રુક્મિણી ચાવદત્ પ્રેમૂણા પ્રમ્ણા સાશ્રુદૃષ્ટિરનિન્દિતા । ધન્યાયાઃ ખલ્વયં પુત્રો વર્ત્તતે નવયૌવને ।। ૫-૨૭-
રુક્મિણી, નિર્દોષ અને પવિત્ર, પ્રેમથી અને આંખોમાં આંસુ સાથે બોલી: 'મારો આ પુત્ર, ધન્ય છે, યુવાનીની પાંખે ઊભો છે.'
અસ્મિન્ વયસિ પુત્રો મે પ્રદ્યુ મ્રો યદિ જીવતિ । સભાગ્યા જનની વતૂસ! ત્વયા કાપિ વિભૂષિતા ।। ૫-૨૭-
જો મારા પુત્ર પ્રદ્યુમ્ન આ વયે જીવતો હોય, તો એના માટે એની માતા ખરેખર ભાગ્યશાળી છે, હે યુવાન, તારા જેવા પુત્રથી એ શોભાયમાન છે.
અથવા યાદૃશઃ સ્નેહો મમ યાદૃગૂ વપુસ્તવ । હરેરપત્યં સુવ્યક્ત ભવાન્ વત્સ!ભવિષ્યતિ ।। ૫-૨૭-
અથવા, જેમ મારું તારા પર પ્રેમ છે અને તારો રૂપ પણ મારા જેવું છે, એથી સ્પષ્ટ છે, વત્સ, કે તું હરિનો જ દીકરો છે.
એતિસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તઃ સહ કૃષ્ણેન નારદઃ । અન્તઃ પુરચરીં દેવીં રુક્મિણીં પ્રાહ હર્ષયન્ ।। ૫-૨૭-
એ સમયે નારદ કૃષ્ણ સાથે આવ્યા અને આંતરપુરમાં ફરતી રુક્મિણીને આનંદથી સંબોધી.
એશ તે તનયઃ સુભ્રુ! હત્વા શમ્બરમાગતઃ । હ્ટતો યેનાભવદ્ બાલો ભવત્યાઃ સૂતિકાગૃહાત્ ।। ૫-૨૭-
હે સુંદર ભ્રૂવાળી, આ તારો પુત્ર છે, જે શમ્બરને મારી પાછો આવ્યો છે; બાળપણમાં તને પ્રસૂતિગૃહમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યો હતો.
ઇયં માયાવતી ભાર્ય્યા તનયસ્યાસ્ય તે સતી । શમ્બરસ્ય ન ભાર્ય્યેયં શ્રૂયતામત્ર કારણમ્ ।। ૫-૨૭-
આ માયાવતી તારા પુત્રની પવિત્ર પત્ની છે; એ શમ્બરની પત્ની નથી. આનું કારણ સાંભળ.
મન્મથે તુ ગતે નાશં તદુદ્ભવપરાયાણા । શમ્બરં મોહયામાસ માયારૂપેણ રૂપિણી ।। ૫-૨૭-
જ્યારે મનમથનો વિનાશ થયો, ત્યારે જેનું ધ્યેય તેના પુનર્જન્મનું હતું, એ રૂપવતી સ્ત્રીએ માયારૂપ ધારણ કરીને શમ્બરને મોહિત કર્યો.
વ્યવાયાદ્યુ પભોગેષુ રૂપં માયામયં શુભમ્ । દર્શયામાસ દૈત્યસ્ય તસ્યેયં મદિરેક્ષણા ।। ૫-૨૭-
ભોગ અને આનંદમાં, તેણે દૈત્યને પોતાનું સુંદર માયામય રૂપ બતાવ્યું; આ મદભરી આંખોવાળી એ જ સ્ત્રી છે.
કામોઽવતીર્ણઃ પુત્રસ્તે તસ્યેયં દયિતા રતિઃ । વિશઙ્કા નાત્ર કર્ત્તવ્યા સ્નુષેયં તવ શોભના ।। ૫-૨૭-
તારો પુત્ર કામદેવ રૂપે અવતર્યો છે અને આ તેની પ્રિય રતિ છે. કોઈ શંકા રાખીશ નહીં; આ સુંદર સ્ત્રી તારી વહુ છે.
તતો હર્ષસમાવિષ્ટા રુક્મિણી કેશવસ્તથા । નગરી ચ સમસ્તા સા સાધુ સાધ્વિત્યભાષત ।। ૫-૨૭-
પછી રુક્મિણી અને કેશવ આનંદથી ભરાઈ ગયા અને આખું શહેર પણ 'સારો! સારો!' એમ બોલી ઉઠ્યું.
ચિરં નષ્ટેન પુત્રેણ સંયુક્તાં પ્રેક્ષ્ય રુક્મિણીમ્ । અવાપ વિસ્મયં સર્વ્વો દ્રારવત્યાં જનસ્તદા ।। ૫-૨૭-
લાંબા સમય પછી પુત્ર સાથે રુક્મિણીને મળેલી જોઈ, ત્યારે સમગ્ર દ્વારકાવાસીઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા.
ચારુદેષ્ણાં સુદેષ્ણઞ્ચ ચારુદેવઞ્ચ વીર્ય્યવાન્ । સુષેણં ચારુગુપ્તઞ્ચ ભદ્રચારુ તથાપરમ્ ।। ૫-૨૮-
ચારુદેષ્ણ, સુદેષ્ણ, ચારુદેવ, બલવાન સુષેણ, ચારુગુપ્ત અને બીજો ભદ્રચારુ—આ બધા પુત્રો હતા.
ચારુવિન્દં સુચારુઞ્ચ ચારુઞ્ચ બલિનાં વરમ્ । રુક્મિણ્યજનયત્ પુત્રાન્ કન્યાં ચારુમતીં તથા ।। ૫-૨૮-
રુક્મિણીએ સુંદર ચારુવિંદ, સુચારુ, ચારુ અને બલવાન ચારુવર્ય નામના પુત્રો અને ચરુમતી નામની એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો.
અન્યાશ્વ ભાર્ય્યાઃ કૃષ્ણસ્ય બભૂવુઃ સ્પ્ત શોભનાઃ । કાલિન્દી મિત્રવિન્દા ચ સત્યા નાગ્રજિતી તથા ।। ૫-૨૮-
કૃષ્ણની બીજી પણ અનેક પ્રસિદ્ધ પત્નીઓ હતી—કાલિન્દી, મિત્રવિંદા અને નાગરાજિતીની પુત્રી સત્યા.
દેવી જામ્બવતી ચાપિ રોહિણી કામરૂપિણી । મદ્રરાજસુતા ચાન્યા સુશીલા શીલભણ્ડના ।। ૫-૨૮-
દેવી જામ્બવતી, રૂપ બદલતી રોહિણી, મધરરાજાની પુત્રી, સુશીલા અને શીલભંડના પણ કૃષ્ણની પત્નીઓ હતી.
સાત્રાજિતી સત્યભીમા લક્ષ્ણા ચારુહાસિની । ષોડ઼શાસન સહસ્ત્રાણિ સ્ત્રીણામન્યાનિ ચક્રિણઃ ।। ૫-૨૮-
સત્રાજિતની પુત્રી સત્યભામા, સુંદર સ્મિતવાળી લક્ષ્મણા અને ચક્રધારી શ્રીકૃષ્ણની અન્ય પણ સોળ હજાર પત્નીઓ હતી.
પ્રદ્યુ મ્રોઽપિ મહાવીર્ય્યો રુક્મિણસ્તનયાં શુભામ્ । સ્વયંવરસ્થાં જગ્રાહ સા ચ તં તનય હરેઃ ।। ૫-૨૮-
મહાન શૂરવીર પ્રદ્યુમ્ને રુક્મિનીના ભાઈ રુક્મિનીની શુભ પુત્રીને સ્વયંવર સમયે પત્ની તરીકે પસંદ કરી; તેણે હરિના પુત્રને જન્મ આપ્યો.
યસ્યામસ્યાભવત્ પુત્રો મહાબલપરાક્રમઃ । અનિરુદ્ધો રણો ક્રે દ્ધો વીર્ય્યોદધિરરિન્દમઃ ।। ૫-૨૮-
તેને એક પુત્ર થયો—અનિરુદ્ધ, જે અત્યંત બલવાન, પરાક્રમી, દુશ્મનોને હરાવનાર અને વીરતાનો સાગર હતો.
તસ્યાપિ રુક્મિણઃ પૌત્રીં વરયામાસ કેશવઃ । દૌહિત્રાય દદૌ રુક્મી તાં સ્પર્દ્ધન્નપિ શૌરિણા ।। ૫-૨૮-
કેશવે અનિરુદ્ધ માટે રુક્મિનીની પૌત્રીને પસંદ કરી; રુક્મિએ શૌરી સાથે સ્પર્ધા કરી હોવા છતાં, પોતાની દિકરીના પુત્રને તેને આપી દીધી.
તસ્યા વિવાહે રામાદ્યા યાદવા હરિણા સહ । રુક્મિણો નગરં જગ્મુર્નામ્રા ભોજકટં દ્રિજ ।। ૫-૨૮-
આ લગ્ન પ્રસંગે રામ અને યાદવઓ, હરિ સાથે, રુક્મિનીના શહેર ભોજકટા ખાતે ગયા, હે બ્રાહ્મણ.
વિવાહે તત્ર નિવૃત્તે પ્રાદ્યૂમ્નેઃ સુમહાત્મનઃ । કલિઙ્ગરાજપ્રમુખા રુક્મિણાં વાક્યમબ્રુ વન્ ।। ૫-૨૮-
પ્રદ્યુમ્નના આ લગ્ન પૂર્ણ થયા પછી, કલિંગના રાજા સહિતના રાજાઓએ રુક્મિ સાથે વાત કરી.
અનક્ષજ્ઞો હલી દ્યૂતે તથાસ્ય વ્યસનં મહત્ । ન જયામો બલં કસ્માદૂ દ્યૂતેનૈનં મહાદ્યુતે ।। ૫-૨૮-
'હલાયુધને જૂવામાં આવડત નથી અને તેને તેમાં મોટું દુર્બળતા છે; તો આપણે તેને આ મોટા જૂવામાં કેમ ન હરાવીએ?'
તથેતિ તાનાહ નૃપાન્ રુક્મી બલસમન્વિતઃ । સભાયાં સહ રામેણ ચક્ર દ્રૂ તઞ્ચ વૈ તદા ।। ૫-૨૮-
બલથી ભરપૂર રુક્મિએ રાજાઓને સંમત થઈ કહ્યું અને પછી રામ સાથે સભામાં જૂવાની વ્યવસ્થા કરી.
સહસ્ત્રમેકં નિષ્કાણાં રુક્મિણા વિજિતો બલઃ । દ્રિતીયેઽપિ પણે ચાન્યત્ સહસ્ત્ર રુક્મિણા જિતમ્ ।। ૫-૨૮-
પ્રથમ દાવમાં બલને રુક્મિએ હજાર સોનાના મૌડા પર હરાવ્યો; બીજામાં પણ રુક્મિએ ફરીથી હજાર મૌડા જીત્યા.
તતો દશ સહસ્ત્રાણિ નિષ્કાણાં પણમાદદે । બલભદ્રોઽજયત્તાનિ રુક્મી દ્યૂતવિદાં વરઃ ।। ૫-૨૮-
પછી દસ હજાર સોનાના મૌડા દાવ પર રાખી, બલભદ્રે તે જીત્યા, ભલે રુક્મિ જૂવામાં સૌથી આગળ હતો.
તતો જહાસ ખનવત્ કલિઙ્ગાધિપતિર્દ્રિજ! દન્તાન્ વિદર્શયન્ મૂઢ઼ો રુક્મી ચાહ મદોદ્ધતઃ ।। ૫-૨૮-
પછી, હે બ્રાહ્મણ, કલિંગના મૂર્ખ રાજાએ મોટેથી હસીને પોતાના દાંત બતાવ્યા અને રુક્મિ પણ ઘમંડમાં આવી બોલ્યો.
ગ્રવિજ્ઞોઽયં મયા દ્યૂતે બલદેવઃ પરાજિતઃ । મુધૈવાક્ષાવલેપાન્ધો યઃ સ્વં મેનેઽક્ષકાવિદમ્ ।। ૫-૨૮-
'બલદેવને જૂવામાં આવડે છે, છતાં મેં તેને હરાવ્યો; જૂવામાં ખોટા અભિમાનથી અંધ બની, તેણે પોતાને જૂવાનો ماهિર માન્યો.'
દૃષ્ટા કલિઙ્ગરાજં તં પ્રકાશદશનાનનમ્ । રુક્મિણઞ્ચપિ દુવ્વક્યિં કોપં ચક્ર હલાયુધઃ ।। ૫-૨૮-
કલિંગના રાજાને ખુલ્લા મોઢે દાંત બતાવતા અને રુક્મિના કડવા શબ્દો સાંભળીને હલાયુધને ગુસ્સો આવ્યો.
ગ્લહં જગ્રાહ રુક્મી ચ તદર્થેઽક્ષાનપાતયત્ ।। ૫-૨૮-
રુક્મિએ જૂવાની ગોટી પકડી અને તેને ફેંકી.
અજયદ્ બલદેવસ્તં પ્રાહોચ્ચૈસ્તં જિતં મયા । મયેતિ રુક્મી પ્રાહોચ્ચૈરલીકોક્તેરલં બલ ।। ૫-૨૮-
બલદેવએ તેને હરાવ્યો અને ઉંચે અવાજે કહ્યું, 'હું જીત્યો!' તો રુક્મિએ પણ ઉંચે અવાજે કહ્યું, 'હું જીત્યો!' અને બલની વાતને નકારી.