કૃષ્ણોપિ ઘાતયિત્વારિમુપાયેન હિ તદ્વલમ્ । જગ્રાહ મથુરામેત્ય હસ્ત્યશ્વસ્યન્દનોજ્જ્વલમ્ ॥ ૫,૨૪.
અને કૃષ્ણે પણ, શત્રુના સેના ને ઉપાયથી હરાવીને, મથુરામાં પ્રવેશ કર્યો અને તેજસ્વી હાથી, ઘોડા અને રથો પોતાના વશમાં લીધા.
આનીય ચોગ્રસેનાય દ્વારવત્વાં ન્યવેદયત્ । પરાભિભવનિઃ શઙ્કં બભૂવ ચ યદોઃ કુલમ્ ॥ ૫,૨૪.
એ બધું ઉગ્રસેન પાસે લાવીને, દ્વારકામાં રજૂ કર્યું; હવે યદુ વંશને કોઈ પરાજયનો ભય રહ્યો નહીં.
બલદેવોઽપિ મૈત્રેય પ્રશાન્તાખિલવિગ્રહઃ । જ્ઞાતિદર્શનસોત્કણ્ઠઃ પ્રયયૌ નન્દગોકુલમ્ ॥ ૫,૨૪.
મૈત્રેય, બલદેવજીના બધા વિગ્રહ શાંત થયા પછી, પોતાના સગાંને જોવા માટે આતુર થઈને, તેઓ નંદગોકુલ ગયા.
તતો ગોપાશ્ચ ગોપ્યશ્ચ યથા પૂર્વમમિત્રજિત્ । તથૈવાભ્યવદત્પ્રમ્ણા બહુમાનપુરઃસરમ્ ॥ ૫,૨૪.
પછી ગોપ અને ગોપીઓએ, અમિત્રજિત, પહેલાં જેવું જ સન્માન અને આદરપૂર્વક તેમનું સ્વાગત કર્યું.
સ કૈશ્ચિત્સંપરિષ્વક્તઃ કાંશ્ચિચ્ચ પરિષસ્વજે । હાસ્યં ચક્રે સમં કૈશ્ચિદ્ગોપૈર્ગોપીજનૈસ્તથા ॥ ૫,૨૪.
કેટલાંકને તેમણે પોતે ઝળહળાવ્યા અને કેટલાંકએ તેમને ઝળહળાવ્યા; કેટલાક ગોપ અને ગોપીઓ સાથે હસીને રમ્યા.
પ્રિયાણ્યનેકાન્યવદન્ ગોપાસ્તત્ર હલાયુધમ્ । ગોપ્યશ્ચ પ્રેમકુપિતાઃ પ્રોચુઃસેર્ષ્યમથાપરાઃ ॥ ૫,૨૪.
ત્યાંના ગોપોએ હલાયુધ બલદેવજીને અનેક પ્રેમભરી વાતો કરી; ગોપીઓએ પણ, કેટલીક પ્રેમથી રિસાઈને અને કેટલીક ઈર્ષાથી, વાતો કરી.
ગોપ્યઃ પપ્રચ્છુરપરા નાગરીજનવલ્લભમ્ । કચ્ચિદાસ્તે સુખં કૃષ્ણશ્ચલપ્રેમલવાત્મકઃ ॥ ૫,૨૪.
કેટલાંક ગોપીઓએ શહેરની સ્ત્રીઓના પ્રિય કૃષ્ણ વિશે પૂછ્યું: 'શું ચંચળ હૃદયવાળો કૃષ્ણ સુખથી રહે છે?'
અસ્મચ્ચેષ્ટામપહસન્ન કચ્ચિત્પુરયોષિતામ્ । સૌભાગ્યમાન મધિકં કરોતિ ક્ષણસૌહૃદઃ ॥ ૫,૨૪.
'શું એ હવે અમારી ક્રિયાઓનો ઉપહાસ કરીને, શહેરની સ્ત્રીઓને વધુ ભાગ્ય અને માન આપે છે, જ્યારે તેની મિત્રતા તો ક્ષણભરની છે?'
કચ્ચિત્સ્મરતિ નઃ કૃષ્ણો ગીતાનુગમનં કલમ્ । અપ્યસૌ માતરં દ્રષ્ટુ સકૃદપ્યાગમિષ્યતિ ॥ ૫,૨૪.
'શું કૃષ્ણને અમારી ગાન અને નૃત્ય યાદ છે? શું એ ક્યારેય, એકવાર પણ, પોતાની માતાને જોવા આવશે?'
અથ વા કિં તદાલાપૈઃ ક્રિયન્તામપરાઃ કથાઃ । યસ્યાસ્મભિર્વિના તેન વિનાસ્માકં ભવિષ્યતિ ॥ ૫,૨૪.
પરંતુ, આવી વાતો કરીને શું ફાયદો? હવે બીજી વાતો કરીએ. જેમ અમે તેના વિના છીએ, તેમ એ પણ અમારા વિના રહેશે.'
પિતા માતા તથા ભ્રાતા ભર્તા બન્ધુજનશ્ચ કિમ્ । સંત્યક્તસ્તત્કૃતેસ્માભિરકૃતજ્ઞધ્વજો હિ સઃ ॥ ૫,૨૪.
પિતા, માતા, ભાઈ, પતિ અને બીજા સગાં—આ બધા કોણ છે? અમે તો એના માટે બધાને છોડી દીધા, પણ એ તો અમારો ઉપકાર પણ નથી માનતો.
તથાપિ કચ્ચિદાલાપમિહાગમનસંશ્રયમ્ । કરોતિ કૃષ્ણો વક્તવ્યં ભવતા રામ નાનૃતમ્ ॥ ૫,૨૪.
છતાં પણ, શું કૃષ્ણ કદી વાત કરે છે કે અહીં આવવાનો વિચાર કરે છે? રામ, તું સાચું જ કહેજે, ખોટું નહીં બોલજે.
દામોદરોઽસૌ ગોવિન્દઃ પુરસ્ત્રીસક્તમાનસઃ । અપેતપ્રીતિરસ્માસુ દુર્દર્શઃ પ્રતિભાતિ નઃ ॥ ૫,૨૪.
એ દામોદર, ગોવિંદ, જેનું મન શહેરની સ્ત્રીઓમાં જ અડકાયું છે, હવે અમારે માટે એનું પ્રેમ પણ રહી ગયું નથી અને એ તો મળવા પણ મુશ્કેલ લાગે છે.
આમન્ત્રિતશ્ચ કૃષ્ણેતિ પુનર્દામોદરેતિ ચ । જહસુઃસસ્વરં ગોપ્યો હરિણા હૃતચેતસઃ ॥ ૫,૨૪.
હરિએ દિલ ચોરી લીધું છે એવી ગોપીઓએ, ઊંડા ભાવથી, 'કૃષ્ણ!' અને પછી 'દામોદર!' કહીને એને બોલાવવાનું શરૂ કર્યું.
સંદેશૈઃ સામમધુરૈઃ પ્રેમગર્ભૈરગર્વિતૈઃ । રામેણાશ્વાસિતા ગોપ્યઃ કૃષ્ણસ્યાતિમનોહરૈઃ ॥ ૫,૨૪.
રામના મીઠા અને પ્રેમભર્યા, અભિમાનરહિત સંદેશાઓથી ગોપીઓનું મન શાંત થયું, કારણ કે કૃષ્ણના વચન તો બહુ જ મનમોહક હતાં.
ગોપૈશ્ચ પૂર્વવદ્રામઃ પરિહાસમનોહરાઃ । કથાશ્ચકાર રેમે ચ સહ તૈર્વ્રજભૂમિષુ ॥ ૫,૨૪.
રામે પહેલાંની જેમ જ ગોપલાઓ સાથે રમૂજી અને મઝાની વાતો કરી અને વ્રજભૂમિમાં એમની સાથે આનંદ માણ્યો.
વને વિચરતસ્તસ્ય સહ ગોપૈર્મહાત્મનઃ । માનુષચ્છદ્મરૂપસ્ય શેષસ્ય ધરણીભૃતઃ ।। ૫-૨૫-
મહાન આત્મા, માનવ રૂપ ધારણ કરીને, ગોપલાઓ સાથે જંગલમાં ફરતો હતો, એ જ રીતે શેષ, જે પૃથ્વીનો ભાર વહેંચે છે, પણ ફરતો હતો.
નિષ્પાદિતોરુકાય્યસ્ય કાય્યણોર્વ્વીવિચારિણઃ । ઉપભોગાથમત્યર્થ વરુણઃ પ્રાહ વારુણીમ્ ।। ૫-૨૫-
પૃથ્વી પર ફરતા અને બળવાન શરીર ધરાવતા એના આનંદ માટે, વરુણે વારુણીને કહ્યું.
અભીષ્ટા સર્વ્વદા યસ્ય મદિરે ત્વ!મહૌજસઃ । અનન્તસ્યૌપભોગાય તસ્ય ગચ્છ મુદે શુભે ।। ૫-૨૫-
હે શક્તિશાળી વારુણી, તને તો હંમેશા મદિરાની ઈચ્છા રહે છે; હવે અનંતના આનંદ માટે તું જા અને એને ખુશી આપ.
ઇત્યુક્તા વારુણી તેન સન્નિધાનમથાકરોત્ । વૃન્દાવનવનોતૂપન્ન-કદમ્બતરુકોટરે ।। ૫-૨૫-
વરુણે એમ કહ્યું પછી, વારુણી વ્રિંદાવનના જંગલમાં ઉગેલા કદંબના ઝાડની ખોખમાં દેખાઈ.
વિચરન્ બલદેવોઽપિ મદિરાગન્ધમુત્તમમ્ । આઘ્રાય માદરાતર્ષમવાપાથ પુરાતનમ્ ।। ૫-૨૫-
બલદેવ જંગલમાં ફરતો હતો ત્યારે એને ઉત્તમ મદિરાની સુગંધ આવી અને એ ઉત્સાહથી એ જૂની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી.
તતઃ કદમ્બાત્ સહસા મદ્યધારાં સ લાઙ્ગલી । પતન્તીં વીક્ષ્ય મંત્રેય !પ્રયયૌ પરમાં મુદમ્ ।। ૫-૨૫-
પછી, અચાનક, હલધારીએ કદંબના ઝાડમાંથી મદિરાની ધારા વહેતી જોઈ અને, હે મૈત્રેય, એમાં અતિ આનંદ અનુભવ્યો.
પપૌ ચ ગોપગોપીભિઃ સમવેતો મુદાન્વિતઃ । પ્રગીયમાનો લલિતં ગીતવાદ્યવિશારદૈઃ ।। ૫-૨૫-
એણે ગોપલાઓ અને ગોપીઓ સાથે આનંદપૂર્વક મદિરા પીધી, જ્યારે કુશળ ગાયક અને વાદકો મીઠા ગીતો ગાતા હતા.
સમન્તોતૂપન્ન-ઘર્મ્મામ્ભઃ કણિકામૌક્તિકોજ્જવલઃ । આગચ્છ યમુને! સ્ત્રતુમિચ્ચામીત્ત્યાહ વિહ્વલઃ ।। ૫-૨૫-
ચારે બાજુ ગરમી અને મોતી જેવી ઝરમર બૂંદો વચ્ચે, એ ઉલ્લાસભર્યા મનથી બોલ્યો: 'યમુના, આવ! મને સ્નાન કરવું છે.'
તસ્ય વાચં નદી સા ચ મત્તોક્તામવમત્ય વૈ । નાજગામ તતઃ ક્રુદ્ધો હલં જગ્રાહ લાઙ્ગલી ।। ૫-૨૫-
નદી એના નશામાં આપેલા આદેશને અવગણીને આવી નહીં; ત્યારે ગુસ્સે થઈને હલધારીએ પોતાનું હલ ઉઠાવ્યું.
ગૃહીત્વા તાં તટે તેન ચકર્ષ મદવિહ્વલઃ । પાપે નાયાસિ નાયાસિ ગમ્યતામિચ્છયાત્મનઃ ।। ૫-૨૫-
એણે નદીને પકડીને, નશામાં, કાંઠે ખેંચી આવી અને કહ્યું: 'તુ દુષ્ટ છે, આવતી નથી! હવે તારી મરજી પ્રમાણે જા.'
સા કૃષ્ટા તેન સહસા ગાર્ગ સન્ત્યજ્ય નિમ્રગા । યત્રાસ્તે બલભદ્રોઽસૌ પ્લાવયામાસ તદૂનમ્ ।। ૫-૨૫-
એણે અચાનક ખેંચી તો, હે ગર્ગ, નદી એના વાંકાચૂકા રસ્તા છોડી, જ્યાં બલભદ્ર હતો ત્યાં વહેવા લાગી અને એ જગ્યા ભીંજવી નાખી.
શરીરિણી તથોત્પત્ય ત્રાસવિહ્વલલોચના । પ્રસીદેત્યબ્રવીદ્ રામં મુઞ્ચ માં મુષલાયુધ ।। ૫-૨૫-
નદી સ્ત્રીરૂપે ઊભી રહી, ડરીને આંખો ફાટેલી, અને રામને કહ્યું: 'મહેરબાની કરીને, હે મુષલધારી, મને છોડો!'
સોઽબ્રવીદવજાનાસિ મમ શૌર્ય્યબલે યદિ । સોઽહં ત્વાં હલપાતેન વિનેષ્યામિ સહસ્ત્રધા ।। ૫-૨૫-
તે કહે છે, 'જો તું મારી બહાદુરી અને શક્તિને નાની ગણે છે, તો હું તને મારી હળથી મારીને હજાર ટુકડામાં વહેંચી નાખીશ.'
ઇત્યુક્તયાતિસન્ત્રાસાત્ તયા નદ્યા પ્રસાદિતઃ । ભૂભાગે પ્લાવિતે તસ્મિન્ મુમોચ યમુનાં બલઃ ।। ૫-૨૫-
આવી વાત સાંભળીને, નદી ખૂબ ડરી ગઈ અને બલરામજીને વિનંતી કરી; જમીન પાણીથી ભરાઈ ગઈ ત્યારે બલરામે યમુનાને છોડીને વહવા દીધી.