तस्य तच्चेतसो देवः स्तुतिमित्थं प्रकूर्वतः । आविर्बभूव भगवान् पीताम्बरधरो हरिः
जब उसने ऐसे भाव से स्तुति की, तब पीताम्बरधारी भगवान् हरि वहाँ प्रकट हो गए।
ससम्भ्रमस्तमालोक्य समुत्थायाकुलाक्षरम् । नमोऽस्तु विष्णवेत्यतद व्याजहारासकृद द्रिज
उसे देखकर वह घबराहट और श्रद्धा से उठ खड़ा हुआ, उसकी वाणी लड़खड़ा रही थी, और वह बार-बार बोला—'विष्णु को प्रणाम!'
देव प्रपन्नार्त्तिहर प्रसादं कुरु केशव । अवलोकनदानेन भूयो मां पावयाच्यत
हे प्रभु, शरणागतों की पीड़ा हरने वाले, कृपा कीजिए केशव! अपने दर्शन देकर मुझे फिर से पवित्र कर दीजिए।
कुर्व्वतस्ते प्रसन्नोऽहं भक्तिमव्यभिचारिणीम् । यथाभिलषितो मत्तः प्रह्लाद व्रियतां वरः
तुम्हारे ऐसे आचरण से मैं प्रसन्न हूँ, तुम्हारी अडिग भक्ति से भी; प्रह्लाद, मुझसे जो भी वर चाहो, माँग लो।
नाथ योनिसहस्त्रेषु येषु येषु व्रजाम्यहम् । तेषु तेष्वच्युता भक्तिरच्युतास्तु सदा त्वयि
हे प्रभु, मैं जिस-जिस योनि में जन्म लूँ, उन सब में आपकी अचल भक्ति बनी रहे, हे अच्युत!
या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी । त्वामनुस्मरतः सा मे ह्टदयान्माऽपसर्पतु
जैसी आसक्ति अज्ञानी लोगों को विषयों में रहती है, वैसी आसक्ति मेरे हृदय से दूर हो जाए जब मैं आपको स्मरण करूँ।
मयि भक्तिस्तवास्त्येव भूयोऽप्येवं भविष्यति । वरस्तु मत्तः प्रह्लाद व्रियतां यस्तवेप्सितः
तुम्हारे भीतर मेरी भक्ति है और आगे भी बनी रहेगी; फिर भी, प्रह्लाद, मुझसे जो भी वर चाहो, माँग लो।
मयि द्र षानुबन्धोऽभूत् संस्तूतावुद्यते तव । मतूपितुस्तत्कृतं पापं देव तस्य प्रणश्यतु
आपसे मेरा जो संबंध है, उसी से आपकी स्तुति करने की प्रेरणा आई; हे प्रभु, मेरे पिता ने जो पाप किया है, वह नष्ट हो जाए।
शस्त्राणि पातितान्यङ्ग क्षिप्तो यज्वाग्रिसंहतौ । दंशितश्चोरगैर्दृत्तं यद्रिषं मम भोजने
मुझ पर अस्त्र चलाए गए, यज्ञ की अग्नि में डाला गया, साँपों ने डंसा और भोजन में विष दिया गया।
बद्ध्वा समुद्र यत् क्षिप्तो यज्वितोऽस्मि शलोच्चयाः । अन्यानि चाप्यसाधूनि यानि यानि कृतानि मे
मुझे बाँधकर समुद्र में फेंका गया, पर्वतों से गिराया गया, और भी बहुत से अन्य बुरे काम मेरे साथ किए गए।
त्वयि भक्तिमतो द्रेषादघं तत्सम्भवञ्च यत् । त्वतूप्रसादात् प्रभो सद्यस्तेन मुच्येत मेपिता
हे प्रभु, आपकी भक्ति करने वालों से जो द्वेष हुआ, उससे जो पाप उत्पन्न हुआ, वह आपके प्रसाद से मेरे पिता का तुरंत नाश हो जाए।
प्रह्लाद सर्व्वमेतत् ते मत्प्रसादादू भविष्यति । अन्यञ्च ते वरं दह्मि व्रियतामसुरात्मज
प्रह्लाद, यह सब तुम्हें मेरे प्रसाद से प्राप्त होगा; असुरपुत्र, अब और कोई वर चाहो तो माँग लो।
कृतकृत्योऽस्मि भगवन् वरेणानेन यत् त्वयि । भवित्री त्वत्प्रसादेन भक्तिरव्यभिचारिणी
भगवान्, इस वर से मैं कृतार्थ हो गया हूँ, क्योंकि आपके प्रसाद से मुझमें अडिग भक्ति बनी रहेगी।
धर्म्मर्थकामैः किं तस्य मुक्तिस्तस्य करो स्थिता । समस्तजगतां मूले यस्य भक्तिः स्थिरा त्वयि
जिसकी मुक्ति निश्चित है और जिसकी स्थिर भक्ति आप में है, उसके लिए धर्म, अर्थ या काम का क्या उपयोग है, जब वह सब संसार का मूल है?
यथा ते निश्चलं चेतो मयि भक्तिसमन्वितम । तथा त्वं मत्प्रसादेन निव्वाणा परमाप्स्यसि
जैसे तुम्हारा मन मेरे प्रति अचल और भक्ति से युक्त है, वैसे ही मेरे प्रसाद से तुम परम मुक्ति को प्राप्त करोगे।
इत्युक्त्वान्तर्दृ धे विष्णुस्तस्य मैत्रेय ! पश्यतः । स चापि पुनरागम्य ववन्दे चरणौ पितुः
ऐसा कहकर भगवान् विष्णु ने, हे मैत्रेय! उसके देखते-देखते अंतर्धान हो गए; और वह फिर लौटकर अपने पिता के चरणों में प्रणाम करने गया।
तं पिता मूद्ध न्युपाघ्राय परिष्वज्य च पीडिताम् । जीवसीत्याह वत्सेति बाष्पार्द्र नयनो द्रिज
उसके पिता ने व्याकुल होकर उसे गले लगाया, सिर से लगाकर सूंघा और आँसुओं से भीगी आँखों से बोले— 'बेटा, तू जीवित है।'
प्रीतिमांस्वाभवत् तस्मिन्ननुतापी महासुरः । गुरुपित्रोश्वकारैवं शुश्वूषां सोऽपि धर्म्मवित्
उस महान असुर को उसमें प्रसन्नता हुई, यद्यपि उसने बहुत कष्ट झेला था। उसने धर्म को जानकर अपने गुरु और पिता की सेवा की।
पितर्य्युपरतिं नीते नरसिंहस्वरूपिणा । विष्णुना सोऽपिदैत्यानां मैत्रयाभूत् परिस्ततः
जब विष्णु ने नरसिंह रूप में उसके पिता को समाप्त कर दिया, तब वह भी चारों ओर के दैत्यों से मैत्रीभाव से रहने लगा।
ततो राज्यद्यु तिं प्राप्य कर्म्मशुद्धिकरीं द्रिज । पुत्रपौत्रांश्व सुबहुनवाप्यैश्वय्येमेव च
इसके बाद, पुण्य कर्मों को शुद्ध करने वाला राज्य पाकर उसने अनेक पुत्र, पौत्र और बड़ा ऐश्वर्य भोगा।
क्षीणाधिकारःस यदा पुण्यपापविवर्जितः । तदासौ भगवदूध्यानात् परं निर्व्वणमाप्तवान
जब उसका अधिकार क्षीण हो गया और वह पुण्य-पाप से रहित हुआ, तब भगवान का ध्यान करके उसने परम मोक्ष प्राप्त किया।
एवम्प्रभावो दैत्योऽसौ मैत्रेयासीनूमहामतिः । प्रह्लादो भगवदूभक्तो यं त्वं मामनुपृच्छसि
ऐसा प्रभावशाली था वह दैत्य, हे मैत्रेय, जो महान बुद्धिमान प्रह्लाद था, भगवान का भक्त, जिसके बारे में तुमने मुझसे पूछा।
यस्त्वेतच्चरितं तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः । श्वृणोति त्सय पापानि सद्या गच्छन्ति संक्षयम्
जो कोई उस महात्मा प्रह्लाद की कथा सुनता है, उसके पाप तुरंत नष्ट हो जाते हैं।
अहोरात्रकृतं पापं प्रह्लादचरितं नरः । श्वृणवन् पठंश्व मैत्रेय व्यपोहति न संशयः
दिन या रात में किया गया कोई भी पाप, हे मैत्रेय, प्रह्लाद की कथा सुनने या पढ़ने से मिट जाता है— इसमें कोई संदेह नहीं।
पौर्णामास्याममावस्यामष्टम्यामथवा पठन् । द्रादश्यां वा तदाप्नोति गोप्रदानफलं द्रिज
पूर्णिमा, अमावस्या, अष्टमी या द्वादशी के दिन इसका पाठ करने से, हे द्विज, गौदान के बराबर फल मिलता है।
प्रह्लादं सकलापत्सु यथा रक्षितवान् हरिः । तथा रक्षति यस्तस्य श्वृणोति चरितं सदा
जैसे हरि ने प्रह्लाद की हर विपत्ति में रक्षा की, वैसे ही जो उसकी कथा सदा सुनता है, उसकी भी रक्षा करते हैं।
प्रह्लादपुत्र आयुष्माञ्छिबिर्बाष्कल एव च विरोचनस्तु प्राह्लादिर्बलिर्जज्ञे विरोचनात् १ बलेः पुत्रशतं त्वासीद्बाणज्येष्ठं महामुने हिरण्याक्षसुताश्चासन्सर्व एव महा बलाः २ झर्झरः शकुनिश्चैव भूतसन्तापनस्तथा महानाभो महाबाहुः कालनाभस्तथापरः ३ अभवन्दनुपूत्राश्च द्विमूर्द्धा शंबरस्तथा अयोमुखः शंकुशिराः कपिलः शंकरस्तथा ४ एकचक्रो महाबाहुस्तारकश्च महाबलः स्वर्भानुर्वृषपर्वा च पुलोम च महाबलः ५ एते दनोः सुताः ख्याता विप्रचित्तिश्च वीर्यवान् ६ स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी उपदानी हयशिराः प्रख्याता वरकन्यकाः ७ वैश्वानरसुते चोभे पुलोमा कालका तथा उभे सुते महाभागे मारीचेस्तु परिग्रहः ८ ताभ्यां पुत्रसहस्राणि षष्टिर्दानवसत्तमाः पौलोमाः कालकेयाश्च मारीचतनयाः स्मृताः ९ ततोऽपरेमहावीर्या दारुणास्त्वतिनिर्घृणाः सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास्तथा १० त्र्! यंशः शल्यश्च बलवान् नभश्चैव महाबलः वातापी नमुचिश्चैव इल्वलः खसृमस्तथा ११ आन्धको नरकश्चैव कालनाभस्तथैव च स्वर्भानुश्च महावीर्यो वक्त्रयोधी महासुरः १२ एते वै दानवाः श्रेष्ठा दनुवंशविवर्द्धनाः एतेषां पुत्रपौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः १३ प्रह्लादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः १४ षट् सुताः सुमहासत्त्वास्ताम्रायाः परिकीर्त्तिताः शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृद्ध्रका १५ शुकी शुकानजनयदुलूकप्रत्युलूकिकान् श्येनी श्येनांस्तथा भासी भासान्गृद्धांश्च गृद्ध्र्यपि १६ शुच्यौदकान्पक्षिगणान्सुग्रीवी तु व्यजायत अश्वानुष्ट्रान्गर्दभांश्च ताम्रावंशः प्रकीर्त्तितः १७ विनतायास्तु द्वौ पुत्रौ विरतौ गरुडारुणौ सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः पन्नगाशनः १८ सुरसायां सहस्रं तु सर्पाणाममितौजसाम् अनेकशिरसां ब्रह्मन् खेचराणां महात्मनाम् १९ काद्र वेयास्तु बलिनः सहस्रममितौजसः सुपर्णवशगा ब्रह्मन् जज्ञिरे नैकमस्तकाः २० तेषां प्रधानभूतास्तु श्षोवासुकितक्षकाः शंखश्वेतो महापद्मः कम्बलाश्वतरौ तथा २१ एलापुत्रस्तथा नागः कर्कोटकधनञ्जयौ एते चान्ये च बहवो दन्दशूका विषोल्बणाः २२ गणं क्रोधवशं विद्धि तस्याः सर्वे च दंष्ट्रिणः स्थलजाः पक्षिणोब्जाश्च दारुणाः पिशिताशनाः २३ क्रोधात्तु पिशाचांश्च जनयामास महाबलान् गास्तु वै जनयामास सुरभीर्महिषीस्तथा इरावृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः २४ स्वसा तु यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा अरिष्टा तु महासत्त्वान् गन्धर्वान्समजीजनत् २५ एते कश्यपदायादाः कीर्त्तिताः स्थाणुजङ्गमाः तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोथ सहस्रशः २६ एष मन्वन्तरे सर्गो ब्रह्मन्स्वारोचिषे स्मृतः २७ वैवस्वते च महति वारुणे वितते कृतौ जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते २८ पूर्वं यत्र तु सप्तर्षिनुत्पन्नान्सप्तमानसान् पुत्रत्वे कल्पयामास स्वयमेव पितामहः गन्धर्वभोगिदेवानां दानवानां च सत्तम २९ दितिर्विनष्टपुत्रा वै तोषयामास काश्यपम् तया चाराधितः सम्यक्काश्यपस्तपतां वरः ३० वरेण च्छन्दयामास सा च वव्रे ततो वरम् पुत्रमिन्द्र वधार्थाय समर्थममितौजसम् ३१ स च तस्मै वरं प्रादाद्भार्यायै मुनिसत्तमः दत्त्वा च वरमत्युग्रं कश्यपस्तामुवाच ह ३२ शक्रं पुत्रो निहन्ता ते यदि गर्भं शरच्छतम् समाहितातिप्रयता शौचिनी धारयिष्यसि ३३ इत्येवमुक्त्वा तां देवीं संगतः कश्यपो मुनिः दधार सा च तं गर्भं सम्यक्छोचसमन्विता ३४ गर्भमात्मवधार्थाय ज्ञात्वा तं मघवानपि शुश्रूषुस्तामथागच्छद्विनयादमराधिपः ३५ तस्याश्चैवान्तरप्रेप्सुरतिष्ठत्पाकशासनः ऊने वर्षशते चास्या ददर्शान्तरमात्मना ३६ अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनमाविशत् निद्रा ं! चाहारयामास तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः ३७ वज्रपाणिर्महागर्भं चिच्छेदाथ स सप्तधा सम्पीड्यमानो वज्रेण स रुरोदातिदारुणम् ३८ मा रोदीरिति तं शक्रः पुनःपुनरभाषत सोऽभवत्सप्तधा गर्भस्तमिंद्र ः! कुपितः पुनः ३९ एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणारिविदारिणा मरुतो नाम देवास्ते बभूवुरतिवेगिनः ४० यदुक्तं वै भगवता तेनैव मरुतोऽभवन् देवा एकोनपञ्चाशत्सहाया वज्रपाणिनः ४१ इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमेंशे एकविंशोऽध्यायः २१ संह्लादपुत्र आयुष्मान् शिविर्वाष्कल एव च । विरोचनस्तु प्राह्लादिर्बलिर्ज्जज्ञच विरोचनात्
बलेः पुत्रशतन्त्वासीदू बाणज्येष्ठं भहामुने । हिरणयाक्षसुताश्वासन् सर्व्व एव महाबलाः
बलि के सौ पुत्र थे, जिनमें बाण सबसे बड़ा था, हे महर्षि। हिरण्याक्ष के सभी पुत्र भी अत्यंत बलशाली थे।
उत्कुरः शकुनिश्चैव भूतसन्तापनस्तथा महानाभो महाबाबहु- कालनाभस्तथापरः
झर्झर, शकुनि, भूतसंतापन, महानाभ, महाबाहु और एक अन्य कालानाभ भी उनमें थे।
अभवन् दनुपुत्राश्च द्रिमूर्द्धा शङ्करस्तथा । अयोमुखः शङ्कु शिराः कपिलः शम्बरस्तथा
अनुपु, द्विमूर्धा, शंबर, अयोमुख, शंकुशिरा, कपिल और शंकर भी दनु के पुत्र हुए।
प्रह्लाद के पुत्र आयुष्मान, शिबि, वाष्कल और अन्य थे। प्रह्लाद से विरोचन उत्पन्न हुए, और विरोचन से बलि का जन्म हुआ।