બાલત્વં ચાતિવીર્ય્યઞ્ચ જન્મ જાસ્માસ્વશોભનમ્ । ચિન્ત્યમાનમમેયાત્મન્!શઙ્કાં કૃષ્ણ પ્રયચ્છતિ ।। ૫-૧૩-
તારું બાળપણ, તારી અદભૂત શક્તિ અને અમારા વચ્ચે તારો જન્મ—આ બધું વિચારીને, હે અપરમેય આત્મા કૃષ્ણ, અમને આશ્ચર્ય અને શંકા થાય છે.
દેવો વા દાનવો વા ત્વં યક્ષો ગન્ધર્વ્વ એવ વા । કિં વાસ્માકં વિચારેણ બાન્ધવોઽસિ નમોઽસ્તુ તે ।। ૫-૧૩-
તુ દેવ છે કે દાનવ, યક્ષ કે ગંધર્વ—એ અમને શું ફરક પડે છે? તુ તો અમારો જ સંબંધિ છે; તને વંદન છે.
ક્ષણં ભૂત્વા ત્વસૌ તૂષ્ણીં કિઞ્ચિત્ પ્રણયકોપવાન્ । ઇત્યેવમુક્તસ્તૈર્ગોપૈઃ કૃષ્ણોઽપ્યાહ મહામુને ।। ૫-૧૩-
થોડા સમય માટે કૃષ્ણ શાંત રહ્યા અને થોડું પ્રેમભર્યું રોષ બતાવ્યું; ગોપાલોએ આવું કહ્યું ત્યારે, હે મહાન મુનિ, કૃષ્ણે પણ જવાબ આપ્યો.
મત્સમ્બન્ધેન ભો ગોપા! યદિ લજ્જા ન જાયતે । શલાધ્યો વાહં તતઋઃ કિં વો વિચારેણ પ્રયોજનમ્ ।। ૫-૧૩-
હે ગોપાલો, જો મારા સંબંધથી તમારે શરમ ન આવે, કે હું તમારો માન રાખવા લાયક નથી, તો પછી આટલી ચર્ચાનો શું અર્થ?
યદિ વોઽસ્તિ મયિ પ્રીતિઃ શ્લાધ્યોઽહં ભવતાં યદિ । તદાત્મબન્ધુસદૃશી બુદ્ધિર્વઃ ક્રિયતાં મયિ ।। ૫-૧૩-
જો તમારે મારા પર સ્નેહ છે, અને હું તમારો માન રાખવા લાયક છું, તો મને સાચા સંબંધિ તરીકે જ સમજો.
નાહં દેવો ન ગન્ધર્વ્વો ન યક્ષો ન ચ દાનવઃ । અહં વો બાન્ધવો જાતો નાસ્તિ ચિન્ત્યમતોઽન્યથા ।। ૫-૧૩-
હું દેવ નથી, ગંધર્વ નથી, યક્ષ નથી, દાનવ પણ નથી; હું તો તમારો જ જન્મેલો સંબંધિ છું—બીજું કંઈ વિચારવાની જરૂર નથી.
ઇતિ શ્રુત્વા હરેર્વાક્યં બદ્ધમૌનાસ્તતો વનમ્ । યયૂર્ગોપા મહાભાગ!તસ્મિન્ પ્રણયકોપિતનિ ।। ૫-૧૩-
હરિના આ વચન સાંભળી, ગોપાલો મૌન થઈ ગયા અને પછી વનમાં ચાલ્યા ગયા; તેમનાં હૃદયમાં પ્રેમભર્યો રોષ હતો.
કૃષ્ણસ્તુ વિમલં વ્યોમ શરચ્ચન્દ્રસ્ય ચન્દિરકામ્ । તથા કુમુદિનીં ફુલ્લામામોદિતદિગન્તરામ્ ।। ૫-૧૩-
કૃષ્ણે નિર્મળ આકાશ જોયું, જે શરદના ચંદ્ર જેવું તેજસ્વી હતું, અને ફૂલેલી કુમુદનીઓથી આખી દિશાઓ સુગંધિત થઈ રહી હતી.
વનરાજિં તથા કૂજદૂભૃઙ્ગમાલાં મનોરમામ્ । વિલોક્ય સહ ગોપીભિર્મનશ્વક્ર રતિં પ્રતિ ।। ૫-૧૩-
તેમણે સુંદર વૃક્ષોની પંક્તિઓ અને મધુર ગુંજતા ભમરાઓ જોયા, અને ગોપીઓ સાથે તેમનું મન આનંદ તરફ વળ્યું.
સહ રામેણા મધુરમતીવ વનિતાપ્રિયમ્ । જગૌ કલપદં શૌરિર્નાનાતન્ત્રી-કૃતવ્રતમ્ ।। ૫-૧૩-
રામ સાથે, ખૂબ જ મધુર અને સ્ત્રીઓને પ્રિય એવા, શૂરપુત્ર કૃષ્ણે વિવિધ વાદ્યો સાથે સુરાવટભર્યા ગીત ગાયા.
રમ્યં ગીતધ્વનિ શ્રત્વા સન્ત્યજ્યાવસથાંસ્તદા । આજગ્મુસ્ત્વરિતા ગોપ્યો યત્રાસ્તે મધૃસૂદનઃ ।। ૫-૧૩-
આ સુંદર ગીતની ધ્વનિ સાંભળી, ગોપીઓ તરત જ પોતાના ઘર છોડીને, જ્યાં મધુસૂદન હતા ત્યાં દોડી આવી.
શનૈઃ શનૈર્જ્જગૌ ગોપી કાચિત્ તસ્ય લયાનુગમ્ । દત્તાવધાના કાચિત્તૂ તમેવ મનસાસ્મરત્ ।। ૫-૧૩-
કોઈ ગોપી ધીમે ધીમે કૃષ્ણના સંગીત સાથે ગાવા લાગી, બીજી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતી રહી, અને ત્રીજી મનમાં કૃષ્ણને સ્મરે છે.
કાચિત્ કૃષ્ણેતિ કૃષ્ણેતિ પ્રેક્ત્વા લજ્જામુપાગતા । યયૌ ચ કાચિત્ પ્રેમાન્ધા તતપાર્શ્વમવિલજ્જિતા ।। ૫-૧૩-
એક ગોપી 'કૃષ્ણ, કૃષ્ણ' બોલતી શરમાઈ ગઈ; બીજી પ્રેમમાં અંધ બની, નિઃશંકપણે કૃષ્ણની બાજુએ પહોંચી ગઈ.
કાચિદાવસથસ્યાન્તઃ સ્થિતા દૃષ્ટ્વા બહિર્ગુરૂન્ । તન્મયત્વેન ગોવિન્દં દધ્યૌ મીલિતલોચના ।। ૫-૧૩-
કોઈ ગોપી ઘરના અંદર રહી, બહાર વડીલોને જોઈને, મનથી પૂર્ણપણે ગોવિંદમાં લીન થઈ, આંખ મીંચીને ધ્યાનમાં બેસી રહી.
તચ્વિન્તાવિપુલાહ્લાદ-ક્ષીણપુણયચયા તથા । તદપ્રાપ્તિ-મહાદુઃવિલીનાશેષપાતકા ।। ૫-૧૩-
તેમના મનમાં કૃષ્ણના વિચારોથી આનંદ વધતો ગયો, પણ પુણ્યનો ભંડાર ખૂટી ગયો; અને કૃષ્ણના વિયોગના ભારે દુઃખમાં તેમના બધા પાપો વિઘટિત થઈ ગયા, જેથી તેઓ એકલાં રહી ગયા.
ચિન્તયન્તી જગત્સૂતિં પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્ । નિરુચ્છ્વાસતયા મુક્તિ ગતાન્યા ગોપકન્યકા ।। ૫-૧૩-
એક ગોપી, જગતની ઉત્પત્તિ અને પરબ્રહ્મ રૂપ કૃષ્ણનું ધ્યાન કરતી, શ્વાસ રોકાઈ ગયો અને મુક્તિ પામી.
ગોપીપરિવૃતો રાત્રિ શરચન્દ્રમનોરમામ્ । માનયામાસ ગોવિન્દો રાસારમ્ભરસોત્સુકઃ ।। ૫-૧૩-
ગોપીઓથી ઘેરાયેલા ગોવિંદે, શરદના ચાંદની જેવી મનોહર રાત્રિને માન આપ્યો અને રાસના આનંદ માટે ઉત્સુક થયો.
ગોપ્યશ્વ વૃન્દશઃ કૃષ્ણચેષ્ટાસ્વાયત્તમૂર્ત્તયઃ । અન્યદેશં ગતે કૃષ્ણો ચેરુર્વૃન્દાવમાન્તરમ્ ।। ૫-૧૩-
ગોપીઓ ટોળીઓમાં કૃષ્ણની લીલાઓનું અનુસરણ કરતી, કૃષ્ણ બીજે ગયા ત્યારે તેઓ વ્રિંદાવનના આંતરિક ભાગોમાં ફરવા લાગી.
કૃષ્ણો નિરુદ્ધહ્ટદયા ઇદસૂચુઃ પરસ્પરમ્ । કૃષ્ણોઽહમેતલ્લલિતં વ્રજામ્યાલોક્યતાં ગતિઃ । અન્યા બ્રવીતિ કષ્ણસ્ય મમ ગીતિર્નિશમ્યતામ્ ।। ૫-૧૩-
કૃષ્ણ દૂર ગયા ત્યારે, દિલ દબાવીને ગોપીઓએ એકબીજાને કહ્યું: 'હું કૃષ્ણ છું—મારી આ લયબદ્ધ ચાલ જુઓ!' બીજી બોલી, 'મારો ગીત સાંભળો, આ તો કૃષ્ણનું ગીત છે!'
દુષૃકાલિય!તિષ્ઠાત્ર કૃણોઽહમિતિ ચાપરા । બાહુમાસ્ફોઠ્ય કૃષ્ણસ્ય લીલાસર્વ્વસ્વમાદદે ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપી બોલી, 'દુષ્ટ કાળિય, અહીં જ રહી જા! હું કૃષ્ણ છું!' અને હાથ પર ચાટકો મારી, કૃષ્ણની તમામ લીલાઓનું રૂપ ધારણ કર્યું.
અન્યાં બ્રવીતિ ભો ગોપા!નિઃ શઙ્કઃ સ્થીયતામિહ । અલં બૃષ્ટિભયેનાત્ર ધૃતો ગોવર્દ્ધનો મયા ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપી બોલી, 'અરે ગોપાલો, ડરશો નહીં—અહીં નિર્ભય રહી જાઓ! મેં ગોવર્ધન પર્વત ઉંચક્યો છે, વરસાદથી ડરવાની જરૂર નથી.'
ધેનુકોઽયં મયા ક્ષિપ્તો વિચરન્લુ યથેચ્છયા । ગોપી બ્રવીતિ વૈ ચાન્યા કૃષ્માલીલાનુકારિણી ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપી, કૃષ્ણની નકલ કરતાં, બોલી, 'મેં ધેનુકાસુરને ફેંકી દીધો છે; હવે હું મનમુક્ત ફરું છું.'
એવં નાનાપ્રકારાસુ કૃષ્ણચેષ્ટાસુ તાસ્તદા । ગોપ્યા વ્યગ્રાઃ સમં ચરૂ રમ્ય વૃન્દાવનાન્તરમ્ ।। ૫-૧૩-
આ રીતે, ગોપીઓ કૃષ્ણની વિવિધ લીલાઓની નકલ કરતી, સૌ સાથે મળીને સુંદર વ્રિંદાવનના બગીચામાં ફરવા લાગી.
વિલોક્યૈકા ભુવં પ્રાહ્ ગોપી ગોપવરાઙ્ગના । પુલકાઞ્ચિતસર્વ્વાઙ્ગી વિકાશિ-નયનોત્પલા ।। ૫-૧૩-
પૃથ્વી જોઈને, ગોપીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી એક ગોપી, આખું શરીર આનંદથી રોમાંચિત અને કમળ જેવી આંખો ફેલાઈ, બોલી:
ધ્વજવજ્રાઙ્કુ શાબ્જાઙ્ક-રેખાવન્ત્યાલિ પશ્યત । પદાન્યેતાનિ કૃષ્ણસ્ય લીલાલઙ્કૃતગામિનઃ ।। ૫-૧૩-
'આ પગલાં જુઓ, ધ્વજ, વજ્ર, અંકુશ અને કમળના ચિહ્નોથી શોભાયમાન—આ તો કૃષ્ણના પગલાં છે, જેની ચાલ લીલાથી ભરપૂર છે.'
કાપિ તેમ સમં યાતા કૃતપુણ્યા મદાલસા । પદાનિ તસ્યાશ્ચૈતાનિ ઘનાન્યલ્પતનૂનિ ચ ।। ૫-૧૩-
કોઈ ભાગ્યશાળી, સૌંદર્યથી ભરપૂર ગોપી કૃષ્ણ સાથે ગઈ છે; આ તેના પગલાં છે, કૃષ્ણના પગલાંની બાજુમાં, નાજુક અને નજીક.
પુષ્પાવચયમત્રોચ્ચૈશ્વક્રે દામોદરો ધ્રુ વમ્ । યેનાગ્રાક્રાન્તિમાત્રાણિ પદાન્યત્ર મહાત્મનઃ ।। ૫-૧૩-
અહીં દામોદરે ચોક્કસપણે તેના માટે ફૂલ તોડ્યા છે, કારણ કે અહીં માત્ર તેના પગલાંની આગળની છાપ દેખાય છે.
અત્રોપવિશ્ય સા તેન કાપિ પુષ્પૈરલઙ્કૃતા । અન્યજન્મનિ સર્વ્વાત્મા વિષ્ણુરભ્યર્જ્વિતો યયા।। ૫-૧૩-
અહીં તે કૃષ્ણ સાથે બેઠી હતી, ફૂલોની શોભાથી સજાયેલી; અગાઉના જન્મમાં તેણે સર્વાત્મા વિષ્ણુની ભક્તિ કરી હતી.
પુષ્પબન્ધનસમ્માન-કૃતમાનામપાસ્ય તામ્ । નન્દગોપસુતો યાતો માર્ગેણાનેન પશ્યત ।। ૫-૧૩-
ફૂલોની વેણીથી તેનો સન્માન કરીને, નંદનો દીકરો આ રસ્તે આગળ ગયો છે—જુઓ!
અનુયાનેઽસમર્થાન્યા નિતમ્બભરમન્થરા । યા ગન્તવ્યે દ્રુતં યાતિ નિમ્રપાદાગ્રસંસ્થિતિઃ ।। ૫-૧૩-
બીજી ગોપી, પીઠના ભારથી ધીમી પડી, ટોળામાં પછાતી રહી; છતાં, શક્ય તેટલી ઝડપથી આગળ વધતી, તેના પગના આંગળા જ જમીનને અડતાં હતાં.