જ્યોત્સ્ના લક્ષ્મીઃ પ્રદીપોઽસૌ સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ । લતાભૂતા જગન્માતા શ્રીર્વિષ્ણુર્દ્રુમસંજ્ઞિતઃ ॥ ૧,૮.
જ્યોત્સ્ના લક્ષ્મી છે, દીવો સર્વનો સ્વામી હરી છે; લતા રૂપે જગતજનની શ્રી છે અને વૃક્ષ તરીકે વિષ્ણુ ઓળખાય છે.
વિભાવરી શ્રીર્દિવસો દેવચક્રગદાધરઃ । વરપ્રદો વરો વિષ્ણુર્વધૂઃ પદ્મવનાલ યા ॥ ૧,૮.
વિભાવરી શ્રી છે, દિવસ ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દેવ છે; વર્દાતા વિષ્ણુ છે અને વધૂ કમલવનમાં વસે છે.
નદસ્વરૂપી ભગવાઞ્છ્રીર્નદીરૂપસંસ્થિતા । ધ્વજશ્ચ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પતાકા કમલાલયા ॥ ૧,૮.
ભગવાન નદી સ્વરૂપે છે, શ્રી પણ નદી રૂપે સ્થિત છે; ધ્વજ પુંડરીકાક્ષ છે અને પતાકા કમલાલય છે.
તૃષ્ણા લક્ષ્મીર્જગન્નાથો લોભો નારાયણઃ પરઃ । રતી રાગશ્ચ મૈત્રેય લક્ષ્મીર્ગોવિન્દ એવ ચ ॥ ૧,૮.
તરસ લક્ષ્મી છે, જગતનો સ્વામી પરમ નારાયણ છે; રતિ અને રાગ પણ, હે વૈપ્રે, લક્ષ્મી અને ગોવિંદ છે.
કિં ચાતિબહુનોક્તેન સંક્ષેપેણેદમુચ્યતે ॥ ૧,૮.
આથી વધુ શું કહેવું? સંક્ષિપ્તમાં એટલું જ કહેવામાં આવે છે.
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદૌ પુન્નામા ભગવાન્હરિઃ । સ્ત્રીનામ્ની શ્રીશ્ચ વિજ્ઞેયા નાનયોર્વિદ્યતે પરમ્ ॥ ૧,૮.
દેવ, પશુ અને મનુષ્યમાં પુરૂષ નામ ભગવાન હરી છે; સ્ત્રી નામ શ્રી છે અને આ બંને સિવાય બીજું કંઈ નથી.
પરાશર ઉવાચ । ઇદઞ્ચ શ્વૃણ મૈત્રેય યત્ પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા । શ્રીસમ્બદ્ધ મયા હ્મ તચ્છ્ર તમાસીનૂમરીચિતઃ
પરાશર કહે છે: હે વૈપ્રે, તું અહીં જે પૂછ્યું છે તે પણ સાંભળ; શ્રી સાથે સંકળાયેલું જે મેં સાંભળ્યું છે, તે હું તને કહું છું.
દુર્વ્વાસાઃ શઙ્કરસ્યાંશશ્ચચાર પૃથિવીમિમામ્ । સ દદર્શ સ્ત્રજં દિવ્યામષિર્વિદ્યાધરીકરે
દુર્વાસા, જે શંકરનો અંશ છે, એ પૃથ્વી પર ફરતા હતા; તેણે વિદ્યા ધરાવતી સ્ત્રીના હાથમાં દિવ્ય માળા જોઈ.
સન્તાનાકાનામખિલં યસ્યા ગન્ધેન વાસિતમ્ । અતિસેવ્યમભૂદ્ બ્રહ્મનૂ તદૂવનં વનચારિણામ્
જેની સુગંધથી આખું ચંદનનું જંગલ મહેકતું હતું; તે વનવાસીઓમાં બહુ પ્રિય બની ગઈ, હે બ્રાહ્મણ.
ઉન્મત્તવ્રતધૃગૂ વિપ્રસ્તાં દૃષ્ટ્વા શોભનાં સ્ત્રજમ્ તાં યયાચે વરારોહાં વિદ્યાધરવધૂં તતઃ
મદમસ્ત વર્તન ધરાવતો એ ઋષિ, સુંદર માળા જોઈને, સુંદર કાયાવાળી વિદ્યા ધરાવતી યુવતી પાસે માળા માગી.
યાચિતા તેન તન્વઙ્ગી માલાં વિદ્યાધરાઙ્ગના । દદૌ તસ્મૈ વિશાલાક્ષી સાદરં પ્રણિપત્ય ચ
એ વિદ્યા ધરાવતી, પાતળી કમરવાળી, વિશાળ આંખોવાળી સ્ત્રીએ વિનમ્રતાથી નમન કરીને એ માળા તેને આપી.
તામાદાયાત્મનો મૂર્ધ્રિ સ્ત્રજમુન્મત્તરૂપધૃક્ । કૃત્વા સ વિપ્રો મૈત્રય પરિબભ્રામ મેદિનીમ્
એ માળા પોતાના માથા પર પહેરી, પાગલ જેવો દેખાતો એ ઋષિ, હે વૈપ્રે, પૃથ્વી પર ફરવા લાગ્યા.
સ દદર્શ સમાયાન્તમુન્મત્તૈરાવતસ્થિતમ્ । ત્રૈલોક્યાધિપતિં દેવં સહ દેવૈઃ શચીપતિમ્
એણે એ સમયે એરાવત પર બેઠેલા, દેવો સાથે આવેલા, ત્રણેય લોકના સ્વામી, શચીપતિને ઉન્મત્ત અવસ્થામાં જોયા.
તામાત્મનઃ સ શિરસઃ સ્ત્રજમુન્મત્તષટૂપદામ્ । આદાયામરરાજાય ચિક્ષેપોન્મત્તવન્મુનિઃ
એ ઋષિ, પાગલ જેવો દેખાતો, પોતાના માથેથી માળા ઉતારીને અમરરાજા પાસે આપી.
ગૃહીત્વામરારાજેન સ્ત્રગૈરાવતમૂર્દ્ધનિ । ન્યસ્તા રરાજ કૈલાસશિખરે જાહ્નવી યથા
દેવતાઓના રાજાએ ઋષિ પાસેથી માળા લઈ, એ ઐરાવતના માથા પર મૂકી, જે કૈલાસ પર્વતની ચોટી પર વહેતી ગંગા જેવી તેજસ્વી લાગી.
મદાન્ધકારિતાક્ષોઽસૌ ગન્ધાકૃષ્ટેન વારણાઃ । કરેણાઘ્રાય ચિક્ષેપ તાં સ્રજં ધરણીતલે
મદમાં અંધ થયેલા એ હાથીએ સુગંધથી આકર્ષાઈ, પોતાના સૂંડથી માળા ઉઠાવી, તેને સુંઘી અને પછી જમીન પર ફેંકી દીધી.
તતશ્ચુક્રોધ ભગવાતન્ દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ । મૈત્રેય દેવરાજં તં ક્રુ દ્ધશ્ચૈતદુવાચ હ
પછી, મૈત્રેય, મહાન ઋષિ દુર્વાસાએ દેવરાજા પર ક્રોધ કર્યો અને ગુસ્સામાં એને આ રીતે કહ્યું.
દુર્વાસા ઉવાચ । ઐશ્વર્યમત્ત દુષ્ટાત્મન્નતિસ્તબ્ધોઽસિ વાસવ । શ્વિયો ધામ સ્રજં યસ્ત્વં મદ્દત્તાં નાભિનન્દસિ
દુર્વાસાએ કહ્યું: 'ઇન્દ્ર, તને સંપત્તિનો ઘમંડ છે, તું દુષ્ટ મનનો અને અહંકારથી ભરેલો છે. મેં આપી એ શુભ માળાનું તું માન રાખતું નથી.'
પ્રસાદ ઇતિ નોક્તં તે પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્ । હર્ષોતૂફુલ્લકાપોલેન ન ચાપિ શિરસા ધૃતા
'તું મને "કૃપા" કહીને ધન્યવાદ પણ કહ્યું નહીં, નમન પણ કર્યું નહીં; તારા ગાલ આનંદથી ફૂલેલા હતા અને માળા પણ માથે પહેરી નહોતી.'
મયા દત્તામિમાં માલાં યસ્માન્ન બહુ મન્યસે । ત્રૈલોક્યશ્રીરતો મૂઢ઼ વિનાશમુપયાસ્યતિ
'મારે આપી એ માળાનું તું માન રાખતું નથી, એ કારણે, મૂર્ખ, તારી પાસે ત્રણેય લોકની લક્ષ્મી દૂર થઈ જશે.'
માં મન્યતેઽન્યૈઃ સદૃશં ન્યૂનં શક્ર ભવાન્ દ્રિજૈઃ । અતોઽવમાનમસ્માકં માનિના ભવતા કૃતમ્
'ઇન્દ્ર, તું મને બીજા બ્રાહ્મણો જેટલો કે એથી ઓછો માને છે; એ અહંકારથી તું અમારો અપમાન કર્યો છે.'
મદ્દત્તા ભવતા યસ્માત્ ક્ષિપ્તા માલા મહીતલે । તસ્માત્ પ્રનષ્ટલક્ષ્મીકં ત્રૈલોક્યં તે ભવતિષ્યતિ
'મારી આપી માળા તું જમીન પર ફેંકી છે, એથી હવે તારા માટે ત્રણેય લોકમાંથી લક્ષ્મી દૂર થઈ જશે.'
યસ્ય સઞ્જાતકોપસ્ય ભયમેતિ ચરાચરમ્ । તં ત્વં મામતિગર્વેણા દેવરાજાવમન્યસે
'જેનાં ક્રોધથી ચાલતાં અને અચલ બધાં જીવ ડરે છે, એવાં મને તું અતિ અહંકારથી અવગણે છે, હે દેવરાજ.'
મહેન્દ્રો વારણસ્કન્ધાદવતીર્ય્ય ત્વરાન્વિતઃ । પ્રસાદયામાસ તદા દુર્વાસસમકલ્મષમ્
પછી મહેન્દ્ર એ હાથીની પીઠ પરથી ઉતરી, ઝડપથી નિર્દોષ દુર્વાસાને પ્રસન્ન કરવા ગયો.
પ્રસાદ્યામાનઃ સ તદા પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્ । પ્રત્યુવાચ સહસ્રાક્ષં દુર્વ્વાસા મુનિસત્તમઃ
ઇન્દ્રે વિનમ્રતાથી repeatedly દુર્વાસાને શાંત કરવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ મહાન ઋષિ દુર્વાસાએ હજારો આંખવાળા ઇન્દ્રને જવાબ આપ્યો.
નાહં કૃપાલુહ્ટદયો ન ચ માં ભજતે ક્ષમા । અન્યે તે મુનયઃ શક્ર દુર્વ્વાસસમવેહિ મામ્
'હું દયાળુ કે સૌમ્ય નથી, મને ક્ષમા પણ નથી; હે ઇન્દ્ર, જાણ કે હું દુર્વાસા છું, બીજા ઋષિઓથી અલગ.'
ગૌતમાદિબિરન્યસ્ત્વં ગર્વ્વમાપાદિતો મુધા । અક્ષાન્તિસારસર્વસ્વં દુર્વાસસમવેહિ મામ્
'ગૌતમ અને બીજા ઋષિઓથી તને વ્યર્થ ઘમંડ આવ્યો છે; પણ જાણ કે હું દુર્વાસા છું, અધિરાઈનો મૂળ સ્વરૂપ.'
વસિષ્ઠાદ્યદૈયાસારૈઃ સ્તોત્રં કુર્વ્વદ્ભિરુજ્વકૈઃ । ગર્વ્વ ગતોઽસિ યેનૈવં મામપ્યદ્યાવમન્યસે
'વશિષ્ઠ અને બીજા સૌમ્ય ઋષિઓના સ્તુતિથી તને ઘમંડ આવ્યો છે, એટલે હવે તું મને પણ અવગણે છે.'
જ્વલજ્જટાકલાપસ્ય ભૃકુટીકુટિલં મુખમ । નિરીક્ષ્ય કસ્ત્રિભુવને મમ યો ન ગતો ભયમ્
'ત્રણે લોકમાં, મારી જ્વલંત જટાઓ અને ભૃકુટિ વાળું મુખ જોઈને કોણ છે કે જેને ડર લાગ્યું નથી?'
નાહં ક્ષમિષ્યે બહુના કિમુક્તન શતક્રતો । વિડ઼મ્બનામિમાં ભૂયઃ કરોષ્યનુનયાત્મિકામ્
'હું માફ કરતો નથી; વધુ શું કહું, હે ઇન્દ્ર? હવે તું વિનંતી કરીને મને ફરીથી મનાવી શકીશ નહીં.'