શ્રીપૃથિવ્યુવાચ । નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ શંખચક્રગદાધર । મામુદ્ધરાસ્માદદ્ય ત્વં ત્વત્તોઽહં પૂર્વમુત્થિતા
શ્રી ધરાએ કહ્યું: કમળની આંખવાળા, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારા, તમને વંદન છે. આજે મને અહીંથી બહાર કાઢો, કેમ કે હું પહેલાં પણ તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થઈ હતી.
ત્વયાહમુદ્ધૃતા પૂર્વં ત્વન્મયાહં જનાર્દન । તથાન્યાનિ ચ ભૂતાનિ ગગનાદીન્યશ્ષોતઃ
હે જનાર્દન! તમે મને પહેલાં પણ બહાર કાઢી હતી અને હું તમારામાંથી જ બનેલી છું. આકાશ અને અન્ય સર્વ ભૂતો પણ તમારામાંથી જ ઉત્પન્ન થયા છે.
નમસ્તે પરમાત્માત્મન્પુરુષાત્મન્નમોસ્તુ તે । પ્રધાનવ્યક્તભૂતાય કાલભૂતાય તે નમઃ
હે પરમાત્મા, સર્વના આત્મા, તમને વંદન છે. અવિભક્ત પ્રકૃતિ અને સમયરૂપે રહેનારા તમને નમન છે.
ત્વં કર્તા સર્વભૂતાનાં ત્વં પાતા ત્વં વિનાશકૃત્ । સર્ગાદિષુ પ્રભો બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રા ત્મરૂપધૃક્
તમે સર્વ જીવોના સર્જનહાર, પાલનહાર અને વિનાશક છો. સર્જન વગેરે સમયે, હે પ્રભુ, તમે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રનાં રૂપ ધારણ કરો છો.
સમ્ભક્ષયિત્વા સકલં જગત્યેકાર્ણવીકૃતે । શ્ષોએ! ત્વમેવ ગોવિંદ ચિન્ત્યમાનો મનીષિભિઃ
જ્યારે આખું જગત એક મહાસાગર બની ગયું અને તમે બધું ગ્રહણ કરી લીધું, ત્યારે, હે ગોવિંદ, જ્ઞાનીજન માત્ર તમારું ધ્યાન કરે છે.
ભવતો યત્પરં તત્ત્વં તન્ન જાનાતિ કશ્ચન । અવતારેષુ યદ્રૂ પં તદર્ચન્તિ દિવૌકસઃ
તમારું પરમ તત્વ કોઈ જાણતું નથી. અવતારોમાં તમે જે રૂપ ધારણ કરો છો, તેને દેવતાઓ પૂજે છે.
ત્વામારાધ્ય પરં બ્રહ્મ યાતા મુક્તિં મુમુક્ષવઃ । વાસુદેવમનારાધ્ય કો મોક્ષં સમવાપ્સ્યતિ
મુક્તિ ઇચ્છનારાઓ તમને પરમ બ્રહ્મા માનીને પૂજે છે. વાસુદેવની આરાધના કર્યા વિના મુક્તિ કોણ મેળવી શકે?
યત્કિંચિન્મનસા ગ્રાહ્યં યદ્ગ્રાહ્યં ચક્ષુરાદિભિઃ । બુદ્ધ્યા ચ યત્પરિચ્છેદ્યં તદ્રૂ પમખિલં તવ
મનથી જે grasp કરી શકાય, ઇન્દ્રિયો દ્વારા જે જાણી શકાય, અને બુદ્ધિથી જે સમજાઈ શકે – એ બધું તમારું સ્વરૂપ છે.
ત્વન્મયાહં ત્વદાધારા ત્વત્સૃષ્ટા ત્વત્સમાશ્રયા । માધવીમિતિ લોકોયમભિધત્તે તતો હિ મામ્
હું તમાથી વ્યાપ્ત છું, તમાથી આધાર પામું છું, તમારાથી સર્જાઈ છું અને તમામાં જ સ્થિર છું. એટલે લોકો મને 'માધવી' કહે છે.
જયાખિલજ્ઞાનમય જય સ્થૂલમયાવ્યય । જયાઽનન્ત જયાવ્યક્ત જય વ્યક્તમય પ્રભો
જય હો, સર્વ જ્ઞાનના સ્વરૂપ, જય હો, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ, અવિનાશી, અનંત, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવનાર પ્રભુ!
પરાપરાત્મન્વિશ્વાત્મઞ્જય યજ્ઞપતેઽનઘ । ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કારસ્ત્વમૐકારસ્ત્વમગ્નયઃ
પરમ અને અપાર આત્મા, વિશ્વના સ્વામી, યજ્ઞના પતિ, પાપરહિત, તમને જય! તમે યજ્ઞ, વષટ્કાર, ઓમકાર અને અગ્નિ પણ છો.
ત્વં વેદાસ્ત્વં તદઙ્ગાનિ ત્વં યજ્ઞપુરુષો હરે । સૂર્યાદયો ગ્રહાસ્તારા નક્ષત્રાણ્યખિતં જગત્
તમે જ વેદો છો, તેમનાં અંગો છો, યજ્ઞપુરૂષ છો, હે હરિ! સૂર્ય, ગ્રહો, તારાઓ, નક્ષત્રો અને આખું જગત પણ તમે જ છો.
મૂર્તામૂર્તમદૃશ્યં ચ દૃશ્યં ચ પુરુષોત્તમ । યચ્ચોક્તં યચ્ચ નૈવોક્તં મયાત્ર પરમેશ્વર । તત્સર્વં ત્વં નમસ્તુભ્યં ભૂયોભૂયો નમોનમઃ
હે પરમેશ્વર, તમે રૂપાળાં પણ છો અને રૂપરહિત પણ, દેખાતા અને અદેખાતા પણ છો. મેં અહીં જે કહ્યુ છે અને જે નથી કહ્યુ, એ બધું તમારું જ છે. એ બધું માટે, તમને વારંવાર નમન કરું છું.
શ્રીપરાશર ઉવાચ । એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ પૃથિવ્યા ધરણીધરઃ । સામસ્વરધ્વનિઃ શ્રીમાઞ્ જગર્જ પરિઘર્ઘરમ્
શ્રી પરાશર કહે છે: પૃથ્વી દ્વારા આ રીતે સ્તુતિ થતા, પૃથ્વીને ધારણ કરનાર ભગવાને સામવેદના સ્વર જેવો ગૂંજી ઉઠતો ધ્વનિ કર્યો અને મહાન ગર્જના કરી.
તતઃ સમુત્ક્ષિપ્ય ધરાં સ્વદંષ્ટ્રયા મહાવરાહઃ સ્ફુટપદ્મલોચનઃ । રસાતલાદુત્પલપત્રસન્નિભઃ સમુત્થિતો નીલ ઇવાચલો મહાન્
પછી મહાવરાહે, પૂરેપૂરા ખીલી ઉઠેલા કમળ જેવા નેત્રોવાળો, પોતાની દાંત પર પૃથ્વીને ઉંચકીને, પાતાળમાંથી ઉપર આવ્યો. તે મહાન વરાહ, કમળના પાંદડાં જેવા અને ગાઢ નીલ પર્વત જેવો દેખાતો હતો.
ઉત્તિષ્ઠતા તેન મુખાનિલાહતં તત્સંભવામ્ભો જનલોકસંશ્રયાન્ । પ્રક્ષાલયામાસ હિ તાન્મહાદ્યુતીન્ સનાન્દનાદીનપકલ્મષાન્ મુનીન્
જ્યારે તે ઊભો થયો ત્યારે તેના મોઢામાંથી નીકળેલી હવા એ પાણી ફેલાવી દીધું, અને જનલોકમાં રહેલા તેજસ્વી મુનિઓ જેમ કે સાનંદન વગેરેને એ પાણીથી શુદ્ધ કરી દીધા.
પ્રયાન્તિ તોયાનિ ખુરાગ્રવિક્ષતરસાતલેઽધઃ કૃતશબ્દસન્તતિ । શ્વાસાનિલાસ્તાઃ પરિતઃ પ્રયાંતિ સિદ્ધા જને યે નિયતા વસન્તિ
પાતાળની સપાટી પર તેના ખુરાની ટોચથી પાણી ઉથલાવું લાગ્યું અને સતત અવાજ થવા લાગ્યો. તેના શ્વાસથી એ પાણી ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયું અને ત્યાં રહેતા સિદ્ધ અને યોગીઓ હલનચલન કરવા લાગ્યા.
ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય જલાર્દ્ર કુક્ષેર્મહાવરાહસ્ય મહીં વિગૃહ્ય । વિધુન્વતો વેદમયં શરીરં રોમાન્તરસ્થા મુનયઃ સ્તુવન્તિ
જ્યારે મહાવરાહ પૃથ્વીને પકડીને ઊભો થયો, ત્યારે તેનું પેટ હજુ પણ પાણીથી ભીનું હતું. તે વેદમય શરીરને હલાવતો હતો અને તેના રોમ વચ્ચે રહેલા મુનિઓ તેની સ્તુતિ કરતા હતા.
તં તુષ્ટુવુસ્તોષપરીતચેતસો લોકે જને યે નિવસન્તિ યોગિનઃ । સનન્દનાદ્યા હ્યતિનમ્રકન્ધરા ધરાધરં ધીરતરોદ્ધતેક્ષણમ્
જે યોગીઓ લોકમાં લોકો વચ્ચે રહે છે, તેમનું મન આનંદ અને સ્તુતિથી ભરેલું હતું. તેઓ સાનંદન અને અન્ય મુનિઓ સાથે પૃથ્વીને ધારણ કરનાર, દૃઢ દૃષ્ટિવાળા ભગવાનને નમન કરતા અને વખાણતા હતા.
જયેશ્વરાણાં પરમેશ કેશવ પ્રભો ગદાશંખધરાસિચક્રધૃક્ । પ્રસૂતિનાશસ્થિતિહેતુરીશ્વરસ્ત્વમેવ નાન્યત્પરમં ચ યત્પદમ્
હે પરમેશ્વર, હે કેશવ, વિજયના સ્વામી, ગદા, શંખ, ખડગ અને ચક્ર ધારણ કરનાર! તમે જ સર્જન, સંહાર અને પાલનના કારણ છો. તમે સર્વોપરી શાસક છો—તમારા પગથી ઉપર બીજું કંઈ નથી.
પાદેષુ વેદાસ્તવ યૂપદંષ્ટ્રા દન્તેષુ જજ્ઞાશ્ચિતયશ્ચ વક્ત્રે । હુતાશજિહ્વોસિ તનૂરુહાણિ દર્ભાઃ પ્રભો યજ્ઞપુમાંસ્ત્વમેવ
તમારા પગમાં વેદો છે, દાંત sacrificial post છે, દાંત પર જજ્ઞા છે, મોઢું યજ્ઞકુંડ છે. હે પ્રભુ, તમે જ અગ્નિની જીભ છો, તમારા રોમ દર્ભા ઘાસ છે—તમે જ યજ્ઞરૂપ છો.
વિલોચને રાત્ર્! યહની મહાત્મન્સર્વાશ્રયં બ્રહ્મપરં શિરસ્તે । સૂક્તાન્યશ્ષોઆ!ણિ સટાકલાપો ઘ્રાણં સમસ્તાનિ હવીંષિ દેવ
હે મહાત્મા, તમારી આંખો રાત અને દિવસ છે, તમારું માથું સર્વાશ્રય બ્રહ્મ છે, તમારી જટા સ્તુતિઓનો સમૂહ છે અને તમારું નાક સર્વ હવન સામગ્રી છે, હે દેવ.
સ્રુક્તુણ્ડસામસ્વરધીરનાદપ્રાગ્વંશકાયાખિલસત્રસન્ધે । પૂર્તેષ્ટધર્મશ્રવણોસિ દેવ સનાતનાત્મન્ભગવન્પ્રસીદ
તમારું નાક યજ્ઞની ચમચી છે, તમારો અવાજ સામગાનની ગૂંજી છે, તમારું શરીર પૂર્વ વેદિ છે, તમે સર્વ યજ્ઞોને જોડનાર છો. હે સનાતન આત્મા, હે ભગવન, તમે પુણ્ય અને દાનના શ્રવણ પણ છો—કૃપા કરો.
પદક્રમાક્રાન્તભુવં ભવન્તમાદિસ્થિતં ચાક્ષરવિશ્વમૂર્તે । વિશ્વસ્ય વિદ્મઃ પરમેશ્વરોઽસિ પ્રસીદ નાથોસિ પરાવરસ્ય
તમે પગલાં પાડી પૃથ્વી પર ફરતા, આદિ અને અવિનાશી વિશ્વરૂપ છો. અમે તમને સર્વોચ્ચ ભગવાન તરીકે ઓળખીએ છીએ—કૃપા કરો, તમે સર્વ ઉંચા-નીચાના સ્વામી છો.
દંષ્ટ્રાગ્રવિન્યસ્તમશ્ષોમેતદ્ભૂમણ્ડલં નાથ વિભાવ્યતે તે । વિગાહતઃ પદ્મવનં વિલગ્નં સરોજિનીપત્રમિવોઢપંકમ્
હે નાથ, તમારી દાંતની ટોચ પર રાખેલી પૃથ્વી એવા લાગે છે કે જેમ તળાવમાં નીલ કમળ પર તાજું કમળપાનકુંદ ચોંટ્યું હોય.
દ્યાવાપૃથિવ્યોરતુલપ્રભાવ યદન્તરં તદ્વપુષા તવૈવ । વ્યાપ્તં જગદ્વ્યાપ્તિસમર્થદીપ્તે હિતાય વિશ્વસ્ય વિભો ભવ ત્વમ્
આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું અપરંપાર અંતર પણ તમારા સ્વરૂપથી ભરેલું છે. તમારો પ્રકાશ સમગ્ર જગતને વ્યાપી ગયો છે—હે પ્રભુ, તમે સર્વના કલ્યાણ માટે હંમેશા રહો.
પરમાર્થસ્ત્વમેવૈકો નાન્યોસ્તિ જગતઃ પતે । તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમેતચ્ચરાચરમ્
હે જગતના સ્વામી, તમે જ સર્વોચ્ચ તત્વ છો, બીજું કોઈ નથી. તમારી મહિમાથી જ આ ચાલતું અને અચળ જગત વ્યાપેલું છે.
યદેતદૃશ્યતે મૂર્ત્તમેતજ્જ્ઞાનાત્મનસ્તવ । ભ્રાન્તિજ્ઞાનેન પશ્યન્તિ જગદ્રૂ પમયોગિનઃ
આજે જે કંઈ દેખાય છે એ બધું તમારા જ જ્ઞાનરૂપ સ્વરૂપ છે. પણ જેમનું જ્ઞાન ભ્રમિત છે, એવા યોગીઓ જગતને અલગ રૂપે જુએ છે.
જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલં જગદેતદબુદ્ધયઃ । અર્થસ્વરૂપં પશ્યન્તો ભ્રામ્યન્તે મોહસંપ્લવે
જેઓ અજ્ઞાની છે, તેઓ આખું જગત પદાર્થરૂપ જ માને છે. માત્ર વસ્તુરૂપ જોઈને તેઓ મોહના દરિયામાં ભટકી જાય છે.
યે તુ જ્ઞાનવિદઃ શુદ્ધચેતસસ્તેઽખિલં જગત્ । જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યન્તિ ત્વદ્રૂ પં પરમેશ્વર
પણ જેઓ જ્ઞાનને જાણે છે અને જેમનું મન શુદ્ધ છે, તેઓ આખું જગત જ્ઞાનમય જ જુએ છે અને તમારા સ્વરૂપને ઓળખે છે, હે પરમેશ્વર.