કૌરવાણાં મહીપત્વમસ્માકં કિલ કાલજમ્ । ઉગ્રસેનસ્ય યે નાજ્ઞાં મન્યન્તેઽદ્યાપિ લઙ્ખનમ્ ।। ૫-૩૫-
'કૌરવોનું રાજપદ તો સમયસર મળ્યું છે, પણ અમારું સદાય માટે છે. આજે પણ કેટલાંયે ઉગ્રસેનની આજ્ઞાને અવગણે છે.'
આજ્ઞાં પ્રતીચ્છેદ્ધર્મ્મેણ સહ દેવૈઃ શચીપતિઃ । સદાધ્યાસ્તે સુધર્મ્મા તામુગ્રસેનઃ શચીપતેઃ ।। ૫-૩૫-
'ઇન્દ્ર દેવતાઓ સાથે ધર્મની આજ્ઞા માને છે, એ જ રીતે ઉગ્રસેનને પણ એવડી જ સત્તા છે.'
ધિઙૂમનુષ્યશતોચ્છિષ્ટે તુષ્ટિરેષાં નૃપાસને । પારિજાતતરોઃ પુષ્પમઞ્ચરીર્વનિતાજનઃ ।। ૫-૩૫-
'જે લોકો અનેક માણસોના બચેલા અન્નથી ભોજન કરે છે, એના માટે રાજાસન પર બેસવાનું શું ગૌરવ? અહીંની સ્ત્રીઓ તો જાણે પારિજાતના ફૂલોની માળા જેવી છે.'
બિભર્ત્તિ યસ્ય ભૃત્યાનાં સોઽપ્યેષાં ન મહીપતિઃ । સમસ્તભૂભૃતાં નાથ ઉગ્રસેનઃ સ તિષ્ઠતુ ।। ૫-૩૫-
'જે પોતાના નોકરોને સાચવે છે, એ તેમનો રાજા નથી. બધા રાજાઓના સ્વામી ઉગ્રસેન જ રહેવા યોગ્ય છે.'
અદ્ય નિષ્કૌરવામુર્વ્વીં કૃત્વા યાસ્યામિ તત્પુરીમ્ । કર્ણં દુર્ય્યોઘનં દ્રોણમદ્ય ભીષ્મં સવાહ્લિકમ્ ।। ૫-૩૫-
આજે હું કૌરવોને ધરતી પરથી દૂર કરી, એ શહેરમાં જઈશ; કર્ણ, દુર્યોધન, દ્રોણ, ભીષ્મ અને અશ્વત્થામા—
દુષ્ટાન્ દુઃશાસનાદીંશ્વ ભૂરિશ્રવસમેવ ચ । સોમદત્તં શલં ભીમમર્જ્જુનં સયુધિષ્ઠિરમ્ ।। ૫-૩૫-
દુષ્ટ દુશાસન અને બીજા, ભૂરિશ્રવ, સોમદત્ત, શલ, ભીમ, અર્જુન અને યુધિષ્ઠિરને યુદ્ધમાં—
મમજૌ કૌરવાંશ્વાન્યાન્ હ્ટત્વા સાશ્વરથદ્રિપાન્ । વીરમાદાય શામ્બઞ્ચ સપત્રીક તતઃ પુરીમ્ । દ્રારકામુગ્રસેનાદીન્ ગત્વા દ્રક્ષ્યામિ બાન્ધવાન્ ।। ૫-૩૫-
કૌરવો અને બીજા બધાને, એમના ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સાથે હરાવી, હું શૂરવીર શામ્બ અને એની પત્નીને લઈને પછી એ શહેરમાં જઈશ.
અથવા કૌરવાધીનં સમસ્તૈઃ કુરુભિઃ સહ । ભારાવતરણો શીઘ્ર દેવરાજેન ચોદિતઃ ૫-૩૫-
અથવા તો, બધા કુરુઓને મારા વશમાં કરીને, દેવરાજના આદેશથી, હું ધરતીનો ભાર ઉતારીશ.
ઇત્યુક્ત્વા મદરક્તાક્ષઃ કર્ષણાધોમુખં હલમ્ । પ્રાકારવપ્ર વિન્યસ્ય ચકર્ષ મુષલાયુધઃ ।। ૫-૩૫-
આ રીતે બોલી, ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરીને, કૃષ્ણએ પોતાનું હલ નીચે ઝુકાવ્યું અને મુષલધારીએ કિલ્લા અને ખાઈ ખેંચવા માંડી.
આઘૂર્ણિતં તત્ સહસા તતો વૈ હસ્તિનાપુરમ્ । દૃષ્ટ્વા સંક્ષુબ્ધહ્ટદયાશ્ચુંક્ર શુઃ સર્વ્વકૌરવાઃ ।। ૫-૩૫-
એ સમયે હસ્તિનાપુરનું શહેર અચાનક ધ્રુજી ઉઠ્યું; એ શહેર હલચલથી ડરીને, બધા કૌરવો ભયથી ચીસો પાડવા લાગ્યા.
લામ!રામ!મહાવાહો!ક્ષમ્યતાં ક્ષમ્યતાં ત્વયા । ઉપસંહ્રિયતાં કોપઃ પ્રસીદ મુષલાયુઘ ।। ૫-૩૫-
'રામ! રામ! મહાબલવાન! માફ કરો, માફ કરો અમને! તમારો ગુસ્સો થંભાવો, કૃપા કરો, હલધારી!'
એષ શામ્બઃ સપત્રીકસ્તવ નિર્યાતિતો બલ! અવિજ્ઞાતપ્રભાવાણાં ક્ષમ્યતામપરાધિનામ ।। ૫-૩૫-
'અહીં શામ્બ એની પત્ની સાથે તને પરત આપ્યો છે, બલરામ! અમને માફ કરજો, અમારો બલ અમને ખબર નહોતો.'
તતો નિર્યાતયામાસુઃ શામ્બં પત્રીસમન્વિતમ્ । નિષ્કમ્ય નગરાત્તૂર્ણાં કૌરવા મુનિપુઙ્ગવ ।। ૫-૩૫-
પછી કૌરવો શામ્બને એની પત્ની સાથે તરત બહાર લાવ્યા અને શહેર છોડીને તુરંત ત્યા આવ્યા, મુનિશ્રેષ્ઠ.
ભીષ્મ-દ્રોણ-કૃપાદીનાં પ્રણમ્ય વદતાં પ્રિયમ્ । ક્ષાન્તમેતન્મયેત્યાહ બલો બલવતાં વરઃ ।। ૫-૩૫-
ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ અને બીજા બધાને વંદન કરીને, મીઠા શબ્દો બોલી, બલરામે કહ્યું: 'આ હું માફ કરું છું.'
અદ્યાપ્યાઘૂર્ણિતાકારં લક્ષ્યતે તત્ પુરં દ્રિજ! એષ પ્રવાદો રામસ્ય બલશૌર્ય્યોપલક્ષણઃ ।। ૫-૩૫-
અજેય બ્રાહ્મણ, આજે પણ એ શહેરમાં ધ્રુજવાનો ચિહ્ન દેખાય છે; રામની આ પ્રસિદ્ધ વાર્તા છે, જે એની શક્તિ અને શૂરવીરતાનું નિદાન છે.
તતસ્તુ કૌરવાઃ શામ્બ સમ્પૂજ્ય હલિના સહ । પ્રષયામાસુરુદ્રાહધનભાર્ય્યાસમન્વિતમ્ ।। ૫-૩૫-
પછી કૌરવો શામ્બ અને બલરામનું સન્માન કરીને, શામ્બને એની પત્ની અને ધન સાથે વિદાય આપ્યા.
મેત્રેય!શ્રૂયતાં તસ્ય બલસ્ય બલશાલિનઃ । કૃતં યદન્યત્તેનાભૂત્તદપિ શ્રૂયતાં દ્રિજ ।। ૫-૩૬-
મૈત્રેય, એ બલશાળી બલરામે જે બીજું કર્યું એ પણ સાંભળો; અને બીજાની કરણી પણ સાંભળો, બ્રાહ્મણ.
નરકસ્યાસુરેન્દ્રસ્ય દેવપક્ષવિરોધિનઃ । સખાભવન્મહાવીર્ય્યો દ્રિવિદો નામ વાનરઃ ।। ૫-૩૬-
નારક, અસુરોના રાજા અને દેવોના દુશ્મન, એને એક મહાબલી વાનર મિત્ર હતો, જેનું નામ દ્રવિડ હતું.
વૈરાનુબન્ધ બલવાન્ સ ચકાર સુરાન્ પ્રિત । નરક હતવાન્ કૃષ્ણો બલદર્પસમન્વિતમ્ ।। ૫-૩૬-
શત્રુતા રાખીને એ વાનરે દેવો પર જોરથી આક્રમણ કર્યું; કૃષ્ણે એ બલથી ગર્વિત નારકને મારી નાખ્યો.
કરિષ્યે સર્વ્વદેવાનાં તસ્માદેતત્પ્રતિક્રિયામ્ । યજ્ઞવિધ્વંસનં કુર્વ્વન્ મર્ત્તલોકક્ષયં તથા ।। ૫-૩૬-
'હવે હું બધા દેવો સામે પગલાં લઉં છું—યજ્ઞો નાશ કરીશ અને મનુષ્યલોકનો પણ વિનાશ કરીશ.'
તતો વિધ્વસયામાસ યજ્ઞાનજ્ઞાનમોહિતઃ । બિબેદ સાધુમર્ય્યાદાં ક્ષયં ચક્ર ચ દેહિનામ્ ।। ૫-૩૬-
પછી, અજ્ઞાનથી ભ્રમિત થઈ, એ યજ્ઞોનો નાશ કર્યો, સારા આચરણની મર્યાદા તોડી અને જીવતોનો વિનાશ કર્યો.
દદાહ ચ વનોદ્દેશાન્ પુરગ્રામાન્તરાણિ ચ । ક્વચિજ્વ પર્વ્વતાક્ષેપૈર્ગ્રામાદીન્ સમચૂણોયત્ ।। ૫-૩૬-
એ જંગલો અને વિસ્તારો, શહેરો અને ગામડાં બળાવી નાખ્યા; ક્યાંક તો પર્વતો ફેંકીને ગામડાંને પીસી નાખ્યા.
શૈલાનુતૂપાટ્ય તોયેષુ મુમોચામ્બુનિધૌ તથા । પુનઞ્ચાર્ણવમધ્યસ્થઃ ક્ષોભયામાસ સાગરમ્ ।। ૫-૩૬-
પર્વતો અને વૃક્ષો ઉખાડી ને તેણે દરિયામાં ફેંકી દીધા; પછી દરિયાના વચમાં ઊભો રહીને તેણે તરંગોને ઉથલાવી દીધા.
તેન વિક્ષોભિતશ્વાબ્ધિરુદ્રેલોઽજાયત દ્રિજ । પ્લાવયંસ્તીરજાન્ ગ્રામાન્ પુરાદીનતિવેગવાન્ ।। ૫-૩૬-
તેના કારણે દરિયો ઉલટી ગયો અને ભારે પૂર આવ્યું, બ્રાહ્મણ! એ પૂરએ કાંઠા પાસેના ગામડાં અને શહેરો બધું વહેંચી નાખ્યું.
કામરૂપી મહારૂપં કૃત્વા સંસ્થાનશેષતઃ । લુણ્ઠન્ ભ્રમણસંમર્દ્દેઃ સઞ્ચૂર્ણાયતિ વાનરઃ ।। ૫-૩૬-
એ વાનરે મનગમતી મોટી આકાર ધારણ કરી, લૂંટફાટ, દોડધામ અને અથડામણથી બધું તોડી નાખ્યું.
તેન વિપ્રકૃતં સર્વ્વં જગદેતદૂદુરાત્મના । નિઃ સ્વાધ્યાયવષટૂકારં મૈત્રેયાસીત્ સુદુઃ ખિતમ્ ।। ૫-૩૬-
મૈત્રેય! એ વાનરનાં ઉશ્કેરાયેલા વર્તનથી આખું જગત ગડબડાઈ ગયું; વેદપાઠ અને યજ્ઞના ઉચ્ચાર બંધ થઈ ગયા અને ભારે દુઃખ ફેલાઈ ગયું.
એકદા રૈવતોદ્યાને પપૌ પાનં હલાયુધઃ । રેવતી ચ મહાભાગા તથૈવાન્યા વરસ્ત્રિયઃ ।। ૫-૩૬-
એક વખત રૈવતના બગીચામાં હલાયુધે મદિરા પીધી; રેવતી અને બીજી મહાન સ્ત્રીઓએ પણ પીધી.
ઉપગીયમાનો વિલસલ્લલનામૌલિમધ્યગઃ । રેમે યદુવરશ્વષ્ઠઃ કુવેર ઇવ મન્દરે ।। ૫-૩૬-
પ્રભા પાથરતી સ્ત્રીઓએ ગીત ગાતા, યદુઓના વડાએ તેમનું મન રમી લીધું, જેમ કે કુબેર મન્દર પર આનંદ માણે.
તતઃ સ વાનરોઽભ્યેત્ય ગૃહીત્વા સીરિણો હલમ્ । મુષલઞ્ચ ચકારાસ્ય સમ્મુખ઼્ચ બિડ઼મ્બનમ્ ।। ૫-૩૬-
પછી એ વાનર આવ્યો, સીરિણનું હલ પકડી લીધું અને હલ અને ગદા બંને તેની સામે ફેરવવા લાગ્યો.
તથૈવ યોષિતાં તાસાં જહાસાભિમુખં કપિઃ । પાનપૂર્ણાશ્વ કરકાંશ્વિક્ષેપાહત્ય વૈ તદા ।। ૫-૩૬-
એ જ રીતે, વાનરે એ સ્ત્રીઓ સામે જોઈને હસ્યું અને તેમના હાથમાંથી મદિરા ભરેલા પ્યાલા ફટકારી નાખ્યા.