ઇચ્છા શ્રીર્ભગવાન્કામો યજ્ઞોઽસૌ દક્ષિણા ત્વિયમ્ । આજ્યાહુતિરસૌ દેવી પુરોડાશો જનાર્દનઃ ॥ ૧,૮.
ઇચ્છા શ્રી છે, ભગવાન કામ છે; યજ્ઞ તે છે, દક્ષિણા શ્રી છે; ઘીનું હોમ દેવીએ સ્વીકાર્યું છે, અને પુરોડાશ ભગવાન જનાર્દન છે.
પત્નીશાલા મુને લક્ષ્મીઃ પ્રાગ્વંશૌ મધુસૂદનઃ । ચિતિર્લક્ષ્મીર્હરિર્યૂપ ઇધ્મા શ્રીર્ભગવાન્કુશઃ ॥ ૧,૮.
પત્નીનું ઘર, હે મુનિ, લક્ષ્મી છે; પૂર્વ દિશા મધુસૂદન છે; ચિતી લક્ષ્મી છે, હરિ યજ્ઞમંડપ છે; ઈંધણ શ્રી છે, ભગવાન કુશ છે.
સામાસ્વરૂપી ભગવાનુદ્ગીતિઃ કમલાલયા । સ્વાહા લક્ષ્મીર્જગન્નાથો વાસુદેવો હુતા શનઃ ॥ ૧,૮.
ભગવાન સામવેદરૂપ છે, ઉદગીતિ કમલાવાસિની છે; સ્વાહા લક્ષ્મી છે, જગન્નાથ વાસુદેવ છે અને હોમ ત્યાગ છે.
શઙ્કરો ભગવાઞ્છૌરિર્ગૌરીલક્ષ્મીર્દ્વિજોત્તમ । મૈત્રેય કેશવઃ સૂર્યસ્તત્પ્રભા કમલાલયા ॥ ૧,૮.
શંકર ભગવાન છે, શૌરી ગૌરીલક્ષ્મી છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; મૈત્રેય, કેશવ સૂર્ય છે અને તેની કાંતિ કમલાવાસિની છે.
વિષ્ણુઃ પિતૃગણઃ પદ્મા સ્વધા શાશ્વતપુષ્ટિદા । દ્યૌઃ શ્રીઃ સર્વાત્મકો વિષ્ણુરવકાશોતિવિસ્તરઃ ॥ ૧,૮.
વિષ્ણુ પિતૃગણ છે, પદ્મા સ્વધા છે, જે શાશ્વત પોષણ આપે છે; સ્વર્ગ શ્રી છે, વિષ્ણુ સર્વાત્મા છે અને અનંત વિશાળ છે.
શશાઙ્કઃ શ્રીધરઃ કાન્તિઃ શ્રીસ્તથૈવાનપાયિની । ધૃતિર્લક્ષ્મીર્જગચ્ચેષ્ટા વાયુઃ સર્વત્રગો હરિઃ ॥ ૧,૮.
ચંદ્ર શ્રીધર છે, કાંતિ શ્રી છે અને અવિચ્છિન્ન છે; ધીરજ લક્ષ્મી છે, જગતની ક્રિયા વાયુ છે અને હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે.
જલધિર્દ્વિજગોવિન્દસ્તદ્વેલા શ્રીર્મહામુને । લક્ષ્મીસ્વરૂપમિન્દ્રાણી દેવેન્દ્રો મધુસૂદનઃ ॥ ૧,૮.
હે મહામુની, દરિયો દ્વિજ છે, તેનું કિનારું ગોવિંદ છે, લક્ષ્મી તેનું સ્વરૂપ છે, ઇન્દ્રાણી દેવી છે અને દેવોનો સ્વામી મધુસૂદન છે.
યમશ્ચક્રધરઃ સાક્ષાદ્ધૂમોર્ણા કમલાલયા । ઋદ્ધિઃ શ્રીઃ શ્રીધરો દેવઃ સ્વયમેવ ધનેશ્વરઃ ॥ ૧,૮.
યમ ચક્રધારી છે, ધૂમોર્ણા કમલાલય છે, ઋદ્ધિ એટલે શ્રી, શ્રીધર દેવ છે અને ધનનો સ્વામી પોતે છે.
ગૌરી લક્ષ્મીમંહાબાગા કેશવો વરુણઃ સ્વયમ્ । શ્રીર્દેવસેના વિપ્રેન્દ્ર દેવસેનાપતિર્હરિઃ ॥ ૧,૮.
ગૌરી લક્ષ્મી છે, બહુ ભાગ્યશાળી; કેશવ પોતે વરુણ છે; શ્રી દેવસેના છે, અને હરી દેવસેનાના સેનાપતિ છે.
અવષ્ટંભો ગદાપાણિઃ શક્તિર્લક્ષ્મીર્દ્વિજોત્તમ । કાષ્ઠા લક્ષ્મીર્નિમેષોઽસૌ મુહૂર્તોઽસૌ કલા ત્વિયમ્ ॥ ૧,૮.
અવષ્ટંભ ગદાધારી છે, શક્તિ લક્ષ્મી છે, કષ્ટા લક્ષ્મી છે, નિમેષ એ છે, મુહૂર્ત એ છે અને આ કાળ છે.
જ્યોત્સ્ના લક્ષ્મીઃ પ્રદીપોઽસૌ સર્વઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ । લતાભૂતા જગન્માતા શ્રીર્વિષ્ણુર્દ્રુમસંજ્ઞિતઃ ॥ ૧,૮.
જ્યોત્સ્ના લક્ષ્મી છે, દીવો સર્વનો સ્વામી હરી છે; લતા રૂપે જગતજનની શ્રી છે અને વૃક્ષ તરીકે વિષ્ણુ ઓળખાય છે.
વિભાવરી શ્રીર્દિવસો દેવચક્રગદાધરઃ । વરપ્રદો વરો વિષ્ણુર્વધૂઃ પદ્મવનાલ યા ॥ ૧,૮.
વિભાવરી શ્રી છે, દિવસ ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર દેવ છે; વર્દાતા વિષ્ણુ છે અને વધૂ કમલવનમાં વસે છે.
નદસ્વરૂપી ભગવાઞ્છ્રીર્નદીરૂપસંસ્થિતા । ધ્વજશ્ચ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પતાકા કમલાલયા ॥ ૧,૮.
ભગવાન નદી સ્વરૂપે છે, શ્રી પણ નદી રૂપે સ્થિત છે; ધ્વજ પુંડરીકાક્ષ છે અને પતાકા કમલાલય છે.
તૃષ્ણા લક્ષ્મીર્જગન્નાથો લોભો નારાયણઃ પરઃ । રતી રાગશ્ચ મૈત્રેય લક્ષ્મીર્ગોવિન્દ એવ ચ ॥ ૧,૮.
તરસ લક્ષ્મી છે, જગતનો સ્વામી પરમ નારાયણ છે; રતિ અને રાગ પણ, હે વૈપ્રે, લક્ષ્મી અને ગોવિંદ છે.
કિં ચાતિબહુનોક્તેન સંક્ષેપેણેદમુચ્યતે ॥ ૧,૮.
આથી વધુ શું કહેવું? સંક્ષિપ્તમાં એટલું જ કહેવામાં આવે છે.
દેવતિર્યઙ્મનુષ્યાદૌ પુન્નામા ભગવાન્હરિઃ । સ્ત્રીનામ્ની શ્રીશ્ચ વિજ્ઞેયા નાનયોર્વિદ્યતે પરમ્ ॥ ૧,૮.
દેવ, પશુ અને મનુષ્યમાં પુરૂષ નામ ભગવાન હરી છે; સ્ત્રી નામ શ્રી છે અને આ બંને સિવાય બીજું કંઈ નથી.
પરાશર ઉવાચ । ઇદઞ્ચ શ્વૃણ મૈત્રેય યત્ પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા । શ્રીસમ્બદ્ધ મયા હ્મ તચ્છ્ર તમાસીનૂમરીચિતઃ
પરાશર કહે છે: હે વૈપ્રે, તું અહીં જે પૂછ્યું છે તે પણ સાંભળ; શ્રી સાથે સંકળાયેલું જે મેં સાંભળ્યું છે, તે હું તને કહું છું.
દુર્વ્વાસાઃ શઙ્કરસ્યાંશશ્ચચાર પૃથિવીમિમામ્ । સ દદર્શ સ્ત્રજં દિવ્યામષિર્વિદ્યાધરીકરે
દુર્વાસા, જે શંકરનો અંશ છે, એ પૃથ્વી પર ફરતા હતા; તેણે વિદ્યા ધરાવતી સ્ત્રીના હાથમાં દિવ્ય માળા જોઈ.
સન્તાનાકાનામખિલં યસ્યા ગન્ધેન વાસિતમ્ । અતિસેવ્યમભૂદ્ બ્રહ્મનૂ તદૂવનં વનચારિણામ્
જેની સુગંધથી આખું ચંદનનું જંગલ મહેકતું હતું; તે વનવાસીઓમાં બહુ પ્રિય બની ગઈ, હે બ્રાહ્મણ.
ઉન્મત્તવ્રતધૃગૂ વિપ્રસ્તાં દૃષ્ટ્વા શોભનાં સ્ત્રજમ્ તાં યયાચે વરારોહાં વિદ્યાધરવધૂં તતઃ
મદમસ્ત વર્તન ધરાવતો એ ઋષિ, સુંદર માળા જોઈને, સુંદર કાયાવાળી વિદ્યા ધરાવતી યુવતી પાસે માળા માગી.
યાચિતા તેન તન્વઙ્ગી માલાં વિદ્યાધરાઙ્ગના । દદૌ તસ્મૈ વિશાલાક્ષી સાદરં પ્રણિપત્ય ચ
એ વિદ્યા ધરાવતી, પાતળી કમરવાળી, વિશાળ આંખોવાળી સ્ત્રીએ વિનમ્રતાથી નમન કરીને એ માળા તેને આપી.
તામાદાયાત્મનો મૂર્ધ્રિ સ્ત્રજમુન્મત્તરૂપધૃક્ । કૃત્વા સ વિપ્રો મૈત્રય પરિબભ્રામ મેદિનીમ્
એ માળા પોતાના માથા પર પહેરી, પાગલ જેવો દેખાતો એ ઋષિ, હે વૈપ્રે, પૃથ્વી પર ફરવા લાગ્યા.
સ દદર્શ સમાયાન્તમુન્મત્તૈરાવતસ્થિતમ્ । ત્રૈલોક્યાધિપતિં દેવં સહ દેવૈઃ શચીપતિમ્
એણે એ સમયે એરાવત પર બેઠેલા, દેવો સાથે આવેલા, ત્રણેય લોકના સ્વામી, શચીપતિને ઉન્મત્ત અવસ્થામાં જોયા.
તામાત્મનઃ સ શિરસઃ સ્ત્રજમુન્મત્તષટૂપદામ્ । આદાયામરરાજાય ચિક્ષેપોન્મત્તવન્મુનિઃ
એ ઋષિ, પાગલ જેવો દેખાતો, પોતાના માથેથી માળા ઉતારીને અમરરાજા પાસે આપી.
ગૃહીત્વામરારાજેન સ્ત્રગૈરાવતમૂર્દ્ધનિ । ન્યસ્તા રરાજ કૈલાસશિખરે જાહ્નવી યથા
દેવતાઓના રાજાએ ઋષિ પાસેથી માળા લઈ, એ ઐરાવતના માથા પર મૂકી, જે કૈલાસ પર્વતની ચોટી પર વહેતી ગંગા જેવી તેજસ્વી લાગી.
મદાન્ધકારિતાક્ષોઽસૌ ગન્ધાકૃષ્ટેન વારણાઃ । કરેણાઘ્રાય ચિક્ષેપ તાં સ્રજં ધરણીતલે
મદમાં અંધ થયેલા એ હાથીએ સુગંધથી આકર્ષાઈ, પોતાના સૂંડથી માળા ઉઠાવી, તેને સુંઘી અને પછી જમીન પર ફેંકી દીધી.
તતશ્ચુક્રોધ ભગવાતન્ દુર્વાસા મુનિસત્તમઃ । મૈત્રેય દેવરાજં તં ક્રુ દ્ધશ્ચૈતદુવાચ હ
પછી, મૈત્રેય, મહાન ઋષિ દુર્વાસાએ દેવરાજા પર ક્રોધ કર્યો અને ગુસ્સામાં એને આ રીતે કહ્યું.
દુર્વાસા ઉવાચ । ઐશ્વર્યમત્ત દુષ્ટાત્મન્નતિસ્તબ્ધોઽસિ વાસવ । શ્વિયો ધામ સ્રજં યસ્ત્વં મદ્દત્તાં નાભિનન્દસિ
દુર્વાસાએ કહ્યું: 'ઇન્દ્ર, તને સંપત્તિનો ઘમંડ છે, તું દુષ્ટ મનનો અને અહંકારથી ભરેલો છે. મેં આપી એ શુભ માળાનું તું માન રાખતું નથી.'
પ્રસાદ ઇતિ નોક્તં તે પ્રણિપાતપુરઃ સરમ્ । હર્ષોતૂફુલ્લકાપોલેન ન ચાપિ શિરસા ધૃતા
'તું મને "કૃપા" કહીને ધન્યવાદ પણ કહ્યું નહીં, નમન પણ કર્યું નહીં; તારા ગાલ આનંદથી ફૂલેલા હતા અને માળા પણ માથે પહેરી નહોતી.'
મયા દત્તામિમાં માલાં યસ્માન્ન બહુ મન્યસે । ત્રૈલોક્યશ્રીરતો મૂઢ઼ વિનાશમુપયાસ્યતિ
'મારે આપી એ માળાનું તું માન રાખતું નથી, એ કારણે, મૂર્ખ, તારી પાસે ત્રણેય લોકની લક્ષ્મી દૂર થઈ જશે.'