ગુણત્રયમયં હ્યતદ્બ્રહ્યન્ શક્તિત્રયં મહત્ । યોઽતિયાતિ સા યાત્યેવ પરં નાવર્તતે પુનઃ ॥ ૧,૭.
જે પુરુષ ત્રણ ગુણ અને મહત્તત્વથી બનેલી—but બ્રહ્મા નહિ—એવી ત્રણ શક્તિઓને પાર કરી જાય છે, તે સાચે પરમ પદ પામે છે અને પાછો ફરીને જન્મતો નથી.
શ્રીપારશર ઉવાચ કથિતસ્તામસઃ સર્ગો બ્રહ્મણસ્તે મહામુને । રુદ્રસર્ગં પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥ ૧,૮.
પરાશરે કહ્યું: હે મહામુનિ, તમસથી થયેલું સર્જન મેં તમને કહ્યુ. હવે હું રુદ્રનું સર્જન કહું છું—એ ધ્યાનથી સાંભળો.
કલ્પાદાવાત્મનસ્તુલ્યં સુતં પ્રધ્યાયતસ્તતઃ । પ્રાદુરાસીત્પ્રભોરઙ્કે કુમારો નીલલોહિતઃ ॥ ૧,૮.
કલ્પના આરંભે, બ્રહ્માએ પોતાના જેવો પુત્ર વિચાર્યો, ત્યારે ભગવાનની ગોદમાં એક વાળક, જે નીલ અને લાલ રંગનો હતો, પ્રગટ થયો.
રુરોદ સુસ્વરં સોથ પ્રાદ્રવદ્દિ જસત્તમ । કિં ત્વં રોદિષિ તં બ્રહ્મ રુદન્તં પ્રત્યુવાચ હ ॥ ૧,૮.
એ બાળક સ્પષ્ટ અવાજે રડ્યો અને દોડી ગયો, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ. ત્યારે બ્રહ્માએ રડતા બાળકને પુછ્યું: 'તુ કેમ રડે છે?'
નામ દેહીતિ તં સોઽથ પ્રત્યુવાચ પ્રજાપતિઃ । રુદ્રસ્ત્વં દેવનામ્નાસિ મારો દીર્ધૈર્યમાવહ । એવમુક્તઃ પુનઃ સોઽથ સપ્તકૃત્વો રુરોદ વૈ ॥ ૧,૮.
પછી પ્રજાપતિએ તેને કહ્યું: 'તારું નામ દેહા રાખું છું.' પણ દેવતાઓમાં તું રુદ્ર તરીકે ઓળખાશે; હે સંહારક, ધીરજ ધર. આમ કહીને પણ એ બાળક સાત વાર ફરી રડ્યું.
તતોન્યાનિ દદૌ તસ્મૈ સપ્ત નામાનિ વૈ પ્રભુઃ । સ્થાનાનિ ચૈષામષ્ટાનાં પત્નીઃ પુત્રાંશ્ચ સ પ્રભુઃ ॥ ૧,૮.
પછી ભગવાને તેને સાત બીજા નામો આપ્યા, અને એના માટે અલગ-અલગ સ્થાન, પત્નીઓ અને પુત્રો પણ આપ્યા.
ભવં શર્વમથેશાનં તથા પશુપતિં દ્વિજ । ભીમમુગ્રં મહાદેવમુવાચ સ પિતામહઃ ॥ ૧,૮.
હે દ્વિજ, પિતામહે તેને ભવ, શર્વ, ઈશાન, પશુપતિ, ભીમ, ઉગ્ર અને મહાદેવ એમ નામ આપ્યા.
ચક્રે નામાન્યથૈતાનિ સ્થાનાન્યેષાં ચકાર સઃ । સૂર્યો જલં મહી વાયુર્વહ્નિરાકાશમેવ ચ । દીક્ષિતો બ્રહ્મણઃ સોમ ઇત્યેતાસ્તનવઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૮.
પિતામહે એ નામો અને એના સ્થાન નક્કી કર્યા: સૂર્ય, પાણી, ધરતી, વાયુ, અગ્નિ, આકાશ, બ્રહ્માનો દીક્ષિત અને ચંદ્ર—આ ક્રમથી એના રૂપ છે.
સુવર્ચલા તથૈવોષા વિકેશી ચાપરા શિવા । સ્વાહા દિશસ્તથા દીક્ષા રોહિણી ચ યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૮.
સુવર્ચલા, ઉષા, વિકેશી અને શિવા, સ્વાહા, દિશાઓ, દીક્ષા અને રોહિણી—આ બધાને ક્રમશઃ ગણવામાં આવે છે.
સૂર્યાદીનાં દ્વિજશ્રેષ્ઠ રુદ્રાદ્યૈર્નામભિઃ સહ । પત્ન્યઃ સ્મૃતા મહાભાગ તદપત્યાનિ મે શૃણુ ॥ ૧,૮.
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, સૂર્ય અને બીજા દેવતાઓની પત્નીઓ તથા રુદ્રની પત્નીઓ પ્રસિદ્ધ છે; હવે તેમના પુત્રો વિશે મારી પાસેથી સાંભળો.
એષાં સૂતિપ્રસૂતિભ્યામિદમાપૂરિતં જગત્ ॥ ૧,૮.
આ બધાની સંયોગ અને સંતાનથી આખું જગત ભરાઈ ગયું છે.
શનૈશ્ચરસ્તથા શુક્રો લોહિતાઙ્ગો મનોજવઃ । સ્કન્દઃ સર્ગોઽથ સન્તાનો બુધશ્ચાનુક્રમાત્સુતાઃ ॥ ૧,૮.
શનૈશ્ચર, શુક્ર, લોહિતાંગ, મનોજવ, સ્કંદ, સર્જન, સંતાન અને બુધ—આ બધા તેમના પુત્રો છે.
એવંપ્રકારો રુદ્રોઽસૌ સતીં ભાર્યામનિન્દિતામ્ । ઉપયેમે દુહિતરં રક્ષસ્યૈવ પ્રજાપતેઃ ॥ ૧,૮.
આ રીતે રુદ્રે દક્ષ પ્રજાપતિની નિર્દોષ પુત્રી સતીને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
દક્ષકોપાચ્ચ તત્યાજ સ સતી સ્વકલેવરમ્ । હિમવદ્દુહિત સાભૂન્મેનાયાં દ્વિજસત્તમ ॥ ૧,૮.
દક્ષના રોષથી સતીએ પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પછી તે હિમવંત અને મેનાની પુત્રી બની.
ઉપયેમે પુનશ્ચોમામનન્યાં ભગવાન્હરઃ ॥ ૧,૮.
પછી ભગવાન હરીએ ફરીથી અનન્ય પાર્વતીને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
દેવૌ ધાતૃવિધાતારૌ ભૃગોઃ ખ્યાતિરસૂયત । શ્રિયં ચ દેવદેવસ્ય પત્ની નારાયણસ્ય યા ॥ ૧,૮.
ભૃગુની પત્ની ખ્યાતીએ ધાતૃ અને વિધાતૃ નામના બે દેવતાઓને અને દેવતાઓના દેવ નારાયણની પત્ની શ્રીને જન્મ આપી.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ ક્ષીરાબ્ધૌ શ્રીઃ સમુત્પન્ના શ્રૂયતેઽમૃતમન્થને । ભૃગોઃ ખ્યાત્યાં સમુત્પન્નેત્યેતદાહ કથં ભવાત્ ॥ ૧,૮.
શ્રીમૈત્રેયએ પૂછ્યું: દુધના દરિયાના મથનથી શ્રી જન્મી એવી વાત સાંભળવામાં આવે છે, પણ તમે કહો છો કે તે ભૃગુની પુત્રી ખ્યાતિમાં જન્મી; તો આવું કેમ છે?
શ્રીપરાશર ઉવાચ નિત્યૈવૈષા જગન્માતા વિષ્ણોઃ શ્રીરનપાયિનિ । યથા સર્વગતો વિષ્ણુસ્તથૈવેયં દ્વિજોત્તમ ॥ ૧,૮.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: શ્રી સદા વિશ્વની માતા છે અને વિષ્ણુની અવિચ્છિન્ન શક્તિ છે; જેમ વિષ્ણુ સર્વત્ર છે, તેમ શ્રી પણ સર્વત્ર છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
અર્થો વિષ્ણુરિયં વાણી નીતિરેષા નયો હરિઃ । બોધો વિષ્ણુરિયં બુદ્ધિર્ધર્મોઽસૌ સત્ક્રિયા ત્વિયમ્ ॥ ૧,૮.
અર્થ વિષ્ણુ છે, વાણી શ્રી છે; નીતિ શ્રી છે અને માર્ગદર્શન હરિ છે; જ્ઞાન વિષ્ણુ છે, બુદ્ધિ શ્રી છે; ધર્મ તે છે અને સારા કર્મો શ્રી છે.
સ્ત્રષ્ટા વિષ્ણુરિયં સૃષ્ટિઃ શ્રીર્ભૂમિર્ભૂધરો હરિઃ । સન્તોષો ભગવાલ્લઙ્ક્ષ્મીસ્તુષ્ટિર્મૈત્રેય શાશ્વતી ॥ ૧,૮.
સર્જનહાર વિષ્ણુ છે, સૃષ્ટિ શ્રી છે; ધરતી શ્રી છે, તેને ધારનાર હરિ છે; સંતોષ ભગવાન છે, સમૃદ્ધિ લક્ષ્મી છે અને તૃપ્તિ, હે મૈત્રેય, શાશ્વત છે.
ઇચ્છા શ્રીર્ભગવાન્કામો યજ્ઞોઽસૌ દક્ષિણા ત્વિયમ્ । આજ્યાહુતિરસૌ દેવી પુરોડાશો જનાર્દનઃ ॥ ૧,૮.
ઇચ્છા શ્રી છે, ભગવાન કામ છે; યજ્ઞ તે છે, દક્ષિણા શ્રી છે; ઘીનું હોમ દેવીએ સ્વીકાર્યું છે, અને પુરોડાશ ભગવાન જનાર્દન છે.
પત્નીશાલા મુને લક્ષ્મીઃ પ્રાગ્વંશૌ મધુસૂદનઃ । ચિતિર્લક્ષ્મીર્હરિર્યૂપ ઇધ્મા શ્રીર્ભગવાન્કુશઃ ॥ ૧,૮.
પત્નીનું ઘર, હે મુનિ, લક્ષ્મી છે; પૂર્વ દિશા મધુસૂદન છે; ચિતી લક્ષ્મી છે, હરિ યજ્ઞમંડપ છે; ઈંધણ શ્રી છે, ભગવાન કુશ છે.
સામાસ્વરૂપી ભગવાનુદ્ગીતિઃ કમલાલયા । સ્વાહા લક્ષ્મીર્જગન્નાથો વાસુદેવો હુતા શનઃ ॥ ૧,૮.
ભગવાન સામવેદરૂપ છે, ઉદગીતિ કમલાવાસિની છે; સ્વાહા લક્ષ્મી છે, જગન્નાથ વાસુદેવ છે અને હોમ ત્યાગ છે.
શઙ્કરો ભગવાઞ્છૌરિર્ગૌરીલક્ષ્મીર્દ્વિજોત્તમ । મૈત્રેય કેશવઃ સૂર્યસ્તત્પ્રભા કમલાલયા ॥ ૧,૮.
શંકર ભગવાન છે, શૌરી ગૌરીલક્ષ્મી છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ; મૈત્રેય, કેશવ સૂર્ય છે અને તેની કાંતિ કમલાવાસિની છે.
વિષ્ણુઃ પિતૃગણઃ પદ્મા સ્વધા શાશ્વતપુષ્ટિદા । દ્યૌઃ શ્રીઃ સર્વાત્મકો વિષ્ણુરવકાશોતિવિસ્તરઃ ॥ ૧,૮.
વિષ્ણુ પિતૃગણ છે, પદ્મા સ્વધા છે, જે શાશ્વત પોષણ આપે છે; સ્વર્ગ શ્રી છે, વિષ્ણુ સર્વાત્મા છે અને અનંત વિશાળ છે.
શશાઙ્કઃ શ્રીધરઃ કાન્તિઃ શ્રીસ્તથૈવાનપાયિની । ધૃતિર્લક્ષ્મીર્જગચ્ચેષ્ટા વાયુઃ સર્વત્રગો હરિઃ ॥ ૧,૮.
ચંદ્ર શ્રીધર છે, કાંતિ શ્રી છે અને અવિચ્છિન્ન છે; ધીરજ લક્ષ્મી છે, જગતની ક્રિયા વાયુ છે અને હરિ સર્વત્ર વ્યાપક છે.
જલધિર્દ્વિજગોવિન્દસ્તદ્વેલા શ્રીર્મહામુને । લક્ષ્મીસ્વરૂપમિન્દ્રાણી દેવેન્દ્રો મધુસૂદનઃ ॥ ૧,૮.
હે મહામુની, દરિયો દ્વિજ છે, તેનું કિનારું ગોવિંદ છે, લક્ષ્મી તેનું સ્વરૂપ છે, ઇન્દ્રાણી દેવી છે અને દેવોનો સ્વામી મધુસૂદન છે.
યમશ્ચક્રધરઃ સાક્ષાદ્ધૂમોર્ણા કમલાલયા । ઋદ્ધિઃ શ્રીઃ શ્રીધરો દેવઃ સ્વયમેવ ધનેશ્વરઃ ॥ ૧,૮.
યમ ચક્રધારી છે, ધૂમોર્ણા કમલાલય છે, ઋદ્ધિ એટલે શ્રી, શ્રીધર દેવ છે અને ધનનો સ્વામી પોતે છે.
ગૌરી લક્ષ્મીમંહાબાગા કેશવો વરુણઃ સ્વયમ્ । શ્રીર્દેવસેના વિપ્રેન્દ્ર દેવસેનાપતિર્હરિઃ ॥ ૧,૮.
ગૌરી લક્ષ્મી છે, બહુ ભાગ્યશાળી; કેશવ પોતે વરુણ છે; શ્રી દેવસેના છે, અને હરી દેવસેનાના સેનાપતિ છે.
અવષ્ટંભો ગદાપાણિઃ શક્તિર્લક્ષ્મીર્દ્વિજોત્તમ । કાષ્ઠા લક્ષ્મીર્નિમેષોઽસૌ મુહૂર્તોઽસૌ કલા ત્વિયમ્ ॥ ૧,૮.
અવષ્ટંભ ગદાધારી છે, શક્તિ લક્ષ્મી છે, કષ્ટા લક્ષ્મી છે, નિમેષ એ છે, મુહૂર્ત એ છે અને આ કાળ છે.