અગ્રિષ્વાત્તા બહિર્ષદોઽનગ્રયઃ સાગ્નયશ્વ યે । તેભેયઃ સ્વધા સુતે જજ્ઞ મૈનાં વૈધારિણીં તથા
અગ્નિષ્ફ્ત, બહિષદ, અનગ્નિ અને સાગ્નિ—આ બધા અને સ્વધાથી મૈના અને વૈધારિણી જન્મ્યા.
તે ઉબે બ્રહ્મવાદિન્યૌ યોગિન્યૌ ચાપ્યુભે દ્રિજ । ઉત્તમજ્ઞાનસમ્પન્ને સર્વ્વૈઃ સમુદિતૈર્ગુણૌઃ
બંને બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારી અને યોગિની હતી, સર્વોત્તમ જ્ઞાન અને ગુણોથી યુક્ત હતી.
ઇત્યેષા દક્ષકન્યાનાં કથિતાપત્યસન્તતિઃ । શ્વદ્ધાવાન્ સંસ્મરન્નેતામ્ અનપત્યો ન જાયતે
આ રીતે દક્ષની દીકરીઓના વંશની વાત કહી. જે આ વંશકથા શ્રદ્ધાથી સ્મરે છે, તેને સંતાનની કમી રહેતી નથી.
શ્રીપરાશર ઉવાચ પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ મનોઃ સ્વાયંભુવસ્ય તુ । દ્વૌ પુત્રૌ તુ મહાવીર્યૌ ધર્મજ્ઞૌ કથિતૌ તવ ॥ ૧,૧૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: સ્વાયંભુવ મનુના બે પુત્રો, પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ, મહાન પરાક્રમી અને ધર્મજ્ઞ હતા, તેમનું વર્ણન તને કર્યું છે.
તયોરુત્તાનપાદસ્ય સુરુચ્યામુત્તમઃ સુતઃ । અભીષ્ટાયામભૂદ્બ્રહ્યન્પિતુરત્યન્તવલ્લભઃ ॥ ૧,૧૧.
એમાંથી ઉત્તાનપાદને પોતાની પ્રિય પત્ની સુરુચિથી ઉત્તમ નામનો પુત્ર થયો, જે પિતાને ખૂબ જ પ્રિય હતો.
સુનીતિર્નામ યા રાજ્ઞસ્તસ્યાસીન્મહિષી દ્વિજ । સ નાતિ પ્રીતિમાંસ્તસ્યામભૂદ્યસ્યા ધ્રુવઃ સુતઃ ॥ ૧,૧૧.
રાજાની બીજી રાણીનું નામ સુનિતિ હતું, હે દ્વિજ, પણ રાજાને તેની બહુ પ્રીતિ નહોતી. તેના પુત્રનું નામ ધ્રુવ હતું.
રાજાસનસ્થિતસ્યાઙ્કં પિતુર્ભ્રતરમાશ્રિતમ્ । દૃષ્ટ્વોત્તમં ધ્રુવ શ્ચક્રે તમારોઢું મનોરથમ્ ॥ ૧,૧૧.
ધ્રુવે જોયું કે રાજાસન પર બેઠેલા પિતાના ભાઈના પુત્ર ઉત્તમ પિતાના ખોળામાં બેઠો છે, તો ધ્રુવના મનમાં પણ એ જ રીતે પિતાના ખોળામાં ચઢવાની ઈચ્છા જાગી.
પ્રત્યક્ષં ભૂપતિસ્તસ્યાઃ સુરુચ્યા નાભ્યનન્દત । પ્રણયેનાગતં પુત્રમુત્સંગારોહણોત્સુકમ્ ॥ ૧,૧૧.
એ સમયે રાજા ત્યાં હાજર હતા, પણ પ્રેમથી અને ઉત્સાહથી પિતાના ખોળામાં ચઢવા આવેલા પોતાના પુત્રનું સ્વાગત કર્યું નહીં.
સપત્ની તનયં દૃષ્ટ્વા તમઙ્કારોહણોત્સુકમ્ । સ્વપુત્રં ચ તથારૂઢં સુરુચિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૧,૧૧.
સપત્નીનો પુત્ર ધ્રુવ પિતાના ખોળામાં ચઢવા ઉત્સુક છે અને પોતાનો પુત્ર પહેલેથી જ ત્યાં બેઠો છે, એ જોઈને સુરુચીએ આ રીતે વાત કરી.
ક્રિયતે કિં વૃથા વત્સ મહાનેષ મનોરથઃ । અન્યસ્ત્રીગર્ભજાતેન હ્યસંભૂય મમોદરે ॥ ૧,૧૧.
બાળક, તું આટલી મોટી ઈચ્છા કેમ વ્યર્થ કરે છે? બીજી સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મેલો એ પ્રાપ્ત કરી શકે નહીં, જે મારા ગર્ભથી જન્મેલો નથી.
ઉત્તમોત્તમમપ્રાપ્યમવિવેકો હિ વાઞ્છસિ । સત્યં સુતસ્ત્વમપ્યસ્ય કિં તુ ન ત્વં મયા ધૃતઃ ॥ ૧,૧૧.
તારી ઈચ્છા બહુ ઊંચી છે, પણ એ અપ્રાપ્ય છે; તને સમજણ નથી. સાચું છે, તું પણ એનો પુત્ર છે, પણ તારો જન્મ મારો ગર્ભથી થયો નથી.
એતદ્રાજાસનં સર્વ ભૂભૃત્સંશ્રયકેતનમ્ । યોગ્યં મમૈવ પુત્રસ્ય કિમાત્મા ક્લિશ્યતેત્વયા ॥ ૧,૧૧.
આ રાજાસન, જે બધા રાજાઓનું આશ્રય સ્થાન છે, એ માત્ર મારા પુત્ર માટે જ યોગ્ય છે. તું કેમ વ્યર્થમાં પોતાને દુઃખ આપે છે?
ઉચ્ચૈર્મનોરથસ્તેયં મત્પુત્રસ્યેવ કિં વૃથા । સુનીત્યામાત્મનો જન્મ કિં ત્વયા નાવગમ્યતે ॥ ૧,૧૧.
તારી ઈચ્છા ઊંચી છે, પણ એ વ્યર્થ છે, જેમ મારા પુત્રની છે. શું તને ખબર નથી કે તારો જન્મ સુનીતિમાંથી થયો છે?
શ્રીપરાશર વાચ ઉત્સૃજ્ય પિતરં બાલસ્તચ્છ્રુત્વા માતૃભાષિતમ્ । જગામ કુપિતો માતુર્નિજાયા દ્વિજમન્દિરમ્ ॥ ૧,૧૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: સોપત્રીના આ શબ્દો સાંભળીને, ધ્રુવ ગુસ્સામાં પિતાને છોડીને પોતાની માતા સુનીતિના ઘરમાં ગયો.
તં દૃષ્ટ્વા કુપિતં પુત્રમીષત્પ્રસ્ફુરિતાધરમ્ । સુનીતિરઙ્કમારોપ્ય મૈત્રેયેદમભાષત ॥ ૧,૧૧.
પોતાનો પુત્ર ગુસ્સે ભરાયો છે અને તેના નીચેના હોઠ થોડીક કંપી રહ્યા છે, એ જોઈને સુનીતિએ ધ્રુવને ખોળામાં બેસાડ્યો અને, મૈત્રેય, તેને કહ્યું.
વત્સ કઃ કોપહેતુસ્તે કશ્ચ ત્વાં નાભિ નન્દતિ । કોવજાનાતિ પિતરં વત્સ યસ્તેપરાધ્યતિ ॥ ૧,૧૧.
બાળક, તને ગુસ્સો કેમ આવ્યો છે? કોણે તારો સ્વાગત કર્યો નથી? કોણ તારા પિતાને દોષી ગણશે, જેણે તારો અપમાન કર્યો છે?
શ્રીપરાશર વાચ ઇત્યુક્તઃ સકલં માત્રે કથયામાસ તદ્યથા । સુરુચિઃ પ્રાહ ભૂપાલપ્રત્યક્ષમતગર્વિતા ॥ ૧,૧૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: માતાએ પૂછ્યું ત્યારે ધ્રુવે બધું જ એમજ એમ કહી દીધું—કે સુરુચીએ રાજા સામે ગર્વથી શું કહ્યું હતું.
વિનિશ્વસ્યેતિ કથિતે તસ્મિન્પુત્રેણ દુર્મનાઃ । શ્વસક્ષામેક્ષણા દીના સુનીતિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૧,૧૧.
પુત્રના મોઢેથી આ સાંભળીને સુનીતિ દુઃખી થઈ, ઊંડો શ્વાસ લીધો, આંખોમાં પાણી આવી ગયું અને એણે કહ્યું.
સુનીતિરુવાચ સુરુચિઃ સત્યમાહેદં મન્દભાગ્યોસિઃપુત્રક । ન હિ પુણ્યવતાં વત્સ સપત્નૈરેવ મુચ્યતે ॥ ૧,૧૧.
સુનીતિએ કહ્યું: સુરુચીએ સાચું કહ્યું છે, બેટા; તારો ભાગ્ય નબળું છે. પુણ્યવાનને પણ, બેટા, સપત્નીઓથી છૂટકારો મળતો નથી.
નોદ્વેગસ્તાત કર્તવ્યઃ કૃતં યદ્ભવતા પુરા । તત્કોપહર્તુ શક્નોતિ દાતું કશ્ચાકૃતં ત્વયા ॥ ૧,૧૧.
પુત્ર, ભૂતકાળમાં જે થયું એથી દુઃખી થવું નહીં. જે તું કર્યું નથી, એ કોઈ આપી શકે કે તારી પાસેથી લઈ શકે?
તત્ત્વયા નાત્ર કર્તવ્યં દુઃખં તદ્વાક્યસમ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૧.
એટલે એ શબ્દોથી તારે મનમાં દુઃખ રાખવું નહીં.
રાજાસનં રાજચ્છત્રં વરાશ્ચાવરવારણાઃ । યસ્ય પુણ્યાનિ તસ્યૈતે મત્વૈતચ્છાંમ્ય પુત્રક ॥ ૧,૧૧.
રાજાસન, રાજછત્ર, વરદાન અને હાથી—આ બધું એના માટે છે, જેનું પુણ્ય વધારે છે. બેટા, આવું સમજ અને મનમાં શાંતિ રાખ.
અન્યજન્મકૃતૈઃ પુણ્યૈઃ સુરુચ્યા સુરુચિર્નૃપઃ । ભાર્યેતિ પ્રોચ્યતે ચાન્યાં મદ્વિધા પુણ્યવર્જિતા ॥ ૧,૧૧.
પહેલા જન્મના પુણ્યના કારણે સુરુચી રાજાની પત્ની બની, અને મારી જેમ પુણ્ય વગરની બીજી સ્ત્રીને બીજું જ સ્થાન મળ્યું.
પુણ્યોપચયસંપન્નસ્તસ્યાઃ પુત્રસ્તથોત્તમઃ । મમ પુત્રસ્તથા જાતઃ સ્વલ્પપુણ્યો ધ્રુવો ભવાન્ ॥ ૧,૧૧.
પુણ્યના સંચયથી સુરુચીનો પુત્ર ઉત્તમ થયો અને મારા પુત્ર ધ્રુવનો જન્મ ઓછા પુણ્યથી થયો છે.
તથાપિ દુઃખં ન ભવાન્ કર્તુમર્હસિ પુત્રક । યસ્ય યાવત્સ તેનૈવ સ્વેન તુષ્યતિ માનવઃ ॥ ૧,૧૧.
છતાં પણ, બેટા, તું પોતાને દુઃખી ન કર. માણસે પોતાના ભાગ્યમાં જેટલું છે, તેટલામાં જ સંતોષ માનવો જોઈએ.
યદિ તે દુઃખમત્યર્થં સુરુચ્યા વચસાભવત્ । તત્પુણ્યોપચયે યત્નં કુરુ સર્વફલપ્રદે ॥ ૧,૧૧.
જો તને સુરુચિના કડવા શબ્દોથી બહુ દુઃખ થયું હોય, તો બધા ફળ આપતી પુણ્યસંચય માટે પ્રયત્ન કર.
સુશીલો ભવ ધર્માત્મા મૈત્રઃ પ્રાણિહિતે રતઃ । નિમ્નં યથાપઃ પ્રવણાઃ પાત્રમાયાન્તિ સમ્પદઃ ॥ ૧,૧૧.
સારા સ્વભાવવાળો, ધર્મમાં સ્થિર, સૌના ભલાઈમાં રસ રાખનાર અને મિત્રભાવથી રહેજે. જેમ પાણી નીચે વહી જાય છે, એમ સંપત્તિ પણ યોગ્ય વ્યક્તિ પાસે જ આવે છે.
ધ્રુવ ઉવાચ અમ્બ યત્ત્વમિદં પ્રાત્થ પ્રશમાય વચો મમ । નૈતદ્દુર્વાચસા ભિન્ને હૃદયે મમ તિષ્ઠતિ ॥ ૧,૧૧.
ધ્રુવે કહ્યું: મા, તું મને શાંત કરવા જે શબ્દો બોલ્યા, એ મારા મનમાં ટકતા નથી, કારણ કે કડવા શબ્દોથી મારું હૃદય દુભાયું છે.
સોઽહં તથા યતિષ્યામિ યથા સર્વોત્તમોત્તમમ્ । સ્થાનં પ્રાપ્સ્યામ્યશોષાણાં જગતામભિ પૂજિતમ્ ॥ ૧,૧૧.
હવે હું એવો પ્રયાસ કરીશ કે બધા લોકોએ જેનું સન્માન કરે છે અને કદી ન મટે એવું સર્વોત્તમ સ્થાન મેળવું.
સુરુચિર્દયિતા રાજ્ઞસ્તસ્યા જાતોસ્મિ નોદરાત્ । પ્રભાવં પશ્ય મેંબ ત્વં વૃદ્ધસ્યાપિ તવોદરે ॥ ૧,૧૧.
સુરુચિ રાજાની પ્રિય છે, પણ હું તેના ગર્ભમાંથી જન્મ્યો નથી. મા, તું જોઈ લેજે, તારા વૃદ્ધ ગર્ભમાંથી જન્મીને પણ હું શું શક્તિ ધરાવું છું.