સિનીવાલી કુહૂશચૈવ રાકા ચાનુમતિસ્તથા । અનુસૂયા તથૈવાત્રેર્જજ્ઞ પુત્રાનકલ્મષાન્
સિનીવાલી, કુહૂ, રાકા અને અનુમતિ જન્મી. એ જ રીતે અત્રિની પત્ની અનુસૂયાએ નિર્દોષ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
પ્રીત્યાં પુલસ્ત્યભાર્ય્યયાં દત્તોલિસ્તત્સુતોઽભવત્
પુલસ્ત્યની પત્ની પ્રીતિથી દતોલિ નામનો પુત્ર થયો.
પૂર્વ્વજન્મનિ યોઽગસ્ત્યઃ સ્મૃતઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે । કર્દમશ્વાવરીયાંશ્વ સહિષ્ણુશ્વ સૂતત્રયમ્
પહેલા જન્મમાં, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, અગસ્ત્ય હતા એમ કહેવાય છે. તેમને કર્દમ, શ્વાવરીય અને સહિષ્ણુ નામના ત્રણ પુત્રો થયા.
ક્ષમા તુ સુષુવે ભાર્ય્યા પુલહસ્ય પ્રજાપતેઃ । ક્રતોશ્વ સન્નતિર્ભાર્ય્યા બાલખિલ્યાનસૂયત
પુલહના પત્ની ક્ષમા એ સંતાન આપ્યું. ક્રતુની પત્ની સન્નતિએ બાલખિલ્ય મુનિઓને જન્મ આપ્યો.
ષષ્ટિર્યાનિ સહસ્ત્રાણિ યતીનામૂદ્ધ્વ રેતસામ્ । અઙ્ગુષ્ઠપર્વ્વમાત્રાણાં જલદૂભાસ્કરતેજસામ્
એમાં સાઠ હજાર યતિઓ જન્મ્યા, જેમનું વીર્ય ઉપર જાય છે, જેમનું શરીર અંગૂઠાની સંધી જેટલું હતું અને જે પાણી, ધૂમાડો અને સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા હતા.
ઊર્જ્જાયાઞ્ચ વિશિષ્ઠસ્ય સપ્તાજાયન્ત વૈ સુતાઃ । રજોગાત્રોર્ધ્વબાહુશ્વ વસનશ્વાનઘસ્તથા
વિશિષ્ટની પત્ની ઊર્જાથી સાત પુત્રો થયા: રજોગાત્ર, ઊર્ધ્વબાહુ, વસન અને અનઘ પણ.
સુતપાઃ શુક્ર ઇત્યેતે સર્વ્વે સપ્તર્ષયોઽમલાઃ । યોઽસાવગ્નિરભિમાની બ્રહ્મણસ્તનયોઽગ્રજઃ
સુતપા અને શુક્ર—આ બધા સાત નિર્મલ ઋષિ છે. એ અગ્નિના સ્વામી, બ્રહ્માના સૌથી મોટા પુત્ર છે.
તસ્માત્ સ્વાહા સુતાંલ્લેભે ત્રીણુદારૌજસો દ્રિજ । પાવકં પાવમાનઞ્ચ શુચિઞ્ચાપિ જલાશિનમ્
તેમાથી સ્વાહા દ્વારા ત્રણ પુત્રો થયા: પાવક, પાવમાન અને શુચિ, જે જળ પાન કરે છે.
તેષાન્તુ સન્તતાવન્યે ચત્વારિંશજ્વ પઞ્ચ ચ । એવમેકોનપઞ્ચાશદ્ વહ્નયઃ પરિકીર્તિતાઃ
તેમના વંશમાં આગળ ચાલીને પાંસઠ (પંચચાલીસ) વધુ અગ્નિઓ જન્મ્યા. આમ કુલ ઉનપચાસ અગ્નિઓ ગણાય છે.
કથ્યન્તે વહ્નયશ્ચૈતે પિતા પુત્રત્રયઞ્ચ યત્ । પિતરો બ્રહ્મણા સૃષ્ટા વ્યાખ્યાતા યે મયા તવ
આ અગ્નિઓ પિતા અને તેમના ત્રણ પુત્ર તરીકે ઓળખાય છે. બ્રહ્માએ જે પિતૃઓ સર્જ્યા, તે હું તને સમજાવી દીધા છે.
અગ્રિષ્વાત્તા બહિર્ષદોઽનગ્રયઃ સાગ્નયશ્વ યે । તેભેયઃ સ્વધા સુતે જજ્ઞ મૈનાં વૈધારિણીં તથા
અગ્નિષ્ફ્ત, બહિષદ, અનગ્નિ અને સાગ્નિ—આ બધા અને સ્વધાથી મૈના અને વૈધારિણી જન્મ્યા.
તે ઉબે બ્રહ્મવાદિન્યૌ યોગિન્યૌ ચાપ્યુભે દ્રિજ । ઉત્તમજ્ઞાનસમ્પન્ને સર્વ્વૈઃ સમુદિતૈર્ગુણૌઃ
બંને બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારી અને યોગિની હતી, સર્વોત્તમ જ્ઞાન અને ગુણોથી યુક્ત હતી.
ઇત્યેષા દક્ષકન્યાનાં કથિતાપત્યસન્તતિઃ । શ્વદ્ધાવાન્ સંસ્મરન્નેતામ્ અનપત્યો ન જાયતે
આ રીતે દક્ષની દીકરીઓના વંશની વાત કહી. જે આ વંશકથા શ્રદ્ધાથી સ્મરે છે, તેને સંતાનની કમી રહેતી નથી.
શ્રીપરાશર ઉવાચ પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ મનોઃ સ્વાયંભુવસ્ય તુ । દ્વૌ પુત્રૌ તુ મહાવીર્યૌ ધર્મજ્ઞૌ કથિતૌ તવ ॥ ૧,૧૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: સ્વાયંભુવ મનુના બે પુત્રો, પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદ, મહાન પરાક્રમી અને ધર્મજ્ઞ હતા, તેમનું વર્ણન તને કર્યું છે.
તયોરુત્તાનપાદસ્ય સુરુચ્યામુત્તમઃ સુતઃ । અભીષ્ટાયામભૂદ્બ્રહ્યન્પિતુરત્યન્તવલ્લભઃ ॥ ૧,૧૧.
એમાંથી ઉત્તાનપાદને પોતાની પ્રિય પત્ની સુરુચિથી ઉત્તમ નામનો પુત્ર થયો, જે પિતાને ખૂબ જ પ્રિય હતો.
સુનીતિર્નામ યા રાજ્ઞસ્તસ્યાસીન્મહિષી દ્વિજ । સ નાતિ પ્રીતિમાંસ્તસ્યામભૂદ્યસ્યા ધ્રુવઃ સુતઃ ॥ ૧,૧૧.
રાજાની બીજી રાણીનું નામ સુનિતિ હતું, હે દ્વિજ, પણ રાજાને તેની બહુ પ્રીતિ નહોતી. તેના પુત્રનું નામ ધ્રુવ હતું.
રાજાસનસ્થિતસ્યાઙ્કં પિતુર્ભ્રતરમાશ્રિતમ્ । દૃષ્ટ્વોત્તમં ધ્રુવ શ્ચક્રે તમારોઢું મનોરથમ્ ॥ ૧,૧૧.
ધ્રુવે જોયું કે રાજાસન પર બેઠેલા પિતાના ભાઈના પુત્ર ઉત્તમ પિતાના ખોળામાં બેઠો છે, તો ધ્રુવના મનમાં પણ એ જ રીતે પિતાના ખોળામાં ચઢવાની ઈચ્છા જાગી.
પ્રત્યક્ષં ભૂપતિસ્તસ્યાઃ સુરુચ્યા નાભ્યનન્દત । પ્રણયેનાગતં પુત્રમુત્સંગારોહણોત્સુકમ્ ॥ ૧,૧૧.
એ સમયે રાજા ત્યાં હાજર હતા, પણ પ્રેમથી અને ઉત્સાહથી પિતાના ખોળામાં ચઢવા આવેલા પોતાના પુત્રનું સ્વાગત કર્યું નહીં.
સપત્ની તનયં દૃષ્ટ્વા તમઙ્કારોહણોત્સુકમ્ । સ્વપુત્રં ચ તથારૂઢં સુરુચિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૧,૧૧.
સપત્નીનો પુત્ર ધ્રુવ પિતાના ખોળામાં ચઢવા ઉત્સુક છે અને પોતાનો પુત્ર પહેલેથી જ ત્યાં બેઠો છે, એ જોઈને સુરુચીએ આ રીતે વાત કરી.
ક્રિયતે કિં વૃથા વત્સ મહાનેષ મનોરથઃ । અન્યસ્ત્રીગર્ભજાતેન હ્યસંભૂય મમોદરે ॥ ૧,૧૧.
બાળક, તું આટલી મોટી ઈચ્છા કેમ વ્યર્થ કરે છે? બીજી સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મેલો એ પ્રાપ્ત કરી શકે નહીં, જે મારા ગર્ભથી જન્મેલો નથી.
ઉત્તમોત્તમમપ્રાપ્યમવિવેકો હિ વાઞ્છસિ । સત્યં સુતસ્ત્વમપ્યસ્ય કિં તુ ન ત્વં મયા ધૃતઃ ॥ ૧,૧૧.
તારી ઈચ્છા બહુ ઊંચી છે, પણ એ અપ્રાપ્ય છે; તને સમજણ નથી. સાચું છે, તું પણ એનો પુત્ર છે, પણ તારો જન્મ મારો ગર્ભથી થયો નથી.
એતદ્રાજાસનં સર્વ ભૂભૃત્સંશ્રયકેતનમ્ । યોગ્યં મમૈવ પુત્રસ્ય કિમાત્મા ક્લિશ્યતેત્વયા ॥ ૧,૧૧.
આ રાજાસન, જે બધા રાજાઓનું આશ્રય સ્થાન છે, એ માત્ર મારા પુત્ર માટે જ યોગ્ય છે. તું કેમ વ્યર્થમાં પોતાને દુઃખ આપે છે?
ઉચ્ચૈર્મનોરથસ્તેયં મત્પુત્રસ્યેવ કિં વૃથા । સુનીત્યામાત્મનો જન્મ કિં ત્વયા નાવગમ્યતે ॥ ૧,૧૧.
તારી ઈચ્છા ઊંચી છે, પણ એ વ્યર્થ છે, જેમ મારા પુત્રની છે. શું તને ખબર નથી કે તારો જન્મ સુનીતિમાંથી થયો છે?
શ્રીપરાશર વાચ ઉત્સૃજ્ય પિતરં બાલસ્તચ્છ્રુત્વા માતૃભાષિતમ્ । જગામ કુપિતો માતુર્નિજાયા દ્વિજમન્દિરમ્ ॥ ૧,૧૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: સોપત્રીના આ શબ્દો સાંભળીને, ધ્રુવ ગુસ્સામાં પિતાને છોડીને પોતાની માતા સુનીતિના ઘરમાં ગયો.
તં દૃષ્ટ્વા કુપિતં પુત્રમીષત્પ્રસ્ફુરિતાધરમ્ । સુનીતિરઙ્કમારોપ્ય મૈત્રેયેદમભાષત ॥ ૧,૧૧.
પોતાનો પુત્ર ગુસ્સે ભરાયો છે અને તેના નીચેના હોઠ થોડીક કંપી રહ્યા છે, એ જોઈને સુનીતિએ ધ્રુવને ખોળામાં બેસાડ્યો અને, મૈત્રેય, તેને કહ્યું.
વત્સ કઃ કોપહેતુસ્તે કશ્ચ ત્વાં નાભિ નન્દતિ । કોવજાનાતિ પિતરં વત્સ યસ્તેપરાધ્યતિ ॥ ૧,૧૧.
બાળક, તને ગુસ્સો કેમ આવ્યો છે? કોણે તારો સ્વાગત કર્યો નથી? કોણ તારા પિતાને દોષી ગણશે, જેણે તારો અપમાન કર્યો છે?
શ્રીપરાશર વાચ ઇત્યુક્તઃ સકલં માત્રે કથયામાસ તદ્યથા । સુરુચિઃ પ્રાહ ભૂપાલપ્રત્યક્ષમતગર્વિતા ॥ ૧,૧૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: માતાએ પૂછ્યું ત્યારે ધ્રુવે બધું જ એમજ એમ કહી દીધું—કે સુરુચીએ રાજા સામે ગર્વથી શું કહ્યું હતું.
વિનિશ્વસ્યેતિ કથિતે તસ્મિન્પુત્રેણ દુર્મનાઃ । શ્વસક્ષામેક્ષણા દીના સુનીતિર્વાક્યમબ્રવીત્ ॥ ૧,૧૧.
પુત્રના મોઢેથી આ સાંભળીને સુનીતિ દુઃખી થઈ, ઊંડો શ્વાસ લીધો, આંખોમાં પાણી આવી ગયું અને એણે કહ્યું.
સુનીતિરુવાચ સુરુચિઃ સત્યમાહેદં મન્દભાગ્યોસિઃપુત્રક । ન હિ પુણ્યવતાં વત્સ સપત્નૈરેવ મુચ્યતે ॥ ૧,૧૧.
સુનીતિએ કહ્યું: સુરુચીએ સાચું કહ્યું છે, બેટા; તારો ભાગ્ય નબળું છે. પુણ્યવાનને પણ, બેટા, સપત્નીઓથી છૂટકારો મળતો નથી.
નોદ્વેગસ્તાત કર્તવ્યઃ કૃતં યદ્ભવતા પુરા । તત્કોપહર્તુ શક્નોતિ દાતું કશ્ચાકૃતં ત્વયા ॥ ૧,૧૧.
પુત્ર, ભૂતકાળમાં જે થયું એથી દુઃખી થવું નહીં. જે તું કર્યું નથી, એ કોઈ આપી શકે કે તારી પાસેથી લઈ શકે?