સર્વસ્મિન્સર્વભૂતસ્ત્વં સર્વઃ સર્વસ્વરૂપધૃક્ । સર્વં ત્વત્તસ્તતશ્ચ ત્વં નમઃ સર્વાત્મનેઽસ્તુ તે ॥ ૧,૧૨.
તું સર્વમાં રહેલો છે, સર્વ જીવોમાં તું જ છે, તું સર્વ સ્વરૂપ ધારણ કરનારો છે; બધું તારી પાસેથી આવે છે અને તારી પાસે જ જાય છે — એવા સર્વાત્માને વંદન છે.
સર્વાત્મકોસિ સર્વેશ સર્વભૂતસ્થિતો યતઃ । કથયામિ તતઃ કિં તે સર્વં વેત્સિ હૃતિ સ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૨.
તું સર્વનો આત્મા છે, સર્વનો ઈશ્વર છે, સર્વ જીવોમાં વસે છે; હવે તને શું કહું, તું તો હૃદયમાં રહેલું બધું જાણે છે.
સર્વાત્મન્સર્વભૂતેશ સર્વસત્ત્વસમુદ્ભવ । સર્વભૂતો ભવાન્વેત્તિ સર્વસત્ત્વમનોરથમ્ ॥ ૧,૧૨.
હે સર્વના આત્મા, સર્વ જીવોના સ્વામી અને સર્વ જીવોના સર્જનહાર, તમે દરેક જીવમાં રહેલા છો અને બધાના મનની ઈચ્છાઓ જાણો છો.
યો મે મનોરથો નાથ સફલઃ સ ત્વયા કૃતઃ । તપશ્ચ તપ્તં સફલં યદ્દૃષ્ટોઽસિ જગત્પતે ॥ ૧,૧૨.
હે પ્રભુ, જે ઈચ્છા મેં મનમાં રાખી હતી, તે તમે પૂર્ણ કરી છે; મેં જે તપ કર્યું હતું, તે સફળ થયું છે, કેમ કે હે જગતના સ્વામી, આજે મેં તમને જોઈ લીધા છે.
શ્રીભગવાનુવાચ તપસસ્તત્ફલં યદ્દૃષ્ટોઽહં ત્વયા ધ્રુવ । મદૃર્શનં હિ વિફલં રાજપુત્ર ન જાયતે ॥ ૧,૧૨.
ભગવાને કહ્યું: હે ધ્રુવ, તારા તપનું ફળ એ છે કે, તું મને જોઈ શક્યો છે; રાજકુમાર, મારું દર્શન ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતું.
વરં વરય તસ્માત્ત્વં યથાભિમતમાત્મનઃ । સર્વં સંપદ્યતે પુંસાં મયિ દૃષ્ટિપથં ગતે ॥ ૧,૧૨.
હવે તું તારી મનગમતી કોઈ પણ વરદાન માગ, કારણ કે જે મનુષ્યને મારું દર્શન થાય છે, તેના માટે બધું શક્ય બની જાય છે.
ધ્રુવ ઉવાચ ભગવન્ભૂતભવ્યેશ સર્વસ્યાસ્તે ભવાન્ હૃદિ । કિમજ્ઞાતં તવ બ્રહ્મન્મનસા યન્મયેક્ષિતમ્ ॥ ૧,૧૨.
ધ્રુવે કહ્યું: હે ભગવાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સ્વામી, તમે બધાના હૃદયમાં વસો છો; હે દૈવી, મેં મનમાં જે વિચાર્યું છે, તે આપને અજાણ્યું શું રહી શકે?
તથાપિ તુભ્યં દેવેશ કથયિષ્યામિ યન્મયા । પ્રાર્થ્યતે દુર્વિનીતેન હૃદયેનાતિદુર્લભમ્ ॥ ૧,૧૨.
ત્યાં પણ, હે દેવોના દેવ, હું તમને કહું છું કે મારા ભટકેલા અને અયોગ્ય હૃદયથી હું શું ઈચ્છું છું, ભલે એ મેળવવું બહુ જ મુશ્કેલ હોય.
કિં વા સર્વજગત્સ્ત્રષ્ટઃ પ્રસન્ને ત્વયિ દુર્લભમ્ । ત્વત્પ્રસાદફલં ભુઙ્ક્તે ત્રૈલોક્યં મઘ વાનપિ ॥ ૧,૧૨.
હે સર્વજગતના સર્જનહાર, જ્યારે તમે પ્રસન્ન થાઓ ત્યારે શું અશક્ય રહી શકે? તારો પ્રસાદ મળ્યે તો ઈન્દ્ર પણ ત્રિલોકીનો ભોગ ભોગવે છે.
નૈતદ્રાજાસનં યોગ્યમજાતસ્ય મમોદરાત્ । ઇતિ ગર્વદવોચન્માં સપત્નીમાતુરુચ્ચકૈઃ ॥ ૧,૧૨.
આ રાજાસન મારા પેટમાંથી જન્મેલા માટે યોગ્ય નથી – એમ મારી સાવક માતાએ ઉંચા અવાજે ઘમંડથી મને કહ્યું હતું.
આધારભૂતં જગતઃ સર્વેષામુત્તમોત્તમમ્ । પ્રાર્થયામિ પ્રભો સ્થાનં ત્વત્પ્રસાદાદતોવ્યયમ્ ॥ ૧,૧૨.
હે પ્રભુ, તેથી હું તમારી પાસે અવિનાશી અને સર્વથી શ્રેષ્ઠ એવી જગતને આધાર આપતી સ્થિતી આપો એવી પ્રાર્થના કરું છું, એ પણ તમારા કૃપાથી.
શ્રીભગવાનુવાચ યત્ત્વયા પ્રાર્થ્યતે સ્થાનમેતત્પ્રાપ્સ્યતિ વૈ ભવાન્ । ત્વયાહં તોષિતઃ પૂર્વમન્યજન્મનિ વાલક ॥ ૧,૧૨.
ભગવાને કહ્યું: તું જે સ્થાન માગે છે, એ તને ચોક્કસ મળશે; હે બાલક, તું અગાઉના જન્મમાં પણ મને પ્રસન્ન કર્યો હતો.
ત્વમાસીર્બ્રહ્મણઃ પૂર્વં મય્યેકાગ્રમતિઃ સદા । માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રષુર્નિજધર્માનુપાલકઃ ॥ ૧,૧૨.
તું પહેલા બ્રહ્માનો પુત્ર હતો, હંમેશા એકાગ્ર મનથી મારી ભક્તિ કરતો અને માતા-પિતાની સેવા સાથે પોતાનો ધર્મ પાળતો હતો.
કાલેન ગચ્છતા મિત્રં રાજપુત્રસ્તવાભવત્ । યોવનેખિલભોગાઢ્યો દર્શનીયોજ્જ્વલાકૃતિઃ ॥ ૧,૧૨.
સમય જતાં, એક રાજકુમાર તારો મિત્ર બન્યો – યુવાન, સર્વ ભોગોમાં મગ્ન, સુંદર અને તેજસ્વી રૂપ ધરાવતો.
તત્સઙ્ગાત્તસ્ય તામૃદ્ધિમવલોક્યાદિદુર્લભામ્ । ભવેયં રાજપુત્રોહમિતિ વાઞ્છા ત્વયા કૃતા ॥ ૧,૧૨.
તારી તેની સાથેની મૈત્રી અને તેની દુર્લભ સમૃદ્ધિ જોઈને, તારે મનમાં ઈચ્છા કરી કે, 'હું પણ રાજકુમાર બનું.'
તતો યથાભિલષિતા પ્રાપ્તા તે રાજપુત્રતા । ઉત્તાનપાદસ્ય ગૃહે જાતોસિ ધ્રુવ દુર્લભે ॥ ૧,૧૨.
એ રીતે, તારી ઈચ્છા મુજબ તને રાજકુમારપદ મળ્યું છે; હે દુર્લભ ધ્રુવ, તું ઉત્તાનપાદના ઘરમાં જન્મ્યો છે.
અન્યેષાં દુર્લભં સ્થાનં કુલે સ્વાયમ્ભુવસ્ય યત્ ॥ ૧,૧૨.
સ્વાયંભુવ કુળમાં તને જે સ્થાન મળ્યું છે, એ બીજાઓ માટે ખૂબ જ દુર્લભ છે.
તસ્યૈતદપરં બાલ યેનાહં પરિતોષિતઃ । મામારાધ્ય નરો મુક્તિમવાપ્નોત્યવિલમ્બિતામ્ ॥ ૧,૧૨.
અને, હે બાલક, એ બીજા જન્મમાં પણ જેમણે મને પ્રસન્ન કર્યો હતો – જે કોઈ મને ભજે છે, તે વિલંબ વિના મુક્તિ પામે છે.
મય્યર્પિતમના બાલ કિમુ સ્વર્ગાદિકં પદમ્ ॥ ૧,૧૨.
હે બાલક, જેનું મન મારી ભક્તિમાં લીન છે, તેને સ્વર્ગ કે બીજા કોઈ સ્થાનની જરૂર જ શું છે?
ત્રૈલોક્યાદધિકે સ્થાને સર્વતારાગ્રહાશ્રયઃ । ભવિષ્યતિ ન સંદેહો મત્પ્રસાદાદ્ભાવન્ધ્રુવ ॥ ૧,૧૨.
મારા પ્રસાદથી, હે ધ્રુવ, તને ત્રિલોકથી પણ ઉપર, સર્વ તારાઓ અને ગ્રહોનું આશ્રયસ્થાન એવું સ્થાન મળશે – એમાં કોઈ શંકા નથી.
સૂર્યાત્સોમાત્તથા ભૌમાત્સોમપુત્રાદ્બૃહસ્પતેઃ । સિતાર્કતનયાદીનાં સર્વર્ક્ષાણાં તથા ધ્રુવઃ ॥ ૧,૧૨.
સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, ચંદ્રપુત્ર, બૃહસ્પતિ, શુક્રપુત્ર તથા બધા તારાઓમાં ધ્રુવનું સ્થાન છે.
સપ્તર્ષિણામશેષાણાં યે ચ વૈમાનિકાઃ સુરાઃ । સર્વેષામુપરિ સ્થાનં તવ દત્તં મયા ધ્રુવ ॥ ૧,૧૨.
સપ્તૃષિઓ અને આકાશમાં ફરતા દેવતાઓથી પણ ઉપર, તારો સ્થાન મેં તને આપ્યું છે, ધ્રુવ.
કેચિચ્ચતુર્યુગં યાવત્કેચિન્મન્વન્તરં સુરાઃ । તિષ્ઠન્તિ ભવતો દત્તા મયા વૈ કલ્પસંસ્થિતિઃ ॥ ૧,૧૨.
કેટલાક દેવતાઓ ચતુરયુગ સુધી રહે છે, કેટલાક મન્વંતર સુધી; પણ મેં તને જે સ્થાન આપ્યું છે, તે આખા કલ્પ સુધી ટકશે.
સુનીતિરપિ તે માતા ત્વદાસન્નાતિનિર્મલા । વિમાને તારકા ભૂત્વા તાવત્કાલં નિવત્સ્યતિ ॥ ૧,૧૨.
તારી માતા સુનિતિ, અત્યંત શુદ્ધ અને તારા નજીક, તારાકીય વિમાનમાં તારા બનીને એટલો સમય ત્યાં રહેશે.
યે ચ ત્વાં માનવાઃ પ્રાતઃ સાયં ચ સુસમાહિ તાઃ । કીર્તયિષ્યન્તિ તેષાં ચ મહત્પુણ્યં ભવિષ્યતિ ॥ ૧,૧૨.
જે મનુષ્યો પ્રભાત અને સાંજના સમયે એકાગ્રતાથી તારી સ્તુતિ કરે છે, તેમને મોટું પુણ્ય મળશે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ એવં પૂર્વં જગન્નાથાદ્દેવદેવાજ્જનાર્દનાત્ । વરં પ્રાપ્ય ધ્રુવઃ સ્થાન મધ્યાસ્તે સ મહામતે ॥ ૧,૧૨.
શ્રી પરાશર કહે છે: જગતના સ્વામી જનાર્દન પાસેથી વર પ્રાપ્ત કરીને, મહાન બુદ્ધિ ધરાવતો ધ્રુવ મધ્યસ્થાનમાં રહે છે.
સ્વયં શુશ્રૂષણાદ્ધર્મ્યાન્માતાપિત્રોશ્ચ વૈ તથા । દ્ધાદશાક્ષરમાહત્મ્યાત્તપસશ્ચ પ્રભાવતઃ ॥ ૧,૧૨.
માતાપિતાની સેવા, બાર અક્ષરોના મંત્રની મહિમા અને તપશ્ચર્યાની શક્તિથી,
તસ્યાભિમાનમૃદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરિક્ષ્ય હિ । દેવાસુરાણામાચાર્યઃ શ્લોકમત્રોશના જગૌ ॥ ૧,૧૨.
તેની ગૌરવ, સમૃદ્ધિ અને મહિમા જોઈને, દેવ અને દાનવોના આચાર્ય ઉશનાએ આ શ્લોક બોલ્યો.
અહોસ્ય તપસો વીર્યમહોસ્ય તપસઃ ફલમ્ । યદેનં પુરતઃ કૃત્વા ધ્રુવં સપ્તર્ષયઃ સ્થિતાઃ ॥ ૧,૧૨.
અહા, તેની તપશ્ચર્યાની શક્તિ! અહા, તપશ્ચર્યાનું ફળ! તેના કારણે સાત ઋષિઓ ધ્રુવના આગળ ઊભા છે.
ધ્રુવસ્ય જનની ચેયં સુનીતિર્નામ સૂનૃતા । અસ્યાશ્ચ મહિમાનં કઃ શક્તો વર્ણયિતું ભુવિ ॥ ૧,૧૨.
આ ધ્રુવની માતા સુનિતિ છે, સત્ય અને સૌમ્ય; પૃથ્વી પર કોણ તેની મહિમા વર્ણવી શકે?