મથુરાનગરીપૌરનયનાનાં મહોતૂસવઃ । ગોવિન્દાવયવૈર્દૃષ્ટરતીવાદ્ય ભવિષ્યતિ ।। ૫-૧૮-
આજે મથુરાનગરના નાગરિકોની આંખો માટે મહાન ઉત્સવ થશે, કારણ કે તેઓ ગોવિંદના અંગોનું દર્શન કરશે.
કો નુ સ્વપ્રઃ સુભાગ્યાભિર્દૃષ્ટસ્તાભિરધોક્ષજમ્ । વિસ્તારિકાન્તિનયના યા દ્રક્ષ્યન્ત્યનિવારિતમ્ ।। ૫-૧૮-
આ શુભભાગ્યશાળી સ્ત્રીઓની વિશાળ આંખોથી અવરોધ વિના જે ભગવાનને નિહાળશે, એવા પોતાના લોકોમાં કોણ છે જેને એમણે જોયો હશે?
અહો ગોપીજનસ્યાસ્ય દર્શયિત્વા મહાનિધિમ્ । ઉદ્ધૃતાન્યત્ર નેત્રાણિ વિધાત્રાકરુણાત્મના ।। ૫-૧૮-
અરે! ગોપીઓએ આ મહાન ખજાનો દર્શન કર્યા પછી, નિર્દય સર્જનહારે હવે તેમની આંખોને બીજે જ લઈ ગયું છે.
અનુરાગેણ શૈથિલ્યમસ્માસુ વ્રજતા હરેઃ ! શૈથિલ્યમુપયાન્ત્યાશુ કરેષુ વલયાન્યપિ ।। ૫-૧૮-
હરિ જતાં જ આપણો પ્રેમ ઢીલો પડી રહ્યો છે; આપણા હાથની ચુડીઓ પણ તરત ઢીલી થઈ ગઈ છે.
અક્રૂરઃ ક્રૂરહ્ટદયઃ શીઘ્ર પ્રેરયતે હયાન્ । એવમાર્ત્તાસુ યોષિત્સુ ઘૃણા કસ્ય ન જાયતે ।। ૫-૧૮-
અકૃરાનું હૃદય ક્રૂર છે, તે ઘોડાઓને ઝડપથી દોડાવે છે; જ્યારે સ્ત્રીઓ એટલી વ્યથિત છે, ત્યારે કોને દયા ન આવે?
હા હા કૃષ્ણરથસ્યોચ્ચૈશ્વ ક્રરેણુર્નિરીક્ષ્યતામ્ । દૂરીકૃતો હરિર્યેન સોઽપિ રેણુર્ન લક્ષ્યતે ।। ૫-૧૮-
હાય! કૃષ્ણના રથથી ઊડેલો ધૂળ જુઓ; એ ધૂળથી હરિ દૂર લઈ જવામાં આવ્યો છે, અને હવે એ ધૂળ પણ નજરે નથી પડતી.
ઇત્યેવમતિહાર્દ્દન ગોપીજનનિરીક્ષિતઃ । તત્યાજ વ્રજભૂભાગં સહ રામેણ કેશવઃ ।। ૫-૧૮-
આ રીતે ગોપીઓ અત્યંત દુઃખ સાથે જોઈ રહી હતી ત્યારે, કેશવે રામ સાથે વ્રજભૂમિ છોડીને ચાલ્યા ગયા.
ગચ્છન્તો જવિતાશ્વેન રથેન યમુનાતટમ્ । પ્રાપ્તા મધ્યાહ્નસમયે રામાક્રૂ રજનાર્દ્દનાઃ ।। ૫-૧૮-
ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓવાળા રથમાં બેસી, રામ, અકૃર અને દુશ્મનોને હરાવનાર યમુનાના કાંઠે મધ્યાહ્ને પહોંચી ગયા.
અથાહ કૃષ્ણમક્રૂરો ભવદ્ભયાં તાવદાસ્યતામ્ । યાવત્ કરોમિ કાલિન્દ્યામાહ્નિકાર્હણમમ્ભસિ ।। ૫-૧૮-
પછી અકૃરાએ કૃષ્ણને કહ્યું: 'મને થોડો સમય આપો, હું કાલિન્દી નદીમાં મધ્યાહ્ન સ્નાન કરી આવું.'
તથેત્યુક્તં તતઃ સ્ત્રાતઃ સ્વાચાન્તઃ સ મહામતિઃ । દધ્યૌ બ્રહ્મ પરં વિપ્ર!પ્રવિશ્ય યમુનાજલે ।। ૫-૧૮-
કૃષ્ણે 'હા' કહ્યું ત્યારે, તે વિદ્વાન વ્યક્તિ કૃષ્ણની પરવાનગી લઈને યમુનાના જળમાં પ્રવેશી, અને ત્યાં પરમ બ્રહ્માનું ધ્યાન કર્યું.
ફણાસહસ્ત્રમાલાઞય બલભદ્ર દદર્શ સઃ । કુન્દમાલાઙ્ગમુન્નિદ્ર-પદ્મપત્રારુણોક્ષણમ્ ।। ૫-૧૮-
ત્યાં તેણે હજાર ફણાવાળી માળા ધારણ કરેલા બલભદ્રને જોયા, જેમનું શરીર કુંદના ફૂલ જેવું ચમકતું હતું અને આંખો ખીલેલા કમળપત્ર જેવી લાલ હતી.
વૃતં વાસુકિરમ્ભાદ્યૈર્મહદ્ભિઃ પવનાશિભિઃ । સંસ્તૂયમાનં ગન્ધર્વૈર્વનમાલાવિભૂષિતમ્ ।। ૫-૧૮-
તે આસપાસ વાસુકિ અને બીજા મહાન પવન જેવા નાગોથી ઘેરાયેલા હતા, ગંધર્વો દ્વારા સ્તુતિ પામતા અને વનમાળા પહેરેલા હતા.
દધાનમસિતે વસ્ત્રે ચારુપદ્માવતંસકમ્ । ચારુકુણ્ડલિનં ભાન્તમન્તર્જલતલે સ્થિતમ્ ।। ૫-૧૮-
કાળાં વસ્ત્ર પહેરેલા, મસ્તકે સુંદર કમળનું શણગાર ધરાવતા, સુંદર કુંડળોથી શોભતા, તેઓ જળની અંદર ઊભેલા ચમકી રહ્યા હતા.
તસ્યોતૂસઙ્ગ ઘનશ્યામમાતામ્રાયતલોચનમ્ । ચતુર્બાહુમુદારાઙ્ગ ચક્રાદ્યાયુધભૂષણમ્ ।। ૫-૧૮-
તેમની ગોદમાં ઘનશ્યામ, તાંબાના રંગની વિશાળ આંખોવાળા, ચાર હાથવાળા, ઉદાર અંગવાળા અને ચક્ર વગેરે શસ્ત્રોથી શોભિત એવા ભગવાન હતા.
પીતે વસાનં વસને ચિત્રમાલ્ય-વિભૂષણામ્ । શક્રચાપતડ઼િન્માલા-વિચિત્રમિવ તોયદમ્ ।। ૫-૧૮-
પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા, રંગબેરંગી ફૂલોની માળા અને આભૂષણોથી સજ્જ, એ ભગવાન વરસાદના વાદળ જેવો લાગતો હતો, જેમ કે ઇન્દ્રધનુષની માળાથી શોભાયમાન વાદળ હોય તેમ.
શ્રીવત્સવક્ષસઞ્ચારુકેયૂરમુકુટોજ્જવલમ્ । દદર્શ કૃષ્ણમક્લિષ્ટ-પુણ્ડરીકાવતંસકમ્ ।। ૫-૧૮-
શ્રીવત્સના ચિહ્નથી શોભતા છાતી, તેજસ્વી કંકણ અને ઝગમગતા મુગટથી અલંકૃત, નિર્વિકાર કમળના ફૂલથી શોભાયમાન એવા કૃષ્ણ ભગવાનને તેણે જોયા.
સનન્દનાદ્યૈર્મુનિભિઃ સિદ્ધયોગૈરકલ્મષૈઃ । વિચિન્ત્યમાનં તત્રસ્થૈર્નાસાગ્રન્યસ્તલોચનૈઃ ।। ૫-૧૮-
ત્યાં તેણે સંદનદન અને બીજા મુનિઓને જોયા, જે યોગમાં પારંગત અને નિર્મળ હતા, અને જેમની નજર નાકના ટોચ પર સ્થિર હતી, તેઓ ભગવાનનું ધ્યાન કરતાં હતાં.
બલ-કૃષ્ણૌ તથાક્રૂરઃ પ્રત્યભિજ્ઞાય વિસ્મિતઃ । સોઽચિન્તયદૂ રથાચ્છીઘ્રં કથમત્રાગતાવિતિ ।। ૫-૧૮-
પછી અક્રૂરએ બલરામ અને કૃષ્ણને ઓળખી લીધા અને આશ્ચર્યચકિત થઈ વિચાર્યું: 'આ બંને રથમાંથી એટલા ઝડપથી અહીં કેવી રીતે આવી ગયા?'
વિવક્ષોઃ સ્તમ્ભયામાસ વાચં તસ્ય જનાર્દ્દનઃ । તતો નિષ્કમ્ય સલિલાદૂ રથમભ્યાગતઃ પુનઃ ।। ૫-૧૮-
જ્યારે તે બોલવા માંગતો હતો, ત્યારે જનાર્દનએ તેની વાણી અટકાવી; પછી પાણીમાંથી બહાર આવીને ફરી રથ પાસે પાછા ગયો.
દદર્શ તત્ર ચૈવોભૌ રથસ્યોપર્ય્યધિષ્ઠિતૌ । રામ-કૃષ્ણૌ યથાપૂર્વ્વં મનુષ્યવપુષાન્વિતૌ ।। ૫-૧૮-
ત્યાં તેણે બંને રામ અને કૃષ્ણને રથ પર પહેલાંની જેમ માનવ સ્વરૂપમાં બેઠેલા જોયા.
નિમગ્રશ્વ તતસ્તોયે સ દદર્ખ તથૈવ તૌ । સંસ્તૂયમાનૌ ગન્ધર્વ્વ-મુનિ-સિદ્ધ-મહોરગૈઃ ।। ૫-૧૮-
પછી ફરી પાણીમાં ડૂબીને, તેણે એમને એ જ રીતે જોયા, જેમને ગંધર્વો, મુનિઓ, સિદ્ધો અને મહાન સાપો સ્તુતિ કરતાં હતાં.
તતો વિજ્ઞાતસદ્ભાવઃ સ તુ દાનપતિસ્તથા । તુષ્ટાવ સર્વ્વવિજ્ઞાનમયમચ્યુતમીશ્વરમ્ ।। ૫-૧૮-
પછી, તેમનું સાચું સ્વરૂપ સમજીને, દાનપતિએ સર્વજ્ઞ, અચ્યૂત ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
સન્માત્રરૂપિણેઽચિન્ત્યમહિમ્ને પરમાત્મને । વ્યાપિને નૈકરૂપૈકખરૂપાય નમો નમઃ ।। ૫-૧૮-
શુદ્ધ સત્તાનું સ્વરૂપ ધરાવનાર, અપરિમિત મહિમાવાળા, સર્વવ્યાપી, અનેક સ્વરૂપવાળા અને એક અવિનાશી સ્વરૂપ ધરાવનાર પરમાત્માને હું વારંવાર નમું છું.
સત્ત્વરૂપાય તેઽચિન્ત્ય! હવિર્ભૂતાય તે નમઃ । નમોઽવિજ્ઞાતપારાય પરાય પ્રકૃતેઃ પ્રભો ।। ૫-૧૮-
હે અચિંત્ય! સત્ત્વ સ્વરૂપ ધરાવનાર અને હવનરૂપ થયેલા તને નમન છે; હે પ્રભુ! જેનો પાર કોઈ જાણતો નથી, જે પ્રકૃતિથી પર છે, એ તને હું નમું છું.
ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ પ્રધાનાત્મા તથા ભવાન્ । આત્મા ચ પરમાત્મા ચ ત્વમેકઃ પઞ્ચધા સ્થિતઃ ।। ૫-૧૮-
તમે સર્વ જીવોના આત્મા, ઇન્દ્રિયોના આત્મા અને પ્રધાનના પણ આત્મા છો; તમે આત્મા અને પરમાત્મા, એ રીતે પાંચ રૂપે એક જ છો.
પ્રસીદ સર્વ્વ સર્વ્વાત્મન્ ક્ષરાક્ષરમયેશ્વર । બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-શિવ્રાદ્યાભિઃ કલ્પનાભિરુદીરિતઃ ।। ૫-૧૮-
હે સર્વના સ્વરૂપ, સર્વના આત્મા, ક્ષર અને અક્ષર સ્વરૂપ ઈશ્વર! બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ વગેરે કલ્પનાઓ દ્વારા તારી વાત કરવામાં આવે છે; કૃપા કર.
અનાખ્યેયખરૂપાત્મન્!અનાખ્યેયપ્રયોજન! અનાખ્યેયાભિધાનં ત્વાં નતોઽસ્મિ પરમેશ્વર ।। ૫-૧૮-
હે જેને સ્વરૂપ, હેતુ અને નામ વર્ણવી શકાય તેમ નથી, એ પરમેશ્વર તને હું નમું છું.
ન યત્ર-નાથ!વિદ્યન્તે નામજાત્યાદિકલ્પનાઃ । તદૂ બ્રહ્મ પરમં નિત્યમવિકારિ ભવાનજઃ ।। ૫-૧૮-
હે નાથ! જ્યાં નામ, જાતિ વગેરે કલ્પનાઓ નથી, એ પરમ, શાશ્વત, અપરિવર્તનશીલ બ્રહ્મ તું જ છે, તું જન્મરહિત છે.
ન કલ્પનામૃતેઽર્થસ્ય સર્વ્વસ્યાધિગમો યતઃ । તતઃ કૃષ્ણાચ્યુતાનન્તબિષ્ણુસંજ્ઞાભિરીડયસે ।। ૫-૧૮-
કારણ કે દરેક વસ્તુનું જ્ઞાન કલ્પના વિના શક્ય નથી, તેથી તું કૃષ્ણ, અચ્યૂત, અનંત, વિષ્ણુ જેવા નામોથી પ્રસિદ્ધ છે.
સર્વ્વાર્થસ્ત્વમજ! વિકલ્પનાભિરેતદૂ દવાદ્ય જગદખિલં ત્વમેવ વિશ્વમ્ । વિશ્વાત્મંસ્ત્વમિતિ વિકારભાવહીનઃ સર્વ્વસ્મિન્ ન હિ ભબતોઽસ્તિ કિઞ્ચિદન્યત્ ત્વં બ્રહ્મા પશુપતિરર્ય્યમા વિધાતા ધાતા ત્વં ત્રિદશપતિઃ સમીરણોઽગ્રિઃ । તોયેશો ધનપતિરન્તકસ્ત્વમેકો ભિન્નાર્થૈર્જગદપિ પાસિ શક્તિભેદૈઃ ।। ૫-૧૮-
હે અજન્મા! તું સર્વમાં વ્યાપેલો છે; વિવિધ કલ્પનાઓથી આ આખું જગત તું જ છે. તું વિશ્વનો આત્મા છે, તારે કોઈ ફેરફાર નથી; તારા સિવાય બીજું કશું નથી. તું બ્રહ્મા, શિવ, અર્યમા, સર્જનહાર, પોષણહાર, દેવોનો સ્વામી, પવન, અગ્નિ, જળનો સ્વામી, ધનની દેવતા, યમરાજ—એક તું જ વિવિધ શક્તિઓથી જગતનું રક્ષણ કરે છે.