुःख के द्वंद्व उत्पन्न होते हैं।
इत्यैष तेंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज । यथावत्कथितो यस्मिन्धृते पापैः प्रमुच्यते ॥ १,२२.
हे द्विज, इस प्रकार यह पुराण का पहला अंश तुझे यथावत् बताया गया; इसे स्मरण करने से पापों से मुक्ति मिलती है।
कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्देन यत्फलम् । तदस्य श्रवणात्सव मैत्रेयाप्नोति मानवः ॥ १,२२.
कार्तिक मास में पुष्कर में बारह वर्ष तक स्नान करने से जो फल मिलता है, वही फल यह कथा सुनने से, हे मैत्रेय, मनुष्य को प्राप्त होता है।
देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादिनां च सम्भवम् । भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्य वरदा मुने ॥ १,२२.
हे मुनिवर, देवता, ऋषि, पितर, गन्धर्व, यक्ष आदि के जन्म—ये सब देवताओं से आरंभ होकर, सुनने वाले पुरुष को प्राप्त होते हैं।
मैत्रेय उवाच । भगवन् सम्यागाख्यातं ममैतदखिलं त्वया । जगतः सर्गसम्बन्घि यत् पृष्टोऽसि गुरो मया
मैत्रेय ने कहा— भगवन, आपने मेरे द्वारा पूछे गए जगत की सृष्टि और व्यवस्था से संबंधित सभी बातें मुझे भली-भाँति समझा दीं।
योऽयमंशो जगत्सृष्टिसम्बद्धो गदितस्त्वया । तत्राहं श्रोतुमिच्छामि भूयोऽपि मुनिसत्तम
हे श्रेष्ठ मुनि, आपने जो जगत की सृष्टि से जुड़ा भाग बताया है, उसके बारे में मैं फिर भी और सुनना चाहता हूँ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य यौ । तयोरुत्तानपादस्य ध्रुवः पुत्रस्त्वयोदितः ।.
आपने बताया कि प्रियव्रत और उत्तानपाद, ये दोनों स्वयंभुव के पुत्र थे; और उत्तानपाद के पुत्र ध्रुव थे।
प्रियव्रतस्य नैवोक्ता भवता द्विज सन्ततिः । तामहं श्रोतुमिच्छामि प्रसन्नो वक्तुमर्हसि
परंतु, हे द्विज, आपने अभी तक प्रियव्रत की संतान का वर्णन नहीं किया है। मैं उनके विषय में सुनना चाहता हूँ, कृपा करके बताइए।