ગાવસ્ત્વત્તઃ સમુદ્ભૂતાસ્ત્વ ત્તોજા અવયો મૃગાઃ । ત્વમન્મુખાદ્બ્રાહ્મણા બાહ્વોસ્ત્વત્તો ક્ષત્રમજાયત ॥ ૧,૧૨.
ગાયો, બળ, પક્ષીઓ અને જંગલી પ્રાણીઓ તારી પાસેથી ઉત્પન્ન થયા; તારા મુખમાંથી બ્રાહ્મણો અને તારા હાથમાંથી ક્ષત્રિયો જન્મ્યા.
વૈશ્વાસ્તવોરુજાઃ શૂદ્રાસ્તવ પદ્ભ્યાં સમુદ્ગતાઃ । આક્ષ્ણોઃ સૂર્યોઽનિલઃ પ્રાણાચ્ચન્દ્રમા મનસસ્તવ ॥ ૧,૧૨.
તારા જાંઘમાંથી વૈશ્ય અને તારા પગમાંથી શૂદ્ર ઉત્પન્ન થયા; તારી આંખમાંથી સૂર્ય, શ્વાસમાંથી પવન અને મનમાંથી ચંદ્ર જન્મ્યા.
પ્રાણોન્તઃ મુષિરાજ્જાતો મુખાદગ્નિરજાયત । નાભિતો ગગનં દ્યૌશ્ચ શિરસઃ સમવર્તત ॥ ૧,૧૨.
તારા શ્વાસમાંથી પ્રાણ, મુખમાંથી અગ્નિ, નાભિમાંથી આકાશ અને માથેથી સ્વર્ગ ઉત્પન્ન થયા.
દિશઃ શ્રોત્રાત્ક્ષિતિઃ પદ્ભ્યાં ત્વત્તઃ સર્વમભૂદિદિમ્ ॥ ૧,૧૨.
તારા કાનમાંથી દિશાઓ, પગમાંથી પૃથ્વી અને તારી પાસેથી બધું જ સર્જાયું છે.
ન્યગ્રોધઃ સુમહાનલ્પે યથા બીજે વ્યવસ્થિતઃ । સંયમે વિસ્વમખિલં બીજભૂતે તથાત્વાયિ ॥ ૧,૧૨.
જેમ મોટો વટવૃક્ષ નાનકડા બીજમાં રહેલો હોય છે, તેમ આખું વિશ્વ બીજરૂપે સંયમમાં તારા અંદર રહેલું છે.
બીજાદઙ્કુરસમ્ભૂતે ન્યગ્રોધસ્તુ સમુત્થિતઃ । વિસ્તારં ચ યથા યાતિ ત્વત્તઃ સૃષ્ટૌ તથા જગત્ ॥ ૧,૧૨.
જેમ બીજમાંથી અંકુર ફૂટે અને વટવૃક્ષ ફેલાય છે, તેમ તારી સર્જનાથી આખું જગત વિસ્તરે છે.
યથા હિ કદલી નાન્યા ત્વક્પત્રાદપિ દૃસ્યતે । એવં વિશ્વસ્ય નાન્યસ્ત્વં ત્વસ્થયીશ્વર દૃશ્યેત ॥ ૧,૧૨.
જેમ કેળાના વૃક્ષમાં છાલ અને પાંદડાં સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું નથી, તેમ, હે અડગ ઈશ્વર, આખા વિશ્વમાં તારા સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું નથી.
હ્લાદિની સંધિની સંવિત્ત્વય્યેકા સર્વસંસ્થિતૌ । હ્લાદતાપકરી મિશ્રા ત્વયિ નો ગુણવર્જિતે ॥ ૧,૧૨.
આનંદ, એકતા અને ચેતના — આ બધી શક્તિઓ તારા અંદર એકરૂપ છે; આનંદ, દુઃખ અને તેમનું મિશ્રણ પણ તારા અંદર છે, તું તો ગુણોથી રહિત છે.
પૃથગ્ભૂતૈકભૂતાય ભૂતભૂતાય તે નમઃ । પ્રભૂતભૂતભૂતાય તુભ્યં ભૂતાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૨.
જે તું અલગ પણ છે અને એક પણ છે, સર્વ જીવોનું મૂળ છે, એવા તને વંદન છે; જે તું સર્વનું આત્મા અને સર્વનો આધાર છે, એવા તને વંદન છે.
વ્યક્તં પ્રધાનપુરુષૌ વિરાટ્સમ્રાટ્સ્વરાટ્તથા । વિભાવ્યતેન્તઃકરણે પુરુષેષ્વક્ષયો ભવાન્ ॥ ૧,૧૨.
વ્યક્ત, પ્રધાન, પુરુષ, વિરાટ, સમ્રાટ અને સ્વરાજ્ય — આ બધું અંતઃકરણમાં દેખાય છે, પણ તું સર્વ જીવોમાં અવિનાશી છે.
સર્વસ્મિન્સર્વભૂતસ્ત્વં સર્વઃ સર્વસ્વરૂપધૃક્ । સર્વં ત્વત્તસ્તતશ્ચ ત્વં નમઃ સર્વાત્મનેઽસ્તુ તે ॥ ૧,૧૨.
તું સર્વમાં રહેલો છે, સર્વ જીવોમાં તું જ છે, તું સર્વ સ્વરૂપ ધારણ કરનારો છે; બધું તારી પાસેથી આવે છે અને તારી પાસે જ જાય છે — એવા સર્વાત્માને વંદન છે.
સર્વાત્મકોસિ સર્વેશ સર્વભૂતસ્થિતો યતઃ । કથયામિ તતઃ કિં તે સર્વં વેત્સિ હૃતિ સ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૨.
તું સર્વનો આત્મા છે, સર્વનો ઈશ્વર છે, સર્વ જીવોમાં વસે છે; હવે તને શું કહું, તું તો હૃદયમાં રહેલું બધું જાણે છે.
સર્વાત્મન્સર્વભૂતેશ સર્વસત્ત્વસમુદ્ભવ । સર્વભૂતો ભવાન્વેત્તિ સર્વસત્ત્વમનોરથમ્ ॥ ૧,૧૨.
હે સર્વના આત્મા, સર્વ જીવોના સ્વામી અને સર્વ જીવોના સર્જનહાર, તમે દરેક જીવમાં રહેલા છો અને બધાના મનની ઈચ્છાઓ જાણો છો.
યો મે મનોરથો નાથ સફલઃ સ ત્વયા કૃતઃ । તપશ્ચ તપ્તં સફલં યદ્દૃષ્ટોઽસિ જગત્પતે ॥ ૧,૧૨.
હે પ્રભુ, જે ઈચ્છા મેં મનમાં રાખી હતી, તે તમે પૂર્ણ કરી છે; મેં જે તપ કર્યું હતું, તે સફળ થયું છે, કેમ કે હે જગતના સ્વામી, આજે મેં તમને જોઈ લીધા છે.
શ્રીભગવાનુવાચ તપસસ્તત્ફલં યદ્દૃષ્ટોઽહં ત્વયા ધ્રુવ । મદૃર્શનં હિ વિફલં રાજપુત્ર ન જાયતે ॥ ૧,૧૨.
ભગવાને કહ્યું: હે ધ્રુવ, તારા તપનું ફળ એ છે કે, તું મને જોઈ શક્યો છે; રાજકુમાર, મારું દર્શન ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતું.
વરં વરય તસ્માત્ત્વં યથાભિમતમાત્મનઃ । સર્વં સંપદ્યતે પુંસાં મયિ દૃષ્ટિપથં ગતે ॥ ૧,૧૨.
હવે તું તારી મનગમતી કોઈ પણ વરદાન માગ, કારણ કે જે મનુષ્યને મારું દર્શન થાય છે, તેના માટે બધું શક્ય બની જાય છે.
ધ્રુવ ઉવાચ ભગવન્ભૂતભવ્યેશ સર્વસ્યાસ્તે ભવાન્ હૃદિ । કિમજ્ઞાતં તવ બ્રહ્મન્મનસા યન્મયેક્ષિતમ્ ॥ ૧,૧૨.
ધ્રુવે કહ્યું: હે ભગવાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સ્વામી, તમે બધાના હૃદયમાં વસો છો; હે દૈવી, મેં મનમાં જે વિચાર્યું છે, તે આપને અજાણ્યું શું રહી શકે?
તથાપિ તુભ્યં દેવેશ કથયિષ્યામિ યન્મયા । પ્રાર્થ્યતે દુર્વિનીતેન હૃદયેનાતિદુર્લભમ્ ॥ ૧,૧૨.
ત્યાં પણ, હે દેવોના દેવ, હું તમને કહું છું કે મારા ભટકેલા અને અયોગ્ય હૃદયથી હું શું ઈચ્છું છું, ભલે એ મેળવવું બહુ જ મુશ્કેલ હોય.
કિં વા સર્વજગત્સ્ત્રષ્ટઃ પ્રસન્ને ત્વયિ દુર્લભમ્ । ત્વત્પ્રસાદફલં ભુઙ્ક્તે ત્રૈલોક્યં મઘ વાનપિ ॥ ૧,૧૨.
હે સર્વજગતના સર્જનહાર, જ્યારે તમે પ્રસન્ન થાઓ ત્યારે શું અશક્ય રહી શકે? તારો પ્રસાદ મળ્યે તો ઈન્દ્ર પણ ત્રિલોકીનો ભોગ ભોગવે છે.
નૈતદ્રાજાસનં યોગ્યમજાતસ્ય મમોદરાત્ । ઇતિ ગર્વદવોચન્માં સપત્નીમાતુરુચ્ચકૈઃ ॥ ૧,૧૨.
આ રાજાસન મારા પેટમાંથી જન્મેલા માટે યોગ્ય નથી – એમ મારી સાવક માતાએ ઉંચા અવાજે ઘમંડથી મને કહ્યું હતું.
આધારભૂતં જગતઃ સર્વેષામુત્તમોત્તમમ્ । પ્રાર્થયામિ પ્રભો સ્થાનં ત્વત્પ્રસાદાદતોવ્યયમ્ ॥ ૧,૧૨.
હે પ્રભુ, તેથી હું તમારી પાસે અવિનાશી અને સર્વથી શ્રેષ્ઠ એવી જગતને આધાર આપતી સ્થિતી આપો એવી પ્રાર્થના કરું છું, એ પણ તમારા કૃપાથી.
શ્રીભગવાનુવાચ યત્ત્વયા પ્રાર્થ્યતે સ્થાનમેતત્પ્રાપ્સ્યતિ વૈ ભવાન્ । ત્વયાહં તોષિતઃ પૂર્વમન્યજન્મનિ વાલક ॥ ૧,૧૨.
ભગવાને કહ્યું: તું જે સ્થાન માગે છે, એ તને ચોક્કસ મળશે; હે બાલક, તું અગાઉના જન્મમાં પણ મને પ્રસન્ન કર્યો હતો.
ત્વમાસીર્બ્રહ્મણઃ પૂર્વં મય્યેકાગ્રમતિઃ સદા । માતાપિત્રોશ્ચ શુશ્રષુર્નિજધર્માનુપાલકઃ ॥ ૧,૧૨.
તું પહેલા બ્રહ્માનો પુત્ર હતો, હંમેશા એકાગ્ર મનથી મારી ભક્તિ કરતો અને માતા-પિતાની સેવા સાથે પોતાનો ધર્મ પાળતો હતો.
કાલેન ગચ્છતા મિત્રં રાજપુત્રસ્તવાભવત્ । યોવનેખિલભોગાઢ્યો દર્શનીયોજ્જ્વલાકૃતિઃ ॥ ૧,૧૨.
સમય જતાં, એક રાજકુમાર તારો મિત્ર બન્યો – યુવાન, સર્વ ભોગોમાં મગ્ન, સુંદર અને તેજસ્વી રૂપ ધરાવતો.
તત્સઙ્ગાત્તસ્ય તામૃદ્ધિમવલોક્યાદિદુર્લભામ્ । ભવેયં રાજપુત્રોહમિતિ વાઞ્છા ત્વયા કૃતા ॥ ૧,૧૨.
તારી તેની સાથેની મૈત્રી અને તેની દુર્લભ સમૃદ્ધિ જોઈને, તારે મનમાં ઈચ્છા કરી કે, 'હું પણ રાજકુમાર બનું.'
તતો યથાભિલષિતા પ્રાપ્તા તે રાજપુત્રતા । ઉત્તાનપાદસ્ય ગૃહે જાતોસિ ધ્રુવ દુર્લભે ॥ ૧,૧૨.
એ રીતે, તારી ઈચ્છા મુજબ તને રાજકુમારપદ મળ્યું છે; હે દુર્લભ ધ્રુવ, તું ઉત્તાનપાદના ઘરમાં જન્મ્યો છે.
અન્યેષાં દુર્લભં સ્થાનં કુલે સ્વાયમ્ભુવસ્ય યત્ ॥ ૧,૧૨.
સ્વાયંભુવ કુળમાં તને જે સ્થાન મળ્યું છે, એ બીજાઓ માટે ખૂબ જ દુર્લભ છે.
તસ્યૈતદપરં બાલ યેનાહં પરિતોષિતઃ । મામારાધ્ય નરો મુક્તિમવાપ્નોત્યવિલમ્બિતામ્ ॥ ૧,૧૨.
અને, હે બાલક, એ બીજા જન્મમાં પણ જેમણે મને પ્રસન્ન કર્યો હતો – જે કોઈ મને ભજે છે, તે વિલંબ વિના મુક્તિ પામે છે.
મય્યર્પિતમના બાલ કિમુ સ્વર્ગાદિકં પદમ્ ॥ ૧,૧૨.
હે બાલક, જેનું મન મારી ભક્તિમાં લીન છે, તેને સ્વર્ગ કે બીજા કોઈ સ્થાનની જરૂર જ શું છે?
ત્રૈલોક્યાદધિકે સ્થાને સર્વતારાગ્રહાશ્રયઃ । ભવિષ્યતિ ન સંદેહો મત્પ્રસાદાદ્ભાવન્ધ્રુવ ॥ ૧,૧૨.
મારા પ્રસાદથી, હે ધ્રુવ, તને ત્રિલોકથી પણ ઉપર, સર્વ તારાઓ અને ગ્રહોનું આશ્રયસ્થાન એવું સ્થાન મળશે – એમાં કોઈ શંકા નથી.