રમ્યં ગીતધ્વનિ શ્રત્વા સન્ત્યજ્યાવસથાંસ્તદા । આજગ્મુસ્ત્વરિતા ગોપ્યો યત્રાસ્તે મધૃસૂદનઃ ।। ૫-૧૩-
આ સુંદર ગીતની ધ્વનિ સાંભળી, ગોપીઓ તરત જ પોતાના ઘર છોડીને, જ્યાં મધુસૂદન હતા ત્યાં દોડી આવી.
શનૈઃ શનૈર્જ્જગૌ ગોપી કાચિત્ તસ્ય લયાનુગમ્ । દત્તાવધાના કાચિત્તૂ તમેવ મનસાસ્મરત્ ।। ૫-૧૩-
કોઈ ગોપી ધીમે ધીમે કૃષ્ણના સંગીત સાથે ગાવા લાગી, બીજી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતી રહી, અને ત્રીજી મનમાં કૃષ્ણને સ્મરે છે.
કાચિત્ કૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ પ્રેક્ત્વા લજ્જામુપાગતા । યયૌ ચ કાચિત્ પ્રેમાન્ધા તતપાર્શ્વમવિલજ્જિતા ।। ૫-૧૩-
એક ગોપી 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ' બોલતી શરમાઈ ગઈ; બીજી પ્રેમમાં અંધ બની, નિઃશંકપણે કૃષ્ણની બાજુએ પહોંચી ગઈ.
કાચિદાવસથસ્યાન્તઃ સ્થિતા દૃષ્ટ્વા બહિર્ગુરૂન્ । તન્મયત્વેન ગોવિન્દં દધ્યૌ મીલિતલોચના ।। ૫-૧૩-
કોઈ ગોપી ઘરના અંદર રહી, બહાર વડીલોને જોઈને, મનથી પૂર્ણપણે ગોવિંદમાં લીન થઈ, આંખ મીંચીને ધ્યાનમાં બેસી રહી.
તચ્વિન્તાવિપુલાહ્લાદ-ક્ષીણપુણયચયા તથા । તદપ્રાપ્તિ-મહાદુઃવિલીનાશેષપાતકા ।। ૫-૧૩-
તેમના મનમાં કૃષ્ણના વિચારોથી આનંદ વધતો ગયો, પણ પુણ્યનો ભંડાર ખૂટી ગયો; અને કૃષ્ણના વિયોગના ભારે દુઃખમાં તેમના બધા પાપો વિઘટિત થઈ ગયા, જેથી તેઓ એકલાં રહી ગયા.
ચિન્તયન્તી જગત્સૂતિં પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્ । નિરુચ્છ્વાસતયા મુક્તિ ગતાન્યા ગોપકન્યકા ।। ૫-૧૩-
એક ગોપી, જગતની ઉત્પત્તિ અને પરબ્રહ્મ રૂપ કૃષ્ણનું ધ્યાન કરતી, શ્વાસ રોકાઈ ગયો અને મુક્તિ પામી.
ગોપીપરિવૃતો રાત્રિ શરચન્દ્રમનોરમામ્ । માનયામાસ ગોવિન્દો રાસારમ્ભરસોત્સુકઃ ।। ૫-૧૩-
ગોપીઓથી ઘેરાયેલા ગોવિંદે, શરદના ચાંદની જેવી મનોહર રાત્રિને માન આપ્યો અને રાસના આનંદ માટે ઉત્સુક થયો.
ગોપ્યશ્વ વૃન્દશઃ કૃષ્ણચેષ્ટાસ્વાયત્તમૂર્ત્તયઃ । અન્યદેશં ગતે કૃષ્ણો ચેરુર્વૃન્દાવમાન્તરમ્ ।। ૫-૧૩-
ગોપીઓ ટોળીઓમાં કૃષ્ણની લીલાઓનું અનુસરણ કરતી, કૃષ્ણ બીજે ગયા ત્યારે તેઓ વ્રિંદાવનના આંતરિક ભાગોમાં ફરવા લાગી.
કૃષ્ણો નિરુદ્ધહ્ટદયા ઇદસૂચુઃ પરસ્પરમ્ । કૃષ્ણોઽહમેતલ્લલિતં વ્રજામ્યાલોક્યતાં ગતિઃ । અન્યા બ્રવીતિ કષ્ણસ્ય મમ ગીતિર્નિશમ્યતામ્ ।। ૫-૧૩-
કૃષ્ણ દૂર ગયા ત્યારે, દિલ દબાવીને ગોપીઓએ એકબીજાને કહ્યું: 'હું કૃષ્ણ છું—મારી આ લયબદ્ધ ચાલ જુઓ!' બીજી બોલી, 'મારો ગીત સાંભળો, આ તો કૃષ્ણનું ગીત છે!'
દુષૃકાલિય!તિષ્ઠાત્ર કૃણોઽહમિતિ ચાપરા । બાહુમાસ્ફોઠ્ય કૃષ્ણસ્ય લીલાસર્વ્વસ્વમાદદે ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપી બોલી, 'દુષ્ટ કાળિય, અહીં જ રહી જા! હું કૃષ્ણ છું!' અને હાથ પર ચાટકો મારી, કૃષ્ણની તમામ લીલાઓનું રૂપ ધારણ કર્યું.
અન્યાં બ્રવીતિ ભો ગોપા!નિઃ શઙ્કઃ સ્થીયતામિહ । અલં બૃષ્ટિભયેનાત્ર ધૃતો ગોવર્દ્ધનો મયા ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપી બોલી, 'અરે ગોપાલો, ડરશો નહીં—અહીં નિર્ભય રહી જાઓ! મેં ગોવર્ધન પર્વત ઉંચક્યો છે, વરસાદથી ડરવાની જરૂર નથી.'
ધેનુકોઽયં મયા ક્ષિપ્તો વિચરન્લુ યથેચ્છયા । ગોપી બ્રવીતિ વૈ ચાન્યા કૃષ્માલીલાનુકારિણી ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપી, કૃષ્ણની નકલ કરતાં, બોલી, 'મેં ધેનુકાસુરને ફેંકી દીધો છે; હવે હું મનમુક્ત ફરું છું.'
એવં નાનાપ્રકારાસુ કૃષ્ણચેષ્ટાસુ તાસ્તદા । ગોપ્યા વ્યગ્રાઃ સમં ચરૂ રમ્ય વૃન્દાવનાન્તરમ્ ।। ૫-૧૩-
આ રીતે, ગોપીઓ કૃષ્ણની વિવિધ લીલાઓની નકલ કરતી, સૌ સાથે મળીને સુંદર વ્રિંદાવનના બગીચામાં ફરવા લાગી.
વિલોક્યૈકા ભુવં પ્રાહ્ ગોપી ગોપવરાઙ્ગના । પુલકાઞ્ચિતસર્વ્વાઙ્ગી વિકાશિ-નયનોત્પલા ।। ૫-૧૩-
પૃથ્વી જોઈને, ગોપીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી એક ગોપી, આખું શરીર આનંદથી રોમાંચિત અને કમળ જેવી આંખો ફેલાઈ, બોલી:
ધ્વજવજ્રાઙ્કુ શાબ્જાઙ્ક-રેખાવન્ત્યાલિ પશ્યત । પદાન્યેતાનિ કૃષ્ણસ્ય લીલાલઙ્કૃતગામિનઃ ।। ૫-૧૩-
'આ પગલાં જુઓ, ધ્વજ, વજ્ર, અંકુશ અને કમળના ચિહ્નોથી શોભાયમાન—આ તો કૃષ્ણના પગલાં છે, જેની ચાલ લીલાથી ભરપૂર છે.'
કાપિ તેમ સમં યાતા કૃતપુણ્યા મદાલસા । પદાનિ તસ્યાશ્ચૈતાનિ ઘનાન્યલ્પતનૂનિ ચ ।। ૫-૧૩-
કોઈ ભાગ્યશાળી, સૌંદર્યથી ભરપૂર ગોપી કૃષ્ણ સાથે ગઈ છે; આ તેના પગલાં છે, કૃષ્ણના પગલાંની બાજુમાં, નાજુક અને નજીક.
પુષ્પાવચયમત્રોચ્ચૈશ્વક્રે દામોદરો ધ્રુ વમ્ । યેનાગ્રાક્રાન્તિમાત્રાણિ પદાન્યત્ર મહાત્મનઃ ।। ૫-૧૩-
અહીં દામોદરે ચોક્કસપણે તેના માટે ફૂલ તોડ્યા છે, કારણ કે અહીં માત્ર તેના પગલાંની આગળની છાપ દેખાય છે.
અત્રોપવિશ્ય સા તેન કાપિ પુષ્પૈરલઙ્કૃતા । અન્યજન્મનિ સર્વ્વાત્મા વિષ્ણુરભ્યર્જ્વિતો યયા।। ૫-૧૩-
અહીં તે કૃષ્ણ સાથે બેઠી હતી, ફૂલોની શોભાથી સજાયેલી; અગાઉના જન્મમાં તેણે સર્વાત્મા વિષ્ણુની ભક્તિ કરી હતી.
પુષ્પબન્ધનસમ્માન-કૃતમાનામપાસ્ય તામ્ । નન્દગોપસુતો યાતો માર્ગેણાનેન પશ્યત ।। ૫-૧૩-
ફૂલોની વેણીથી તેનો સન્માન કરીને, નંદનો દીકરો આ રસ્તે આગળ ગયો છે—જુઓ!
અનુયાનેઽસમર્થાન્યા નિતમ્બભરમન્થરા । યા ગન્તવ્યે દ્રુતં યાતિ નિમ્રપાદાગ્રસંસ્થિતિઃ ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપી, પીઠના ભારથી ધીમી પડી, ટોળામાં પછાતી રહી; છતાં, શક્ય તેટલી ઝડપથી આગળ વધતી, તેના પગના આંગળા જ જમીનને અડતાં હતાં.
હસ્તન્યસ્તાગ્રહસ્તેયં તેન યાતિ તથા સખિ! અનાયત્તપદન્યાસા લક્ષ્યતે પદપદ્ધતિઃ ।। ૫-૧૩-
જુઓ સખી! આ ગોપીનો હાથ કૃષ્ણના હાથમાં છે, તેથી તેના પગલાં બતાવે છે કે તે પોતે ચાલતી નથી.
હસ્તસંસ્પર્શમાત્રેણ ધૂર્ત્તેનૈષા વિમાનિતા । નૈરાશ્યમન્દગામિન્યા નિવુત્તં લક્ષ્યતે પદમ ।। ૫-૧૩-
માત્ર હાથના સ્પર્શથી, આ ચતુર ગોપીએ બીજીની અવગણના કરી છે; તેના પગલાં દર્શાવે છે કે તે ધીમી અને નિરાશ થઈ ચાલે છે.
નૂનમુક્તા ત્વરામીતિ પુનરેષ્યામિ તેઽન્તિકમ્ । તેન કૃષ્ણેન યેનૈષા ત્વરિતા પદપદ્ધતિઃ ।। ૫-૧૩-
નિષ્ઠિતપણે એ બોલી, 'હું ઝડપથી પાછી આવીશ.' એ માર્ગ શ્રીકૃષ્ણે જ ઝડપી બનાવ્યો હતો.
પ્રવિષ્ટો ગહનં કૃષ્ણઃ પદમત્ર ન લક્ષ્યતે । નિવર્ત્તધ્વ શશાઙ્કસ્ય નૈતદ્દીધિતિગોચરે ।। ૫-૧૩-
શ્રીકૃષ્ણ ઘન ઝાડીઓમાં પ્રવેશી ગયા, અહીં તેમના પગલાં દેખાતા નથી. પાછા ફરો; ચાંદની અહીં સુધી પહોંચતી નથી.
નિવૃત્તાસ્તાસ્તતો ગોપ્યો નિરાશાઃ કૃષ્ણદર્શને । યમુનાતીરમાગત્ય જગુસ્તજ્વરિતં તદા ।। ૫-૧૩-
પછી ગોપીઓ શ્રીકૃષ્ણના દર્શનથી નિરાશ થઈ પાછી ફરી. યમુનાના કાંઠે આવી, તેઓ તીવ્ર વ્યાકુલતાથી ગીત ગાવા લાગી.
તતો દદૃશુરાયાન્તં વિકાશિમુખપઙ્કજમ્ । ગોપ્યસ્ત્રૈલોક્યગોપ્તારં કૃષ્ણમક્લિષ્ટચેષ્ટિતમ્ ।। ૫-૧૩-
પછી ગોપીઓએ જોયું કે શ્રીકૃષ્ણ આવી રહ્યા છે, તેમનું મુખ કમળ જેવું ખીલી ઉઠ્યું છે, ત્રણેય લોકના રક્ષક છે અને સહજ રીતે ચાલે છે.
કાચિદાલોક્ય ગોવિન્દમાયાન્તમતિહર્ષિતા । કૂષ્ણ્ કૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ પ્રાહ નાન્યદુદૈરયત્ ।। ૫-૧૩-
એક ગોપીએ, ગોવિંદને આવતા જોઈ, અત્યંત આનંદથી 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ!' એમ બોલી ઉઠી; બીજું કંઈ બોલી જ નહીં.
કાચિદૂ ભ્રૂ ભઙ્ગુરં કૃત્વા લલાટફલકં હરિમ્ । વિલોક્ય નૈત્રભૃઙ્ગાભ્યાં પપૌ યન્મુખપઙ્કજમ્ ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપીએ ભ્રૂ ચઢાવી, કપાળ પર નિશાન કરીને, હરિને જોઈને પોતાની આંખોથી તેમનું કમળમુખ પી જવું એવું અનુભવ્યું.
કાચિદાલોક્ય ગોવિન્દં નિમીલિત-વિલોચના । તસ્યૈવ રૂપં ધ્યાયન્તી યોગારૂઢ઼ેવ ચાબભૌ ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપીએ ગોવિંદને જોઈને આંખો મીંચી, માત્ર તેમના રૂપનું ધ્યાન કરતી રહી અને જાણે યોગમાં લીન થઈ ગઈ.
તતઃ કાશ્વિત્ પ્રિયાલાપૈઃ કાશ્વિદૂ ભ્રૂ ભઙ્ગવીક્ષણઃ । નિન્યેઽનુનયમન્યાઞ્ચ કરસ્પર્શેન માઘવઃ ।। ૫-૧૩-
પછી માધવે કેટલીક ગોપીઓને પ્રેમભર્યા વચનોથી, કેટલીક ગોપીઓને ભ્રૂચાપથી અને કેટલીક ગોપીઓને હાથના સ્પર્શથી માની લીધી.