તતઃ સર્વાસુ માયાસુ વિલીનાસુ પુનઃ સુરાઃ । સંક્ષોભં પરમં જગ્મુસ્તત્પરાભવશઙ્કિતાઃ ॥ ૧,૧૨.
પછી જ્યારે એ બધું માયાજાળ વિલીન થઈ ગયું, ત્યારે દેવતાઓ ફરીથી ખૂબ ગભરાઈ ગયા, કારણ કે એમને હારવાની ભય હતી.
તે સમેત્ય જગદ્યોનિમનાદિનિધનં હરિમ્ । શરણ્યં શરણં યાતાસ્તપસા તસ્ય તાપિતાઃ ॥ ૧,૧૨.
એમણે એકઠા થઈને, જે સૃષ્ટિના મૂળ અને અનાદિ-અનંત હરિ છે, એ શરણદાતા પાસે ગયા, કારણ કે ધ્રુવની તપશ્ચર્યા એમને દુઃખ આપી રહી હતી.
દેવા ઊચુઃ દેવદેવ જગન્નાથ પરેશ પુરુષોત્તમ । ધ્રુવસ્ય તપસા તપ્તાસ્ત્વાં વયં શરણં ગતાઃ ॥ ૧,૧૨.
દેવતાઓએ કહ્યું: દેવોના દેવ, જગતના સ્વામી, સર્વોચ્ચ ભગવાન, પુરુષોત્તમ, ધ્રુવની તપશ્ચર્યા થી અમે પીડાઈને તારી શરણે આવ્યા છીએ.
દિને દિને કલાલેશૈઃ શશાઙ્ક પૂર્યતે યથા । તથાયં તપસા દેવ પ્રયાત્યૃદ્ધિમહર્નિંશમ્ ॥ ૧,૧૨.
જેમ ચંદ્રમા રોજે રોજ થોડીક-થોડીક કળાથી વધે છે, તેમ, હે ભગવાન, એ તપશ્ચર્યા દ્વારા રાત-દિવસ તેજમાં વધતો જાય છે.
ઔતાનપાદિતપસા વયમિત્થં જનાર્દન । ભીતાસ્ત્વાં શરણં યાતાસ્તપસસ્તં નિવર્તય ॥ ૧,૧૨.
હે જનાર્દન, ઉતાનપાદપુત્ર ધ્રુવની તપશ્ચર્યા થી અમે ડરીને તારી શરણે આવ્યા છીએ; કૃપા કરીને એને તપથી પાછો ફેરવી દે.
નવિદ્મઃ કિં સ શક્રત્વં સૂર્યત્વં કિમભીપ્સતિ । વિત્તપામ્બુપસોમાનાં સાભિલાષઃ પદેષુ કિમ્ ॥ ૧,૧૨.
અમને ખબર નથી કે એ ઇન્દ્રપદ, સૂર્યપદ કે ધન, પાણી કે ચંદ્રલોક જેવી કોઈ ઈચ્છા રાખે છે કે કેમ.
તદસ્માકં પ્રસીદેશ હૃદયાચ્છલ્યમુદ્ધર । ઉત્તાનપાદતનયં તપસઃ સન્નિવર્તય ॥ ૧,૧૨.
હે ઈશ્વર, અમ પર કૃપા કરો, અમારા હૃદયનું દુઃખ દૂર કરો અને ઉત્તાનપાદના પુત્રને તેની તપસ્યામાંથી પાછો વાળો.
શ્રીભગવાનુવાચ નેન્દ્રત્વં ન ચ સૂર્યત્વં નૈવામ્બુપધનેશતામ્ । પ્રાર્થયત્યેષ યં કામં તં કરોમ્યખિલં સુરા ॥ ૧,૧૨.
ભગવાને કહ્યું: એ ઇન્દ્રપદ, સૂર્યપદ કે જળના સ્વામીપદની ઇચ્છા કરતો નથી; દેવો, એ જે કંઈ ઈચ્છે છે, હું એ બધું પૂરૂં કરીશ.
યાત દેવા યથાકામ સ્વસ્થાનં વિગતજ્વરાઃ । નિવર્તયામ્યહં બાલં તપસ્યાસક્તમાનસમ્ ॥ ૧,૧૨.
હવે, દેવો, તમે નિરાંતે અને નિરભય થઈને તમારી પોતાની જગ્યા પર જાઓ; એ બાળક જે તપસ્યામાં મન લગાવી બેઠો છે, તેને હું પોતે પાછો વાળું છું.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ઇત્યુક્તા દેવદેવેન પ્રણમ્ય ત્રિદશાસ્તતઃ । પ્રયયુઃ સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ શતક્રતુપુરોગમાઃ ॥ ૧,૧૨.
પરાશરે કહ્યું: દેવોના દેવએ આમ કહ્યું ત્યારે, શતક્રતુ સહિત બધા દેવો નમન કરીને પોતપોતાના લોકમાં પાછા ગયા.
ભગવાનપિ સર્વાત્મા તન્મયત્વેન તોષિતઃ । ગત્વા ધ્રુવમુવાચેદં ચતુર્ભુજવપુર્હરિઃ ॥ ૧,૧૨.
ભગવાન, સર્વના આત્મા, ધ્રુવની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, ચતુરભુજ રૂપે ધ્રુવ પાસે ગયા અને તેને કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ ઔત્તાનપાદે ભદ્રં તે તપસા પરિતોષિતઃ । વરદોહમનુપ્રાપ્તો વરં વરય સુવ્રત ॥ ૧,૧૨.
ભગવાને કહ્યું: હે ઉત્તાનપાદના પુત્ર, તને શુભ હોય; તું તપસ્યા કરીને મને પ્રસન્ન કર્યો છે. હું વરદાતા બનીને આવ્યો છું, હે ધીરજવાન, તું મનગમતો વર માંગ.
બ્રાહ્યાર્થનિરપેક્ષં તે મયિ ચિત્તં યદા હિતમ્ । તુષ્ટોહં ભવતસ્તેન તદ્વૃણીષ્વ વરં પરમ્ ॥ ૧,૧૨.
તારું મન જગતની કોઈ પણ વસ્તુની ઇચ્છા રાખ્યા વિના મારા પર સ્થિર છે, એથી હું તારા પર ખુબ ખુશ છું; હવે તું સર્વોત્તમ વર માગ.
પરાશર ઉવાચ શ્રુત્વેત્થં ગદિતં તસ્ય દેવદેવસ્ય બાલકઃ । ઉન્મીલિતાક્ષો દદૃશે ધ્યાનદૃષ્ટં હરિં પુરઃ ॥ ૧,૧૨.
પરાશરે કહ્યું: દેવોના દેવએ આમ કહ્યું ત્યારે, એ બાળક આંખો ખોલી, ધ્યાનમાં જે હરિને જોયો હતો, એ સામે ઉભેલા જોયો.
શઙ્ખચક્રગદાશાર્ઙ્ગવરાસિધરમચ્યુતમ્ । કિરીટિનં સમાલોક્ય જગામ શિરસા મહીમ્ ॥ ૧,૧૨.
શંખ, ચક્ર, ગદા, ધનુષ્ય અને તલવાર ધારણ કરેલા, મસ્તક પર મુકુટ પહેરેલા અચ્યુતને જોઈ, ધ્રુવે માથું ઝુકાવી ધરા પર નમન કર્યું.
રોમાઞ્ચિતાઙ્ગઃ સહસા સાધ્વસં પરમં ગતઃ । સ્તવાય દેવદેવસ્ય સ ચક્રે માનસં ધ્રુવઃ ॥ ૧,૧૨.
શરીર રોમાંચિત થઈ ગયું, અચાનક મહાન ભયમિશ્રિત ભાવમાં આવી, ધ્રુવે મનમાં દેવોના દેવની સ્તુતિ રચી.
કિં વદામિ સ્તુતાવસ્ય કેનોક્તેનાસ્ય સંસ્તુતિઃ । ઇત્યાકુલ મતિર્દેવં તમેવ શરણં યયૌ ॥ ૧,૧૨.
હું શું કહું, કેવી રીતે સ્તુતિ કરું? કયા શબ્દોથી એનું વર્ણન કરી શકું? આવું વિચારી મન ગભરાઈ ગયું અને તેણે એ ભગવાનને જ શરણું લીધા.
ધ્રુવ ઉવાચ ભગવન્યદિ મે તોષં તપસા પરમં ગતઃ । સ્તોતું તદહમિચ્છામિ વરમેનં પ્રયચ્છ મે ॥ ૧,૧૨.
ધ્રુવે કહ્યું: હે ભગવાન, જો તમે મારી તપસ્યાથી સાચે પ્રસન્ન થયા હોવ, તો મને એ વર આપો કે હું તમારી સ્તુતિ કરી શકું.
(બ્રહ્માદ્યૌર્યસ્ય વેદજ્ઞૈર્જ્ઞાયતે યસ્ય નો ગતિઃ । તં ત્વાં કથમહં દેવ સ્તોતું શક્રોમિ બાલકઃ । ત્વદ્ભક્તિપ્રવણં હ્યેતત્પરમેશ્વર મે મનઃ । સ્તોતું પ્રવૃત્તં ત્વત્પાદૌ તત્ર પ્રજ્ઞાં પ્રયચ્ચ મે) શ્રીપરાશર ઉવાચ શઙ્ખપ્રાન્તેન ગોવિન્દસ્તં પસ્પર્શ કૃતાઞ્જલિમ્ । ઉત્તાનપાદતનયં દ્વિજવર્ય જગત્પતિઃ ॥ ૧,૧૨.
(હે ભગવાન, જેમને બ્રહ્મા વગેરે પણ વેદોથી જાણે છે પણ જેમનો માર્ગ અજાણ છે, એવા તમને હું બાળક કેવી રીતે સ્તુતિ કરી શકું? મારું મન તમારી ભક્તિમાં તલીન છે અને તમારી પાદукаની સ્તુતિ કરવા ઈચ્છે છે; એ માટે મને જ્ઞાન આપો.) પરાશરે કહ્યું: ગોવિંદે શંખના છેડે ઉત્તરાનપાદના પુત્ર, હાથ જોડીને ઉભેલા ધ્રુવને સ્પર્શ કર્યો.
અથ પ્રસન્નવદનઃ સ ક્ષણાન્નૃપનન્દનઃ । તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા ભૂતધાતારમચ્યુતમ્ ॥ ૧,૧૨.
પછી, આનંદિત ચહેરા સાથે, રાજકુમારે નમન કરીને, અચ્યુત સર્વજીવનના આધારને સ્તુતિ કરી.
ધ્રુવ ઉવાચ ભૂમિરાપોનલો વાયુઃ ખં મનો બુદ્ધિરેવ ચ । ભૂતાદિરાદિ પ્રકૃતિર્યસ્ય રૂપં નતોસ્મિ તમ્ ॥ ૧,૧૨.
ધ્રુવે કહ્યું: ધરતી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, મન અને બુદ્ધિ, તથા સર્વ તત્વો અને પ્રકૃતિ, એ બધું જેમનું સ્વરૂપ છે, એવા તમને હું નમન કરું છું.
શુદ્ધઃ સૂક્ષ્મોખિલવ્યાપી પ્રધાનાત્પરતઃ પુમાન્ । યસ્ય રૂપં નમસ્તસ્મૈ પુરુષાય ગુણાત્મને ॥ ૧,૧૨.
જે શુદ્ધ, અતિસૂક્ષ્મ, સર્વત્ર વ્યાપક અને પ્રધાન તત્વથી પણ પર છે, એવા ગુણોના સ્વરૂપ પુરુષને હું નમન કરું છું.
ભૂતાદીનાં સમસ્તાનાં ગન્ધાદીનાં ચ શાશ્વતઃ । બુધ્યાદીનાં પ્રધાનસ્ય પુરુષસ્ય ચ યઃ પરઃ ॥ ૧,૧૨.
જે સર્વ તત્વો અને તેમના ગુણોમાં, બુદ્ધિ અને પ્રધાનમાં, તથા પુરુષમાં પણ શાશ્વત અને સર્વથી પર છે.
તં બ્રહ્મભૂતમાત્માનમશેષજગતઃ પતિમ્ । પ્રપદ્યે શરણં શુદ્ધં ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર ॥ ૧,૧૨.
હું એ શુદ્ધ સ્વરૂપ, બ્રહ્મરૂપ આત્મા અને સર્વ જગતના સ્વામી એવા પરમેશ્વરને શરણું લઉં છું.
બૃહત્ત્વાદ્બૃંહણત્વાચ્ચ યદ્રૂપં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્ । તસ્મૈ નમસ્તે સર્વાત્મન્યોગિચિન્ત્યાવિકારિણે ॥ ૧,૧૨.
જે સ્વરૂપને બ્રહ્મ કહે છે, જે વિશાળ અને વિસ્તૃત છે, સર્વના અંતરમાં રહેલું, યોગીઓ દ્વારા વિચારવામાં આવતું અને કદી ન બદલાતું છે, એવા સર્વાત્મા, અવિનાશી તને વંદન છે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સર્વવ્યાપી ભુવઃ સ્પર્શાદત્યતિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુલમ્ ॥ ૧,૧૨.
એ પુરુષના હજારો માથા, હજારો આંખો અને હજારો પગ છે; એ સર્વત્ર વ્યાપક છે અને પૃથ્વીથી દસ આંગળ જેટલો ઉપર વિસ્તરે છે.
યદ્ભૂતં યચ્ચ વૈ ભવ્યં પુરૂષોત્તમ તદ્ભવાન્ । ત્વત્તૌ વિરાટ્સ્વરાટ્સમ્રાટ્ત્વત્તશ્ચપ્યધિપૂરુષઃ ॥ ૧,૧૨.
હે સર્વોત્તમ પુરુષ, જે થયું છે અને જે થવાનું છે, તે બધું તું જ છે; તારી પાસેથી વિરાટ, સ્વરાજ્ય, સમ્રાટ અને સર્વાધિપતિ જન્મે છે.
અત્યરિચ્યત સોધશ્ચ તિર્યગૂર્ધ્વં ચ વૈ ભુવઃ । ત્વત્તો વિશ્વમિદં જાતં ત્વત્તૌ ભૂતં ભવિષ્યતિ ॥ ૧,૧૨.
તમે પૃથ્વીને સર્વ દિશાઓમાં, ઉપર અને નીચે બધે પાર કરી અને ધારણ કરો છો; આ આખું જગત તારી પાસેથી જન્મ્યું છે અને ભવિષ્યમાં પણ તારી પાસેથી જ જન્મશે.
ત્વદ્રૂપધારિણશ્ચાન્તઃ સર્વભૂતમિદં જગત્ । ત્વત્તો યજ્ઞઃ સર્વહુતઃ પૃષદાજ્યં પશુર્દ્વિધા ॥ ૧,૧૨.
આ આખું જગત અને તેમાં રહેલા બધા જીવ તારા સ્વરૂપે તારા અંદર વસે છે; તારી પાસેથી યજ્ઞ, સર્વ હવન સામગ્રી, ઘી અને બે પ્રકારના યજ્ઞપશુ ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્વત્તો ઋચોથ સામાનિ ત્વત્તશ્છન્દાંસિ જજ્ઞિરે । ત્વત્તો યજૂંષ્યજાયન્ત ત્વત્તોશ્વાશ્ચૈકતો દતઃ ॥ ૧,૧૨.
તારી પાસેથી ઋચા અને સામ ગીતો જન્મ્યા, તારી પાસેથી છંદો ઉત્પન્ન થયા; તારી પાસેથી યજુરમંત્રો અને તારી એક જ દાનથી ઘોડા પણ જન્મ્યા.