મનવો મનુપુત્રાશ્ચ ભૂપા વીર્યધરાશ્ચ યે । સન્માર્ગનિરતાઃ શૂરાસ્તે સર્વે સ્થિતિકારિણઃ ॥ ૧,૭.
મનુઓ, મનુના પુત્રો, રાજાઓ અને જે લોકોમાં પરાક્રમ છે, એ બધા સાચા માર્ગે ચાલનારા અને બહાદુર છે—એ બધા જ જગતની વ્યવસ્થા જાળવનારા છે.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ યેયં નિત્યા સ્થિતિર્બ્રહ્મન્નિત્યસર્ગસ્તથેરિતઃ । નિત્યાભાવશ્ચ તેષાં વૈ સ્વરૂપં મમ કથ્યતામ્ ॥ ૧,૭.
મૈત્રેયે પુછ્યું: હે મહર્ષિ, તમે જે સતત વ્યવસ્થા અને સતત સર્જન વિશે કહ્યુ છે, એની સાચી અને શાશ્વત સ્વરૂપે મને સમજાવો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ સર્ગસ્થિતિવિનાશાંશ્ચ ભગવાન્મધુસૂદનઃ । તૈસ્તૈ રૂપૈરચિન્ત્યાત્મા કરોત્યવ્યાહતો વિભુઃ ॥ ૧,૭.
પરાશરે કહ્યું: ભગવાન મધુસૂદન, જેમનું સ્વરૂપ સમજવું અશક્ય છે, તેઓ વિવિધ રૂપે સર્જન, સંભાળ અને વિનાશ કરે છે અને તેમને કોઈ રોકી શકતો નથી.
નૈમિત્તિકઃ પ્રાકૃતિકસ્તથૈવાત્યન્તિકો દ્વિજ । નિત્યશ્ચ સર્વભૂતાનાં પ્રલયોઽયં ચતુર્વિધઃ ॥ ૧,૭.
હે દ્વિજ, સર્વ જીવોના ચાર પ્રકારના વિનાશ છે: એક-એક વખતનો, પ્રકૃતિથી થતો, સંપૂર્ણ અને સતત થતો.
બ્રહ્મો નૈમિત્તિકસ્તત્ર ચ્છેતેયં જગતીપતિઃ । પ્રયાતિ પ્રાકૃતં ચૈવ બ્રહ્મણ્ડં પ્રકૃતૌ લયમ્ ॥ ૧,૭.
આમાંથી, બ્રહ્માનો વિનાશ એ એક-એક વખતનો કહેવાય છે. એ સમયે જગતનો સ્વામી સુઈ જાય છે અને આખું બ્રહ્માંડ ફરીથી પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે.
જ્ઞાનાદાત્યન્તિકઃ પ્રોક્તો યોગિનઃ પરમાત્મનિ । નિત્યઃ સદૈવ ભૂતાનાં યો વિનાશો દિવાનિશમ્ ॥ ૧,૭.
જ્ઞાનથી થતો વિનાશ યોગીઓ માટે છે અને તેને સંપૂર્ણ વિનાશ કહે છે. સતત વિનાશ એટલે સર્વ જીવોમાં રોજ-રોજ થતો અંત.
પ્રસૂતિઃ પ્રકૃતેર્યા તુ સા સૃષ્ટિઃ પ્રાકૃતા સ્મૃતા । દૈનન્દિની તથા પ્રોક્તા નાન્તરપ્રલયાદનુ ॥ ૧,૭.
પ્રકૃતિમાંથી જે સર્જન થાય છે તેને પ્રાકૃત સર્જન કહે છે. એ જ રોજિંદા સર્જન કહેવાય છે, જે મધ્યવર્તી વિનાશ પછી થાય છે.
ભૂતાન્યનુદિને યત્ર જાયન્તે મુનિસત્તમ । નિત્યસર્ગો હિ સ પ્રોક્તઃ પુરાણાર્થવિચક્ષણૈઃ ॥ ૧,૭.
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, જ્યાં રોજે રોજ જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે, તેને પુરાણજ્ઞ લોકો સતત સર્જન કહે છે.
એવં સર્વશરીરેષુ ભગવાન્ભૂતભાવનઃ । સંસ્થિતઃ કુરુતે વિષ્ણુરુત્પત્તિસ્થિતિસંયમાન્ ॥ ૧,૭.
આ રીતે, સર્વ શરીરોમાં ભગવાન, સર્વ જીવોના સર્જક, વિષ્ણુ, રહેલા છે અને સર્જન, સંભાળ અને વિનાશ કરે છે.
સૃષ્ટિ સ્થિતિવિનાશાનાં શક્તયઃ સર્વદેહિષુ । વૈષ્ણવ્યઃ પરિવર્તન્તે મૈત્રેયાહર્નિશં સમાઃ ॥ ૧,૭.
હે મૈત્રેય, સર્જન, સંભાળ અને વિનાશની જે શક્તિઓ છે, એ સર્વે embodied જીવોમાં વિષ્ણુની શક્તિ રૂપે દિવસ-રાત ફરતી રહે છે.
ગુણત્રયમયં હ્યતદ્બ્રહ્યન્ શક્તિત્રયં મહત્ । યોઽતિયાતિ સા યાત્યેવ પરં નાવર્તતે પુનઃ ॥ ૧,૭.
જે પુરુષ ત્રણ ગુણ અને મહત્તત્વથી બનેલી—but બ્રહ્મા નહિ—એવી ત્રણ શક્તિઓને પાર કરી જાય છે, તે સાચે પરમ પદ પામે છે અને પાછો ફરીને જન્મતો નથી.
શ્રીપારશર ઉવાચ કથિતસ્તામસઃ સર્ગો બ્રહ્મણસ્તે મહામુને । રુદ્રસર્ગં પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥ ૧,૮.
પરાશરે કહ્યું: હે મહામુનિ, તમસથી થયેલું સર્જન મેં તમને કહ્યુ. હવે હું રુદ્રનું સર્જન કહું છું—એ ધ્યાનથી સાંભળો.
કલ્પાદાવાત્મનસ્તુલ્યં સુતં પ્રધ્યાયતસ્તતઃ । પ્રાદુરાસીત્પ્રભોરઙ્કે કુમારો નીલલોહિતઃ ॥ ૧,૮.
કલ્પના આરંભે, બ્રહ્માએ પોતાના જેવો પુત્ર વિચાર્યો, ત્યારે ભગવાનની ગોદમાં એક વાળક, જે નીલ અને લાલ રંગનો હતો, પ્રગટ થયો.
રુરોદ સુસ્વરં સોથ પ્રાદ્રવદ્દિ જસત્તમ । કિં ત્વં રોદિષિ તં બ્રહ્મ રુદન્તં પ્રત્યુવાચ હ ॥ ૧,૮.
એ બાળક સ્પષ્ટ અવાજે રડ્યો અને દોડી ગયો, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ. ત્યારે બ્રહ્માએ રડતા બાળકને પુછ્યું: 'તુ કેમ રડે છે?'
નામ દેહીતિ તં સોઽથ પ્રત્યુવાચ પ્રજાપતિઃ । રુદ્રસ્ત્વં દેવનામ્નાસિ મારો દીર્ધૈર્યમાવહ । એવમુક્તઃ પુનઃ સોઽથ સપ્તકૃત્વો રુરોદ વૈ ॥ ૧,૮.
પછી પ્રજાપતિએ તેને કહ્યું: 'તારું નામ દેહા રાખું છું.' પણ દેવતાઓમાં તું રુદ્ર તરીકે ઓળખાશે; હે સંહારક, ધીરજ ધર. આમ કહીને પણ એ બાળક સાત વાર ફરી રડ્યું.
તતોન્યાનિ દદૌ તસ્મૈ સપ્ત નામાનિ વૈ પ્રભુઃ । સ્થાનાનિ ચૈષામષ્ટાનાં પત્નીઃ પુત્રાંશ્ચ સ પ્રભુઃ ॥ ૧,૮.
પછી ભગવાને તેને સાત બીજા નામો આપ્યા, અને એના માટે અલગ-અલગ સ્થાન, પત્નીઓ અને પુત્રો પણ આપ્યા.
ભવં શર્વમથેશાનં તથા પશુપતિં દ્વિજ । ભીમમુગ્રં મહાદેવમુવાચ સ પિતામહઃ ॥ ૧,૮.
હે દ્વિજ, પિતામહે તેને ભવ, શર્વ, ઈશાન, પશુપતિ, ભીમ, ઉગ્ર અને મહાદેવ એમ નામ આપ્યા.
ચક્રે નામાન્યથૈતાનિ સ્થાનાન્યેષાં ચકાર સઃ । સૂર્યો જલં મહી વાયુર્વહ્નિરાકાશમેવ ચ । દીક્ષિતો બ્રહ્મણઃ સોમ ઇત્યેતાસ્તનવઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૮.
પિતામહે એ નામો અને એના સ્થાન નક્કી કર્યા: સૂર્ય, પાણી, ધરતી, વાયુ, અગ્નિ, આકાશ, બ્રહ્માનો દીક્ષિત અને ચંદ્ર—આ ક્રમથી એના રૂપ છે.
સુવર્ચલા તથૈવોષા વિકેશી ચાપરા શિવા । સ્વાહા દિશસ્તથા દીક્ષા રોહિણી ચ યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૮.
સુવર્ચલા, ઉષા, વિકેશી અને શિવા, સ્વાહા, દિશાઓ, દીક્ષા અને રોહિણી—આ બધાને ક્રમશઃ ગણવામાં આવે છે.
સૂર્યાદીનાં દ્વિજશ્રેષ્ઠ રુદ્રાદ્યૈર્નામભિઃ સહ । પત્ન્યઃ સ્મૃતા મહાભાગ તદપત્યાનિ મે શૃણુ ॥ ૧,૮.
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, સૂર્ય અને બીજા દેવતાઓની પત્નીઓ તથા રુદ્રની પત્નીઓ પ્રસિદ્ધ છે; હવે તેમના પુત્રો વિશે મારી પાસેથી સાંભળો.
એષાં સૂતિપ્રસૂતિભ્યામિદમાપૂરિતં જગત્ ॥ ૧,૮.
આ બધાની સંયોગ અને સંતાનથી આખું જગત ભરાઈ ગયું છે.
શનૈશ્ચરસ્તથા શુક્રો લોહિતાઙ્ગો મનોજવઃ । સ્કન્દઃ સર્ગોઽથ સન્તાનો બુધશ્ચાનુક્રમાત્સુતાઃ ॥ ૧,૮.
શનૈશ્ચર, શુક્ર, લોહિતાંગ, મનોજવ, સ્કંદ, સર્જન, સંતાન અને બુધ—આ બધા તેમના પુત્રો છે.
એવંપ્રકારો રુદ્રોઽસૌ સતીં ભાર્યામનિન્દિતામ્ । ઉપયેમે દુહિતરં રક્ષસ્યૈવ પ્રજાપતેઃ ॥ ૧,૮.
આ રીતે રુદ્રે દક્ષ પ્રજાપતિની નિર્દોષ પુત્રી સતીને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
દક્ષકોપાચ્ચ તત્યાજ સ સતી સ્વકલેવરમ્ । હિમવદ્દુહિત સાભૂન્મેનાયાં દ્વિજસત્તમ ॥ ૧,૮.
દક્ષના રોષથી સતીએ પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પછી તે હિમવંત અને મેનાની પુત્રી બની.
ઉપયેમે પુનશ્ચોમામનન્યાં ભગવાન્હરઃ ॥ ૧,૮.
પછી ભગવાન હરીએ ફરીથી અનન્ય પાર્વતીને પોતાની પત્ની તરીકે સ્વીકારી.
દેવૌ ધાતૃવિધાતારૌ ભૃગોઃ ખ્યાતિરસૂયત । શ્રિયં ચ દેવદેવસ્ય પત્ની નારાયણસ્ય યા ॥ ૧,૮.
ભૃગુની પત્ની ખ્યાતીએ ધાતૃ અને વિધાતૃ નામના બે દેવતાઓને અને દેવતાઓના દેવ નારાયણની પત્ની શ્રીને જન્મ આપી.
શ્રીમૈત્રેય ઉવાચ ક્ષીરાબ્ધૌ શ્રીઃ સમુત્પન્ના શ્રૂયતેઽમૃતમન્થને । ભૃગોઃ ખ્યાત્યાં સમુત્પન્નેત્યેતદાહ કથં ભવાત્ ॥ ૧,૮.
શ્રીમૈત્રેયએ પૂછ્યું: દુધના દરિયાના મથનથી શ્રી જન્મી એવી વાત સાંભળવામાં આવે છે, પણ તમે કહો છો કે તે ભૃગુની પુત્રી ખ્યાતિમાં જન્મી; તો આવું કેમ છે?
શ્રીપરાશર ઉવાચ નિત્યૈવૈષા જગન્માતા વિષ્ણોઃ શ્રીરનપાયિનિ । યથા સર્વગતો વિષ્ણુસ્તથૈવેયં દ્વિજોત્તમ ॥ ૧,૮.
શ્રીપરાશરે કહ્યું: શ્રી સદા વિશ્વની માતા છે અને વિષ્ણુની અવિચ્છિન્ન શક્તિ છે; જેમ વિષ્ણુ સર્વત્ર છે, તેમ શ્રી પણ સર્વત્ર છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.
અર્થો વિષ્ણુરિયં વાણી નીતિરેષા નયો હરિઃ । બોધો વિષ્ણુરિયં બુદ્ધિર્ધર્મોઽસૌ સત્ક્રિયા ત્વિયમ્ ॥ ૧,૮.
અર્થ વિષ્ણુ છે, વાણી શ્રી છે; નીતિ શ્રી છે અને માર્ગદર્શન હરિ છે; જ્ઞાન વિષ્ણુ છે, બુદ્ધિ શ્રી છે; ધર્મ તે છે અને સારા કર્મો શ્રી છે.
સ્ત્રષ્ટા વિષ્ણુરિયં સૃષ્ટિઃ શ્રીર્ભૂમિર્ભૂધરો હરિઃ । સન્તોષો ભગવાલ્લઙ્ક્ષ્મીસ્તુષ્ટિર્મૈત્રેય શાશ્વતી ॥ ૧,૮.
સર્જનહાર વિષ્ણુ છે, સૃષ્ટિ શ્રી છે; ધરતી શ્રી છે, તેને ધારનાર હરિ છે; સંતોષ ભગવાન છે, સમૃદ્ધિ લક્ષ્મી છે અને તૃપ્તિ, હે મૈત્રેય, શાશ્વત છે.