ધ્રુવ ઉવાચ ભૂમિરાપોનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ । ભૂતાદિરાદિ પ્રકૃતિર્યસ્ય રૂપં નતોસ્મિ તમ્ ॥ ૧,૧૨.
ધ્રુવે કહ્યું: ધરતી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન અને બુદ્ધિ, તથા સર્વ તત્વો અને પ્રકૃતિ, એ બધું જેમનું સ્વરૂપ છે, એવા તમને હું નમન કરું છું.
શુદ્ધઃ સૂક્ષ્મોખિલવ્યાપી પ્રધાનાત્પરતઃ પુમાન્ । યસ્ય રૂપં નમસ્તસ્મૈ પુરુષાય ગુણાત્મને ॥ ૧,૧૨.
જે શુદ્ધ, અતિસૂક્ષ્મ, સર્વત્ર વ્યાપક અને પ્રધાન તત્વથી પણ પર છે, એવા ગુણોના સ્વરૂપ પુરુષને હું નમન કરું છું.
ભૂતાદીનાં સમસ્તાનાં ગન્ધાદીનાં ચ શાશ્વતઃ । બુધ્યાદીનાં પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય ચ યઃ પરઃ ॥ ૧,૧૨.
જે સર્વ તત્વો અને તેમના ગુણોમાં, બુદ્ધિ અને પ્રધાનમાં, તથા પુરુષમાં પણ શાશ્વત અને સર્વથી પર છે.
તં બ્રહ્મભૂતમાત્માનમશેષજગતઃ પતિમ્ । પ્રપદ્યે શરણં શુદ્ધં ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર ॥ ૧,૧૨.
હું એ શુદ્ધ સ્વરૂપ, બ્રહ્મરૂપ આત્મા અને સર્વ જગતના સ્વામી એવા પરમેશ્વરને શરણું લઉં છું.
બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણત્વાચ્ચ યદ્રૂપં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ । તસ્મૈ નમસ્તે સર્વાત્મન્યોગિચિન્ત્યાવિકારિણે ॥ ૧,૧૨.
જે સ્વરૂપને બ્રહ્મ કહે છે, જે વિશાળ અને વિસ્તૃત છે, સર્વના અંતરમાં રહેલું, યોગીઓ દ્વારા વિચારવામાં આવતું અને કદી ન બદલાતું છે, એવા સર્વાત્મા, અવિનાશી તને વંદન છે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સર્વવ્યાપી ભુવઃ સ્પર્શાદત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥ ૧,૧૨.
એ પુરુષના હજારો માથા, હજારો આંખો અને હજારો પગ છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક છે અને પૃથ્વીથી દસ આંગળ જેટલો ઉપર વિસ્તરે છે.
યદ્ભૂતં યચ્ચ વૈ ભવ્યં પુરૂષોત્તમ તદ્ભવાન્ । ત્વત્તૌ વિરાટ્સ્વરાટ્સમ્રાટ્ત્વત્તશ્ચપ્યધિપૂરુષઃ ॥ ૧,૧૨.
હે સર્વોત્તમ પુરુષ, જે થયું છે અને જે થવાનું છે, તે બધું તું જ છે; તારી પાસેથી વિરાટ, સ્વરાજ્ય, સમ્રાટ અને સર્વાધિપતિ જન્મે છે.
અત્યરિચ્યત સોધશ્ચ તિર્યગૂર્ધ્વં ચ વૈ ભુવઃ । ત્વત્તો વિશ્વમિદં જાતં ત્વત્તૌ ભૂતં ભવિષ્યતિ ॥ ૧,૧૨.
તમે પૃથ્વીને સર્વ દિશાઓમાં, ઉપર અને નીચે બધે પાર કરી અને ધારણ કરો છો; આ આખું જગત તારી પાસેથી જન્મ્યું છે અને ભવિષ્યમાં પણ તારી પાસેથી જ જન્મશે.
ત્વદ્રૂપધારિણશ્ચાન્તઃ સર્વભૂતમિદં જગત્ । ત્વત્તો યજ્ઞઃ સર્વહુતઃ પૃષદાજ્યં પશુર્દ્વિધા ॥ ૧,૧૨.
આ આખું જગત અને તેમાં રહેલા બધા જીવ તારા સ્વરૂપે તારા અંદર વસે છે; તારી પાસેથી યજ્ઞ, સર્વ હવન સામગ્રી, ઘી અને બે પ્રકારના યજ્ઞપશુ ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્વત્તો ઋચોથ સામાનિ ત્વત્તશ્છન્દાંસિ જજ્ઞિરે । ત્વત્તો યજૂંષ્યજાયન્ત ત્વત્તોશ્વાશ્ચૈકતો દતઃ ॥ ૧,૧૨.
તારી પાસેથી ઋચા અને સામ ગીતો જન્મ્યા, તારી પાસેથી છંદો ઉત્પન્ન થયા; તારી પાસેથી યજુરમંત્રો અને તારી એક જ દાનથી ઘોડા પણ જન્મ્યા.
ગાવસ્ત્વત્તઃ સમુદ્ભૂતાસ્ત્વ ત્તોજા અવયો મૃગાઃ । ત્વમન્મુખાદ્બ્રાહ્મણા બાહ્વોસ્ત્વત્તો ક્ષત્રમજાયત ॥ ૧,૧૨.
ગાયો, બળ, પક્ષીઓ અને જંગલી પ્રાણીઓ તારી પાસેથી ઉત્પન્ન થયા; તારા મુખમાંથી બ્રાહ્મણો અને તારા હાથમાંથી ક્ષત્રિયો જન્મ્યા.
વૈશ્વાસ્તવોરુજાઃ શૂદ્રાસ્તવ પદ્ભ્યાં સમુદ્ગતાઃ । આક્ષ્ણોઃ સૂર્યોઽનિલઃ પ્રાણાચ્ચન્દ્રમા મનસસ્તવ ॥ ૧,૧૨.
તારા જાંઘમાંથી વૈશ્ય અને તારા પગમાંથી શૂદ્ર ઉત્પન્ન થયા; તારી આંખમાંથી સૂર્ય, શ્વાસમાંથી પવન અને મનમાંથી ચંદ્ર જન્મ્યા.
પ્રાણોન્તઃ મુષિરાજ્જાતો મુખાદગ્નિરજાયત । નાભિતો ગગનં દ્યૌશ્ચ શિરસઃ સમવર્તત ॥ ૧,૧૨.
તારા શ્વાસમાંથી પ્રાણ, મુખમાંથી અગ્નિ, નાભિમાંથી આકાશ અને માથેથી સ્વર્ગ ઉત્પન્ન થયા.
દિશઃ શ્રોત્રાત્ક્ષિતિઃ પદ્ભ્યાં ત્વત્તઃ સર્વમભૂદિદિમ્ ॥ ૧,૧૨.
તારા કાનમાંથી દિશાઓ, પગમાંથી પૃથ્વી અને તારી પાસેથી બધું જ સર્જાયું છે.
ન્યગ્રોધઃ સુમહાનલ્પે યથા બીજે વ્યવસ્થિતઃ । સંયમે વિસ્વમખિલં બીજભૂતે તથાત્વાયિ ॥ ૧,૧૨.
જેમ મોટો વટવૃક્ષ નાનકડા બીજમાં રહેલો હોય છે, તેમ આખું વિશ્વ બીજરૂપે સંયમમાં તારા અંદર રહેલું છે.
બીજાદઙ્કુરસમ્ભૂતે ન્યગ્રોધસ્તુ સમુત્થિતઃ । વિસ્તારં ચ યથા યાતિ ત્વત્તઃ સૃષ્ટૌ તથા જગત્ ॥ ૧,૧૨.
જેમ બીજમાંથી અંકુર ફૂટે અને વટવૃક્ષ ફેલાય છે, તેમ તારી સર્જનાથી આખું જગત વિસ્તરે છે.
યથા હિ કદલી નાન્યા ત્વક્પત્રાદપિ દૃસ્યતે । એવં વિશ્વસ્ય નાન્યસ્ત્વં ત્વસ્થયીશ્વર દૃશ્યેત ॥ ૧,૧૨.
જેમ કેળાના વૃક્ષમાં છાલ અને પાંદડાં સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું નથી, તેમ, હે અડગ ઈશ્વર, આખા વિશ્વમાં તારા સિવાય બીજું કંઈ દેખાતું નથી.
હ્લાદિની સંધિની સંવિત્ત્વય્યેકા સર્વસંસ્થિતૌ । હ્લાદતાપકરી મિશ્રા ત્વયિ નો ગુણવર્જિતે ॥ ૧,૧૨.
આનંદ, એકતા અને ચેતના — આ બધી શક્તિઓ તારા અંદર એકરૂપ છે; આનંદ, દુઃખ અને તેમનું મિશ્રણ પણ તારા અંદર છે, તું તો ગુણોથી રહિત છે.
પૃથગ્ભૂતૈકભૂતાય ભૂતભૂતાય તે નમઃ । પ્રભૂતભૂતભૂતાય તુભ્યં ભૂતાત્મને નમઃ ॥ ૧,૧૨.
જે તું અલગ પણ છે અને એક પણ છે, સર્વ જીવોનું મૂળ છે, એવા તને વંદન છે; જે તું સર્વનું આત્મા અને સર્વનો આધાર છે, એવા તને વંદન છે.
વ્યક્તં પ્રધાનપુરુષૌ વિરાટ્સમ્રાટ્સ્વરાટ્તથા । વિભાવ્યતેન્તઃકરણે પુરુષેષ્વક્ષયો ભવાન્ ॥ ૧,૧૨.
વ્યક્ત, પ્રધાન, પુરુષ, વિરાટ, સમ્રાટ અને સ્વરાજ્ય — આ બધું અંતઃકરણમાં દેખાય છે, પણ તું સર્વ જીવોમાં અવિનાશી છે.
સર્વસ્મિન્સર્વભૂતસ્ત્વં સર્વઃ સર્વસ્વરૂપધૃક્ । સર્વં ત્વત્તસ્તતશ્ચ ત્વં નમઃ સર્વાત્મનેઽસ્તુ તે ॥ ૧,૧૨.
તું સર્વમાં રહેલો છે, સર્વ જીવોમાં તું જ છે, તું સર્વ સ્વરૂપ ધારણ કરનારો છે; બધું તારી પાસેથી આવે છે અને તારી પાસે જ જાય છે — એવા સર્વાત્માને વંદન છે.
સર્વાત્મકોસિ સર્વેશ સર્વભૂતસ્થિતો યતઃ । કથયામિ તતઃ કિં તે સર્વં વેત્સિ હૃતિ સ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૨.
તું સર્વનો આત્મા છે, સર્વનો ઈશ્વર છે, સર્વ જીવોમાં વસે છે; હવે તને શું કહું, તું તો હૃદયમાં રહેલું બધું જાણે છે.
સર્વાત્મન્સર્વભૂતેશ સર્વસત્ત્વસમુદ્ભવ । સર્વભૂતો ભવાન્વેત્તિ સર્વસત્ત્વમનોરથમ્ ॥ ૧,૧૨.
હે સર્વના આત્મા, સર્વ જીવોના સ્વામી અને સર્વ જીવોના સર્જનહાર, તમે દરેક જીવમાં રહેલા છો અને બધાના મનની ઈચ્છાઓ જાણો છો.
યો મે મનોરથો નાથ સફલઃ સ ત્વયા કૃતઃ । તપશ્ચ તપ્તં સફલં યદ્દૃષ્ટોઽસિ જગત્પતે ॥ ૧,૧૨.
હે પ્રભુ, જે ઈચ્છા મેં મનમાં રાખી હતી, તે તમે પૂર્ણ કરી છે; મેં જે તપ કર્યું હતું, તે સફળ થયું છે, કેમ કે હે જગતના સ્વામી, આજે મેં તમને જોઈ લીધા છે.
શ્રીભગવાનુવાચ તપસસ્તત્ફલં યદ્દૃષ્ટોઽહં ત્વયા ધ્રુવ । મદૃર્શનં હિ વિફલં રાજપુત્ર ન જાયતે ॥ ૧,૧૨.
ભગવાને કહ્યું: હે ધ્રુવ, તારા તપનું ફળ એ છે કે, તું મને જોઈ શક્યો છે; રાજકુમાર, મારું દર્શન ક્યારેય વ્યર્થ નથી જતું.
વરં વરય તસ્માત્ત્વં યથાભિમતમાત્મનઃ । સર્વં સંપદ્યતે પુંસાં મયિ દૃષ્ટિપથં ગતે ॥ ૧,૧૨.
હવે તું તારી મનગમતી કોઈ પણ વરદાન માગ, કારણ કે જે મનુષ્યને મારું દર્શન થાય છે, તેના માટે બધું શક્ય બની જાય છે.
ધ્રુવ ઉવાચ ભગવન્ભૂતભવ્યેશ સર્વસ્યાસ્તે ભવાન્ હૃદિ । કિમજ્ઞાતં તવ બ્રહ્મન્મનસા યન્મયેક્ષિતમ્ ॥ ૧,૧૨.
ધ્રુવે કહ્યું: હે ભગવાન, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના સ્વામી, તમે બધાના હૃદયમાં વસો છો; હે દૈવી, મેં મનમાં જે વિચાર્યું છે, તે આપને અજાણ્યું શું રહી શકે?
તથાપિ તુભ્યં દેવેશ કથયિષ્યામિ યન્મયા । પ્રાર્થ્યતે દુર્વિનીતેન હૃદયેનાતિદુર્લભમ્ ॥ ૧,૧૨.
ત્યાં પણ, હે દેવોના દેવ, હું તમને કહું છું કે મારા ભટકેલા અને અયોગ્ય હૃદયથી હું શું ઈચ્છું છું, ભલે એ મેળવવું બહુ જ મુશ્કેલ હોય.
કિં વા સર્વજગત્સ્ત્રષ્ટઃ પ્રસન્ને ત્વયિ દુર્લભમ્ । ત્વત્પ્રસાદફલં ભુઙ્ક્તે ત્રૈલોક્યં મઘ વાનપિ ॥ ૧,૧૨.
હે સર્વજગતના સર્જનહાર, જ્યારે તમે પ્રસન્ન થાઓ ત્યારે શું અશક્ય રહી શકે? તારો પ્રસાદ મળ્યે તો ઈન્દ્ર પણ ત્રિલોકીનો ભોગ ભોગવે છે.
નૈતદ્રાજાસનં યોગ્યમજાતસ્ય મમોદરાત્ । ઇતિ ગર્વદવોચન્માં સપત્નીમાતુરુચ્ચકૈઃ ॥ ૧,૧૨.
આ રાજાસન મારા પેટમાંથી જન્મેલા માટે યોગ્ય નથી – એમ મારી સાવક માતાએ ઉંચા અવાજે ઘમંડથી મને કહ્યું હતું.