હસ્તન્યસ્તાગ્રહસ્તેયં તેન યાતિ તથા સખિ! અનાયત્તપદન્યાસા લક્ષ્યતે પદપદ્ધતિઃ ।। ૫-૧૩-
જુઓ સખી! આ ગોપીનો હાથ કૃષ્ણના હાથમાં છે, તેથી તેના પગલાં બતાવે છે કે તે પોતે ચાલતી નથી.
હસ્તસંસ્પર્શમાત્રેણ ધૂર્ત્તેનૈષા વિમાનિતા । નૈરાશ્યમન્દગામિન્યા નિવુત્તં લક્ષ્યતે પદમ ।। ૫-૧૩-
માત્ર હાથના સ્પર્શથી, આ ચતુર ગોપીએ બીજીની અવગણના કરી છે; તેના પગલાં દર્શાવે છે કે તે ધીમી અને નિરાશ થઈ ચાલે છે.
નૂનમુક્તા ત્વરામીતિ પુનરેષ્યામિ તેઽન્તિકમ્ । તેન કૃષ્ણેન યેનૈષા ત્વરિતા પદપદ્ધતિઃ ।। ૫-૧૩-
નિષ્ઠિતપણે એ બોલી, 'હું ઝડપથી પાછી આવીશ.' એ માર્ગ શ્રીકૃષ્ણે જ ઝડપી બનાવ્યો હતો.
પ્રવિષ્ટો ગહનં કૃષ્ણઃ પદમત્ર ન લક્ષ્યતે । નિવર્ત્તધ્વ શશાઙ્કસ્ય નૈતદ્દીધિતિગોચરે ।। ૫-૧૩-
શ્રીકૃષ્ણ ઘન ઝાડીઓમાં પ્રવેશી ગયા, અહીં તેમના પગલાં દેખાતા નથી. પાછા ફરો; ચાંદની અહીં સુધી પહોંચતી નથી.
નિવૃત્તાસ્તાસ્તતો ગોપ્યો નિરાશાઃ કૃષ્ણદર્શને । યમુનાતીરમાગત્ય જગુસ્તજ્વરિતં તદા ।। ૫-૧૩-
પછી ગોપીઓ શ્રીકૃષ્ણના દર્શનથી નિરાશ થઈ પાછી ફરી. યમુનાના કાંઠે આવી, તેઓ તીવ્ર વ્યાકુલતાથી ગીત ગાવા લાગી.
તતો દદૃશુરાયાન્તં વિકાશિમુખપઙ્કજમ્ । ગોપ્યસ્ત્રૈલોક્યગોપ્તારં કૃષ્ણમક્લિષ્ટચેષ્ટિતમ્ ।। ૫-૧૩-
પછી ગોપીઓએ જોયું કે શ્રીકૃષ્ણ આવી રહ્યા છે, તેમનું મુખ કમળ જેવું ખીલી ઉઠ્યું છે, ત્રણેય લોકના રક્ષક છે અને સહજ રીતે ચાલે છે.
કાચિદાલોક્ય ગોવિન્દમાયાન્તમતિહર્ષિતા । કૂષ્ણ્ કૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ પ્રાહ નાન્યદુદૈરયત્ ।। ૫-૧૩-
એક ગોપીએ, ગોવિંદને આવતા જોઈ, અત્યંત આનંદથી 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ!' એમ બોલી ઉઠી; બીજું કંઈ બોલી જ નહીં.
કાચિદૂ ભ્રૂ ભઙ્ગુરં કૃત્વા લલાટફલકં હરિમ્ । વિલોક્ય નૈત્રભૃઙ્ગાભ્યાં પપૌ યન્મુખપઙ્કજમ્ ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપીએ ભ્રૂ ચઢાવી, કપાળ પર નિશાન કરીને, હરિને જોઈને પોતાની આંખોથી તેમનું કમળમુખ પી જવું એવું અનુભવ્યું.
કાચિદાલોક્ય ગોવિન્દં નિમીલિત-વિલોચના । તસ્યૈવ રૂપં ધ્યાયન્તી યોગારૂઢ઼ેવ ચાબભૌ ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપીએ ગોવિંદને જોઈને આંખો મીંચી, માત્ર તેમના રૂપનું ધ્યાન કરતી રહી અને જાણે યોગમાં લીન થઈ ગઈ.
તતઃ કાશ્વિત્ પ્રિયાલાપૈઃ કાશ્વિદૂ ભ્રૂ ભઙ્ગવીક્ષણઃ । નિન્યેઽનુનયમન્યાઞ્ચ કરસ્પર્શેન માઘવઃ ।। ૫-૧૩-
પછી માધવે કેટલીક ગોપીઓને પ્રેમભર્યા વચનોથી, કેટલીક ગોપીઓને ભ્રૂચાપથી અને કેટલીક ગોપીઓને હાથના સ્પર્શથી માની લીધી.
તાભિઃ પ્રસન્નચિત્તામભિર્ગોપીભિઃ સહ સાદરમ્ । રરામ રાસગોષ્ઠીભિરુદારચરિતો હરિઃ ।। ૫-૧૩-
હરિ, ઉત્તમ વર્તનવાળા, આનંદિત મનવાળી ગોપીઓ સાથે સન્માનપૂર્વક રાસમંડળમાં રમ્યા.
રાસમણડલબન્ધોઽપિ કૃષ્ણપાર્શ્વમનુજૂઝતા । ગોપીજનેન નૈવાભૂદેકસ્થાનસ્થિરાત્મના ।। ૫-૧૩-
રાસમંડળ રચાયો છતાં, ગોપીઓ શ્રીકૃષ્ણની નજીક રહેવાની ઉત્કંઠાથી એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહી શકી નહીં.
હર્તે પ્રગૃહ્ય ચૈકૈકાં ગોપિકાં રાસમણડલીમ્ । ચકાર તત્કરસ્પર્શ-નિમીલિતદૃશં હરિઃ ।। ૫-૧૩-
હરિએ દરેક ગોપીનો હાથ પકડીને રાસમંડળ રચ્યો, અને તેમના સ્પર્શથી ગોપીઓની આંખો મીંચાઈ ગઈ.
તતઃ સ વવૃતે રાસશ્વલદૂવલયનિઃ સ્વનઃ । અનુયાતશરતૂકાવ્યગેયગીતિરનુક્રમાત્ ।। ૫-૧૩-
પછી રાસનો રમકડો ઘૂંઘાટ, પાયલની ઝણકાર અને ગીત-સંગીતની ધૂન સાથે ગૂંજવા લાગ્યો.
કૃષ્ણાઃ શરજ્વન્દ્રમસં કૌમુદીં કુમુદાકરમ્ । જગૌ ગોપીજનસ્ત્વેકં કૂષ્ણનામ પુનઃ પુનઃ ।। ૫-૧૩-
ગોપીઓએ કૃષ્ણ, શરદપૂનમનો ચાંદો, ચાંદની અને કમળતળાવના ગીતો ગાયા, પણ વારંવાર માત્ર કૃષ્ણનું નામ જ દોહરાવ્યું.
પરિવર્ત્તશ્રમેણોક ચલદૂવલયલાપિનીમ્ । દદૌ બાહુલતાં સ્કન્ધે ગોપી મધુનિઘાતિનઃ ।। ૫-૧૩-
ઘૂમતાં-ઘૂમતાં થાક આવી જતા અને પાયલ વાગતી, ત્યારે એક ગોપીએ મધુનિઘાતી શ્રીકૃષ્ણના ખભા પર પોતાની વાળી જેવી બાહ મૂકી.
કાચિત્ પ્રવિલસદૂબાહુઃ પરિરભ્ય ચુચુમ્બ તમ્ । ગોપી ગીતસ્તુતિવ્યાજ-નિપુણા મધુસૂદનમ્ ।। ૫-૧૩-
એક ગોપીએ તેજસ્વી બાહોથી શ્રીકૃષ્ણને ભેટી, ચુંબન કર્યું અને ગીત-સ્તુતિથી કુશળતાપૂર્વક મધુસૂદનની પ્રશંસા કરી.
ગોપી-કપોલ-સંશ્લેષમભિપત્ય હરેભુર્જૌ । પુલકોદૂગમશસ્યાય સ્વેદામ્બુઘનતાં ગતૌ ।। ૫-૧૩-
ગોપીનો ગાલ હરિના ગાલે લાગતા, તેના હાથ પર રોમાંચ છવાઈ ગયો અને પસીનો ઘનતા સાથે ટપકવા લાગ્યો.
રાસગેયં જગૌ કૃષ્ણેતિ યાવત્ તારતરધ્વનિઃ । સાધુ કૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિતાવત્ તા દ્રિગુણં અગુઃ ।। ૫-૧૩-
રાસગીત ગવાતાં 'કૃષ્ણ' નામનો સ્વર વધુ ઉંચો થતો ગયો; 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ' બોલતાં બોલતાં તેમની અવાજ ત્રણગણી થઈ ગઈ.
ગતે તુ ગમનં ચક્રુ ર્વલને સમ્મુખં યયુઃ । પ્રતિલોમાનુલોમાબ્યાં ભેજુર્ગોપાઙ્ગના હરિમ્ ।। ૫-૧૩-
શ્રીકૃષ્ણ જતાં, ગોપીઓ તેમને સામે જોઈ આગળ વધતી ગઈ, અને કેટલીક વિપરીત તો કેટલીક સીધી દિશામાં હરિ પાસે પહોંચી.
સ તથા સહ ગોપીભી રરામ મઘુસૂદનઃ । યથાબ્દકોટિપ્રમિતઃ ક્ષણસ્તેન વિનામવત્ ।। ૫-૧૩-
મધુસૂદન ગોપીઓ સાથે એવી મસ્તીમાં રમ્યા કે એક પળ પણ કરોડો વર્ષ જેટલું લાંબું લાગ્યું.
તા વાર્ય્યમાણાઃ પતિભિઃ પિતૃભિર્ભ્રાતૃભિસ્તથા । કૃષ્ણાં ગોપાઙ્ગના રાત્રૌ રમયન્તિ રતિપ્રિયાઃ ।। ૫-૧૩-
પતિઓ, પિતાઓ અને ભાઈઓ દ્વારા અટકાવાય છતાં, ગોપીઓ રાતે કૃષ્ણ સાથે આનંદ માણતી હતી.
સોઽપિ કૈશોરકવયો માનયન્ મધુસૂદનઃ । રેમે તાભિરમેયાત્મા ક્ષપાસુ ક્ષપિતાહિતઃ ।। ૫-૧૩-
મધુસૂદન પણ ગોપીઓના યુવાન પ્રેમને માન આપીને, તેમની સાથે એવી મજા માણતા કે રાતો પળ જેવી વીતી જતી.
તદ્ભર્ત્તૃષુ તથા તાસુ સર્વ્વભૂતેષુ ચેશ્વરઃ । આત્મખરૂપરૂપોઽસૌ વ્યાપ્ય સર્વ્વમવસ્થિતઃ ।। ૫-૧૩-
એ ઈશ્વર પોતાના સ્વરૂપે, ગોપીઓના પતિઓમાં, ગોપીઓમાં અને બધા જીવોમાં વ્યાપી રહ્યો છે.
યથા સમસ્તભૂતેષુ નભોઽગ્રિઃ પૃથિવી જલમ્ । વાયુશ્વાત્મા તથૈવાસૌ વ્યાપ્ય સર્વ્વમવસ્થિતઃ ।। ૫-૧૩-
જેમ આકાશ, અગ્નિ, પૃથ્વી, પાણી અને વાયુ બધા જીવોમાં વ્યાપી છે, તેમ એ પણ સર્વત્ર વ્યાપી રહ્યો છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ। પ્રદોષાગ્રે કદાચિત્તુ રાસાસક્તે જનાર્દને। ત્રાસયન્સમદો ગોષ્ઠમરિષ્ટસ્સમુપાગમત્
શ્રી પરાશર કહે છે: એક વખત સાંજના આરંભે, જયારે જનાર્દન રાસમાં લીન હતા, ત્યારે અરીષ્ઠ ગોપગામમાં ભય ફેલાવતો આવ્યો.
સ તોયતોયદચ્છાયસ્તીક્ષ્ણશૃંગોર્કલોચનઃ। ખુરાગ્રપાતૈરત્યર્થં દારયન્ધરણીતલમ્
એનું શરીર મેઘ જેવી છાંયાવાળું, તીક્ષ્ણ શિંગ અને ભયાનક આંખોવાળું હતું; એના ખુરથી જમીન ખૂબ ઉખેડી નાખતો હતો.
લેલિહાનસ્સનિષ્પેષં જિહ્વયોષ્ઠૌ પુનઃપુનઃ। સંરંભાવિદ્ધલાંગૂલઃ કઠિનસ્કંધબંધનઃ
એ વારંવાર જીભથી હોઠ ચાટતો, ગુસ્સાથી પૂંછડી ફૂલાવી, મજબૂત ખભા સાથે હિંસક ભાવથી દોડતો હતો.
ઉદગ્રકકુદાભોગપ્રમાણો દુરતિક્રમઃ। વિણ્મૂત્રલિપ્તપૃષ્ઠાંગો ગવામુદ્વેગકારકઃ
મોટા કૂંપળાવાળો, અપરમપાર અને અપરાજેય, એનું શરીર ગૌમૂત્ર અને ગૌમયથી લપેટાયેલું, ગાયોમાં ભય ફેલાવતો હતો.
પ્રલંબકંઠોઽતિમુખસ્તરુખાતાંકિતાનનઃ। પાતયન્સ ગવાં ગર્ભાન્દૈત્યો વૃષભરૂપધૃક્
લટકતી ગરદન, વિશાળ મોઢું અને ઝાડના ઘા લાગેલા ચહેરાવાળો એ દૈત્ય, વાછરડાંઓને જમીન પર ફેંકી દેતો હતો.