ચાણૂરે નહતે મલ્લે મુષ્ટેકે વિનિપાતિતે । નીતે ક્ષયં તોશલકે સર્વે મલ્લાઃ પ્રદુદ્રુ વુઃ
ચાણૂરને કુસ્તીમાં હરાવીને અને મુષ્ટિકને પણ પછાડી દીધા પછી, તોષલકનો પણ અંત આવ્યો ત્યારે બધા કુસ્તીબાજો ડરીને ભાગી ગયા.
વવલ્ગતુસ્તતો રંગે કૃષ્ણસંકર્ષણાવુભૌ । સમાનવયસો ગોપાન્બલાદાકૃષ્ય હર્ષિતૌ
પછી કૃષ્ણ અને સંકર્ષણ બંને આનંદથી રંગમંચમાં કૂદી પડ્યા અને પોતાની જ ઉમરના ગોપોને જોરથી પકડી લીધા.
કંસોઽપિ કોપરક્તાક્ષઃ પ્રાહોચ્ચૈર્વ્યાયતાન્નરાન્ । ગોપાવેતૌ સમાજૌઘાન્નિષ્ક્રામ્યેતાં બલાદિતઃ
કંસ ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરી ઊંચે અવાજે રક્ષકોને આદેશ આપ્યો: 'આ બે ગોપો અને અહીં ભેગા થયેલા બધાને જોરથી બહાર કાઢો!'
નંદોઽપિ ગૃહ્યતાં પાપો નિર્ગલૈરાયસૈરિહ । અવૃદ્ધાર્હેણ દંડેન વસુદેવોઽપિ બધ્યતામ્
'નંદને અહીં પાપી તરીકે લોખંડની સાંકળથી બાંધી લો! અને વસુદેવને પણ યોગ્ય દંડ આપીને બાંધી નાખો!'
વલ્ગંતિ ગોપાઃ કૃષ્ણેન યે ચેમે સહિતાઃ પુરઃ । ગાવો નિગૃહ્ય તામેષાં યચ્ચાસ્તિ વસુ કિંચન
'કૃષ્ણ સાથે આવેલા જે ગોપો છે, તેમની ગાયોને પકડી લો અને એમની પાસે જે કંઈ ધન છે, તે બધું લઈ લો!'
એવમાજ્ઞાપયાનં તુ પ્રહસ્ય મધુસૂદનઃ । ઉત્પ્લુત્યારુહ્ય તં મંચં કંસં જગ્રાહ વેગતઃ
કંસ આવી રીતે આજ્ઞા આપી રહ્યો હતો ત્યારે મધુસૂદન હસી પડ્યા, ઝંપલાવીને મંચ પર ચડી ગયા અને ઝડપથી કંસને પકડી લીધો.
કેશ્ષ્વોઆ!કૃષ્ય વિગલત્કિરીટમવનીતલે । સ કંસં પાતયામાસ તસ્યોપરિ પપાત ચ
કૃષ્ણે કંસના વાળ પકડીને ખેંચ્યા, જેથી એનું મુગટ જમીન પર પડી ગયું, પછી કંસને નીચે ફેંકી દીધો અને પોતે પણ તેના ઉપર પડી ગયા.
અશ્ષોજગદાધારગુરુણા પતતોપરિ । કૃષ્ણેન ત્યાજિતઃ પ્રાણાનુગ્રસેનાત્મજો નૃપઃ
વિશ્વના ભારવાહક એવા શક્તિશાળી કૃષ્ણના ઘાતથી પડતા પડતા ઉગ્રસેનપુત્ર કંસે પ્રાણ છોડ્યા.
નૃતસ્ય કેશ્ષોઉ! તદા ગૃહીત્વા મધુસૂદનઃ । ચકર્ષ દેહં કંસસ્ય રંગમધ્યે મહાબલઃ
પછી મહાબલી મધુસૂદને કંસના વાળ પકડીને તેનું શરીર રંગમંચના મધ્યમાં ખેંચી લાવ્યું.
ગૌરવેણાતિપતતા પરિઘાતેન કૃષ્યતા । કૃતા કંસસ્ય દેહેન વેગેનેવ મહાંભસઃ
ઘાતની તીવ્રતા અને ખેંચાણના કારણે કંસનું શરીર જાણે ઝડપથી વહેતી મોટી નદી જેવું લાગી રહ્યું હતું.
કંસે ગૃહીતે કૃષ્ણેન તદ્ભ્રાતાઽભ્યાગતો રુષા । સુનામા બલભદ્રે ણ લીલયૈવ નિપાતિતઃ
કૃષ્ણે કંસને પકડી લીધો ત્યારે તેનો ભાઈ સુનામ ગુસ્સાથી આગળ આવ્યો, પણ બલભદ્રે તેને સહેલાઈથી પછાડી દીધો.
તતો હાહાકૃતં સર્વમાસીત્તદ્રં ગમંડલમ્ । અવજ્ઞયા હતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણેન મથુરેશ્વરમ્
કૃષ્ણે મથુરાના રાજાને અદેખાઈથી મારી નાખ્યો તે જોઈને આખું સભામંડપ 'હાય હાય'ના રવથી ગુંજી ઉઠ્યું.
કૃષ્ણોઽપિ વસુદેવસ્ય પાદૌ જગ્રાહ સત્વરઃ । દેવક્યાશ્ચ મહાબાહુર્બલદેવસહાયવાન્
કૃષ્ણે બલદેવ સાથે ઝડપથી વસુદેવ અને દેવકીના પગ પકડી લીધા.
ઉત્થાપ્ય વસુદેવસ્તં દેવકી ચ જનાર્દનમ્ । સ્મૃતજન્મોક્તવચનૌ તાવેવ પ્રણતૌ સ્થિતૌ
વસુદેવ અને દેવકીએ જનાર્દનને ઊભા કરી લીધા અને જન્મ સમયે કહેલા વચનોને યાદ કરીને બંને હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.
શ્રીવસુદેવ ઉવાચ। પ્રસીદ સીદતાં દત્તો દેવાનાં યો વરઃ પ્રભો । તથાવયોઃ પ્રસાદેન કૃતોદ્ધારસ્સ કેશવ
શ્રી વસુદેવ બોલ્યા: 'પ્રભુ, અમારે પર કૃપા કરો, અમે તમારા ચરણોમાં શરણ આવી ગયા છીએ. દેવતાઓને જે વરદાન મળ્યું હતું, તે હવે તમારી કૃપાથી અમારે પર પણ પૂરું થયું છે, હે કેશવ.'
આરાધિતો યદ્ભગવાનવતીર્ણો ગૃહે મમ । દુર્વૃત્તનિધનાર્થાય તેન નઃ પાવિતં કુલમ્
'પ્રભુ, તમે પૂજાયલ થયા અને દુષ્ટોના વિનાશ માટે મારા ઘરમાં અવતર્યા, તેથી અમારો કુળ પવિત્ર થયો છે.'
ત્વમંતઃ સર્વભૂતાનાં સર્વભૂતમયસ્થિતઃ । પ્રવર્ત્તેતે સમસ્તાત્મંસ્ત્વત્તો ભૂતભવિષ્યતી
'તમે બધા જીવમાં રહેલા છો, બધાનું મૂળ સ્વરૂપ છો. ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં જે કંઈ થાય છે, તે બધું તમારાથી જ થાય છે, કેમ કે તમે સર્વના આત્મા છો.'
યજ્ઞૈસ્ત્વમિજ્યસેઽચિંત્ય સર્વદેવમયાચ્યુત । ત્વમેવ યજ્ઞો યષ્ટા ચ યજ્વનાં પરમેશ્વરઃ
'હે અચ્યૂત, તમે સર્વ દેવમય છો અને યજ્ઞોથી પૂજાય છો. તમે યજ્ઞ પણ છો, યજ્ઞ કરનાર પણ છો અને યજ્ઞ કરનારાઓના પરમેશ્વર પણ છો.'
સમુદ્ભવસ્સમસ્તસ્ય જગતસ્ત્વં જનાર્દન
હે જનાર્દન, તું આખા જગતનું મૂળ છે.
સાપહ્નવં મમ મનો યદેતત્ત્વયિ જાયતે । દેવક્યાશ્ચાત્મજપ્રીત્યા તદત્યંતવિડંબના
મારા મનમાં તારી સામે જે અંકાર આવે છે અને દેવકીના પુત્ર માટે જે મમતા થાય છે, એ તો મહાન ભ્રમ છે.
ત્વં કર્ત્તા સર્વભૂતાનામનાદિનિધનો ભવાન્ । ત્વં મનુષ્યસ્ય કસ્યૈષા જિહ્વા પુત્રેતિ વક્ષ્યતિ
તું બધા જીવનો સર્જનહાર છે, તારો neither આરંભ છે કે neither અંત. પણ, હે પ્રભુ, માનવની જીભ તને 'પુત્ર' કેમ બોલાવે?
જગદેતજ્જગન્નાથ સંભૂતમખિલં યતઃ । કયા યુક્ત્યા વિના માયાં સોઽસ્મત્તઃ સંભવિષ્યતિ
હે જગન્નાથ, આખું જગત તારામાંથી જન્મ્યું છે. તારી માયા સિવાય કઈ રીતે તું અમારામાંથી જન્મી શકે?
યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ । સ કોષ્ઠોત્સંગશયનો માનુષો જાય તે કથમ્
જેમાં આખું જગત, ચળવળતું અને અચળ, સ્થિત છે, જે બ્રહ્માંડમાં શયન કરે છે, એ તું માનવરૂપે અમારે ઘરે કેમ જન્મી શકે?
સ ત્વં પ્રસીદ પરમેશ્વર પાહિ વિશ્વમંશાવતારકરણૈર્ન મમાસિ પુત્રઃ । આબ્રહ્યપાદપમિદં જગદેતદીશ ત્વત્તો વિમોહયસિ કિં પુરુષોત્તમાસ્માન્
હે પરમેશ્વર, કૃપા કર, જગતના રક્ષક, તું અમારો સાચો પુત્ર નથી, તારા અંશથી અવતાર લીધો છે. બ્રહ્માથી લઈ વૃક્ષો સુધીનું બધું તારી પાસેથી ઉત્પન્ન થયું છે, તો હે પુરુષોત્તમ, તું અમને કેમ ભ્રમમાં મૂકે છે?
માયાવિમોહિતદૃશા તનયો મમેતિ કંસાદ્ભયં કૃતમપાસ્તભયોઽતિતીવ્રમ્ । નીતોઽસિ ગોકુલમરાતિભયા કુલેન વૃદ્ધિં ગતોઽસિ મમ નાસ્તિ મમત્વમીશ
મારી દૃષ્ટિ તારી માયાથી ભ્રમિત થઈ, એટલે હું તને પુત્ર માન્યો અને કંસથી ડરતો હતો. પણ હવે એ ડર દૂર થઈ ગયો છે, તને અમારા કુટુંબે ગોકુલ લઈ ગયા, તું ત્યાં મોટો થયો, હવે મને 'મારાપણું' લાગતું નથી, હે ઈશ.
કર્માણિ રુદ્ર મરુદશ્વિશતક્રતૂનાં સાધ્યાનિ યસ્ય ન ભવંતિ નિરીક્ષિતાનિ । ત્વં વિષ્ણુરીશ જગતામુપકારહેતોઃ પ્રાપ્તોસિ નઃ પરિગતો વિગતો હિ મોહઃ
રુદ્ર, મરુત, અશ્વિની, ઇન્દ્ર અને સાધ્ય દેવતાઓના કાર્યો પણ તારી દૃષ્ટિ વિના થતા નથી. હે વિશ્વના ઈશ, તું અમારું કલ્યાણ કરવા આવ્યો છે. હવે તને ઓળખી લીધું છે, તો ભ્રમ દૂર થઈ ગયો છે.
તૌ સમુત્પન્નવિજ્ઞાનૌ ભગવત્કર્મ્મદર્શનાત્ । દેવકી-વસુદેવૌ તુ દૃષ્ટ્વા માયાં પુનર્હરિઃ । મોહાય યદુચક્રસ્ય વિતતાન સ વૈષ્ણવીમ ।। ૫-૨૧-
ભગવાનના કાર્યો જોઈને દેવકી અને વસુદેવને સાચું જ્ઞાન થયું. પણ હરિએ યદુવંશના ભ્રમ માટે ફરીથી પોતાની વૈષ્ણવી માયા ફેલાવી.
ઉવાચ ચામ્બ! ભોસ્તાત! ચિરાદુત્કણ્ઠિતેન મે । ભવન્તૌ કંસભીતેન દૃષ્ટૌ સઙ્કર્ષણેન ચ ।। ૫-૨૧-
તે કહે છે: 'માતા! પિતા! ઘણા સમયથી હું તમારો દર્શન કરવા આતુર હતો. કંસના ભયથી હવે હું તને અને સંકર્ષણને જોઈ શક્યો છું.'
કુર્વ્વતાં યાતિ યઃ કાલો માતાપિત્રોરપૂજનમ્ । તત્ખણડમાયુષો વ્યર્થમસાધૂનાં હિ જાયતે ।। ૫-૨૧-
જે લોકો માતા-પિતાનું પૂજન કરતા નથી, તેમનો એ સમય જીવનનો વ્યર્થ ભાગ બને છે, એ ખરેખર દુષ્ટોમાં જ થાય છે.
ગુરુ-દેવ-દ્વિજાતીનાં માતાપિત્રોશ્વ પૂજનમ્ । કુર્વ્વતાં સફલં જન્મ દેહિનાં તાત!જાયતે ।। ૫-૨૧-
હે પિતા, જે લોકો ગુરુ, દેવ, દ્વિજ અને માતા-પિતાનું પૂજન કરે છે, તેમનું માનવ જન્મ ફળદાયી બને છે.