કાલેન ગચ્છતા તૌ તુ સપ્તવર્ષૌ મહાવ્રજે । સર્વ્વસ્ય જગતઃ પાલૌ વત્સપાલૌ બભૂવતુઃ ।। ૪-૬-
સમય જતાં, એ બંને મહાવ્રજમાં સાત વર્ષના થયા અને આખા જગતના રક્ષક, વાછરડાં ચરાવનાર બન્યા.
પ્રાવૃટૂકાલસ્તતોઽતીવ મેઘૌઘસ્થગિતામ્બરઃ । બભૂવ વારિધારાભિરૈક્યં કુર્વ્વન્ દિશામિવ ।। ૪-૬-
પછી વરસાદનું ઋતુ આવ્યું, આકાશ ઘનઘોર વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું, અને પાણીની ધારો ચારે બાજુ એક થઈ ગઈ.
પ્રરૂઢ઼નવશસ્યાઞયા શક્રગોપાચિતા મહી । તદા મારકતીવાસીત્ પદ્મરાગવિભૂષિતા ।। ૪-૬-
નવા, લીલા પાકોથી શોભાયમાન ધરતી, ઈન્દ્રગોપથી ભરેલી, પચ્ચા પન્નાની જેમ અને લાલ મણિથી સજાયેલી લાગી.
જગ્મુરુન્માર્ગવાહાનિ નિમ્રગામ્ભાંસિ સર્વ્વતઃ । મનાંસિ દુવ્વિનીતાનાં પ્રાપ્ય લક્ષ્મીં નવામિવ ।। ૪-૬-
ચારે બાજુ ઊંડા પાણીવાળી નદીઓ વહેતી, જાણે દુર્વ્યવહાર કરનારા લોકોના મનને નવી સંપત્તિ મળવાથી જેવો આનંદ થાય, તેવી શોભા ધરાવતી.
ન રેજેઽન્તરિતશ્વન્દ્રો નિર્મ્મલો મલિનૈર્ઘનૈઃ । સદ્રાક્યવાદો મૂર્ખાણાં પ્રગલૂભાભિરિવોક્તિભિઃ ।। ૪-૬-
વિષ્ણુના અડકાયેલા ઘોડાવાળો ઇન્દ્ર, ગંદા વાદળોમાં સ્વચ્છતા સાથે ઝગમગતો નહોતો, એ જ રીતે, મૂર્ખ લોકોના વધારે ધીંગાણાવાળા વચનો, બુદ્ધિશાળી લોકોની સામે ઝગમગતા નથી.
નિગુ ણોનાપિ ચાપેન શક્રસ્ય ગગને પદમ્ । અવાપ્યતાવિવેકસ્ય નૃપસ્યેવ પરિગ્રહે ।। ૪-૬-
મજબૂત ધનુષ્ય હોવા છતાં પણ ઇન્દ્રનો આકાશમાંનો માર્ગ મળતો નથી, જેમ કે વિવેક વગરના રાજાને સંપત્તિ સાચવી શકાતી નથી.
મેઘપૃષ્ઠે બલાકાનાં રરાજ વિમલા તતિઃ । દુર્વૃત્તે વૃત્ત્ચેષ્ટેવ કુલીનસ્યાતિશોભના ।। ૪-૬-
વાદળના પીઠ પર બગલાઓની સફેદ પાંખોની પાંખડી ચમકી, જેમ દુષ્ટની વચ્ચે સારા માણસની ચાલ-ચલન વધારે તેજસ્વી લાગે છે.
ન બબન્ધામ્બરે સ્થૈર્ય્ય વિદ્યુ દત્યન્તચઞ્ચલા । મૈત્રીવ પ્રવરે પુંસિ દુર્જ્જનેન પ્રયોજિતા ।। ૪-૬-
વિજળી ખૂબ જ ચંચળ હોવાથી આકાશમાં સ્થિરતા લાવી શકી નહીં, એ જ રીતે, દુષ્ટ માણસે સારા માણસ સાથે કરેલી મિત્રતા ટકી રહેતી નથી.
માર્ગા બભૂવુરસ્પષ્ટા નવશસ્યચયાવૃતાઃ । અર્થાન્તરમનુપ્રાપ્તાઃ પ્રજડ઼ાનામિવોક્તયઃ ।। ૪-૬-
નવા અનાજના ઢગલાંથી રસ્તાઓ સ્પષ્ટ દેખાતા રહ્યા નહીં, એ જ રીતે, માણસોના વચનનો અર્થ બદલાઈ જાય ત્યારે એ સમજાય નહીં.
ક્વચિદૂ ગોપૈઃ સમં રમ્યં ગેયનૃત્યરતાવુભૌ । ચેરતુઃ ક્કચિદત્યર્થં શીતવૃક્ષતલાશ્રયૌ ।। ૪-૬-
ક્યારેક ગોપાળો સાથે બંને ગાન અને નૃત્યમાં આનંદ માણતા, તો ક્યારેક ખૂબ જ ઠંડકથી વૃક્ષની છાંયામાં આશરો લેતા.
ક્વચિત્ કદમ્બસ્રક્-ચિત્રૌ મયૂરસ્ત્રગ્ધરૌ ક્વચિત્ । વિચિત્રૌ ક્વચિદાસ્યેતાં વિવિધૈર્ગિરિધાતુભિઃ ।। ૪-૬-
ક્યારેક કદંબના ફૂલોની વણાવેલી માળા પહેરીને, ક્યારેક મોરપાંખ ધારણ કરીને, તો ક્યારેક પર્વતના રંગબેરંગી રંગોથી શોભાયમાન થઈને, બંને અલગ અલગ રીતે દેખાતા.
પર્ણશય્યાસુ સંસુપ્તૌ ક્વચિન્નદ્રાન્તરૈષિણૌ । ક્વચિદ્ ગર્જ્જતિ જીમૂતે હાહાકારખાદૃતૌ ।। ૪-૬-
ક્યારેક પાંદડાની શૈયા પર સુઈ જતાં, ક્યારેક વૃક્ષો વચ્ચે ફરતા, તો ક્યારેક વાદળ ગર્જના કરતાં ડરીને ચીસો પાડતા.
ગાયતામન્યગોપાનાં પ્રશંસાપરમૌ ક્વચિત્ । મયૂરકેકાનુગતૌ ગોપવેષુપ્રવાદકૌ ।। ૪-૬-
ક્યારેક બીજા ગોપાળોના ગીતની પ્રશંસા કરતાં, તો ક્યારેક મોરની ટહુકા અને ગોપીઓની બોલીનું અનુસરણ કરતાં.
ગાઃ પાલયન્તૌ ચ પુનઃ સહિતૌ બલ-કેશવૌ । ભ્રમમાણૌ વને તસ્મિન્ રમ્યં તાલવનં ગતૌ ।। ૫-૮-
પછી બલરામ અને કૃષ્ણ બંને ફરીથી ગાયો ચરાવતા, એ જ વનમાં ભમતા ભમતા સુખદ તાળવનમાં પહોંચ્યા.
તત્તુ તાલવનં દિવ્યં ધેનુકો નામ દાનવઃ । મૃગમાંસકૃતાહારઃ સદાધ્યાસ્તે ખરાકૃતિઃ ।। ૫-૮-
એ તાળવનમાં ધેનુક નામનો દાનવ, જે હંમેશાં પ્રાણીઓનું માંસ ખાય છે, ગધેડા રૂપે ત્યાં રહેતો હતો.
તત્તુ તાલવન પક્ક-ફલસમ્પત્સમન્વિતમ્ । દૃષ્ટ્વા સ્પૃહાન્વિતા ગોપાઃ ફલાદાનેઽબ્રુ વન્, વચઃ ।। ૫-૮-
પાકેલા ફળોથી ભરપૂર એ તાળવન જોઈને, ગોપાળોમાં ઈચ્છા જાગી અને તેઓએ ફળ મેળવવાની વાત કરી.
હે રામ! હે કૃષ્ણ! સદા ધેનુકેનૈષ રક્ષ્યતે । ભૂપ્રદેશો યતસ્તસ્માત્ પક્કાનીમાનિ સન્તિ વૈ ।। ૫-૮-
'હે રામ! હે કૃષ્ણ! આ જગ્યા હંમેશાં ધેનુકે રક્ષે છે, એટલે અહીં પાકેલા ફળો છે.'
ફલાનિ પશ્ય તાલાનાં ગન્ધામોદિતદીંશિ ચ । વયમત્તુમભીપ્સામઃ પાત્યન્તાં યદિ રોચસે ।। ૫-૮-
'જો, તાળના ફળો અને એની સુગંધ કેટલાં દૂર સુધી ફેલાઈ છે! અમને એ ખાવાની ઈચ્છા છે, જો તમને ગમતું હોય તો નીચે પાડી દો.'
ઇતિ ગોપકુમારાણાં શ્રુત્વા સઙ્કર્ષણો વચઃ । કૃષ્ણશ્વ પાતયામાસ ભુવિ તાલફલાનિ વૈ ।। ૫-૮-
ગોપાળ બાલકોની વાત સાંભળી, સંકર્ષણ અને કૃષ્ણે તાળના ફળો જમીન પર પાડી દીધાં.
ફલાનાં પતતાં શબ્દમાકર્ણ્ય સ દુરાસદઃ । આજગામ સુદુષ્ટાત્મા કોપાદૂ દૈતેયગર્દ્દભઃ ।। ૫-૮-
ફળો પડવાનો અવાજ સાંભળી, એ દુષ્ટ અને ભયાનક દૈત્ય, ગધેડા રૂપે, ગુસ્સામાં ત્યાં દોડી આવ્યો.
પદ્ભયામુભાભ્યાં સ તદા પશ્વિમાભ્યાં બલી બલમ્ । જઘાનોરસિ તાભ્યાઞ્ચ સ ચ તેનાપ્યગૃહ્યત ।। ૫-૮-
પછી બલરામે પોતાની બંને પછડાં પગથી જોરથી એની છાતી પર માર્યો, પણ એ મારથી પણ એ પકડાયો નહીં.
ગૃહીત્વા ભ્રામણેનૈવ સોઽમ્બરે ગતજીવિતમ્ । તસ્મિન્નેવ ચ ચિક્ષેપ વેગેન તૃણરાજનિ ।। ૫-૮-
પછી બલરામે એને પકડીને ફરકાવ્યો, અને એનું પ્રાણ આકાશમાં જ છૂટી ગયું; પછી જોરથી એને ઘાસના રાજા (તાળના વૃક્ષ) પર ફેંકી દીધો.
તતઃ ફલાન્યનેકાનિ તાલાગ્રાન્નિપતન્ ખરઃ । પૃથિવ્યાં પાતયામાસ મહાવાતોઽમ્બુદાનિવ ।। ૫-૮-
પછી એક જોરદાર પવન ઉઠ્યો અને તાડના વૃક્ષોના ટોચ પરથી અનેક ફળો જમીન પર પડ્યા, જેમ કે મોટો પવન વાદળોને ઉડાડી દે છે.
અન્યાનપ્યસ્ય વૈ જ્ઞાતીનાગતાન્ દૈત્યગર્દ્દભાન્ । કૃષ્ણાશ્વિક્ષેપ તાલાગ્ર બલભદ્રશ્વ લીલયા ।। ૫-૮-
પછી બલભદ્રે, ધેનુકના બીજા ગર્દભાકાર દૈત્ય જ્ઞાતિઓને, જે ત્યાં આવ્યા હતા, સહેલાઈથી જમીન પર ફેંકી દીધા.
ક્ષણેનાલઙ્કૃતા પૃથ્વી પક્કસ્તાલફલૈસ્તથા । દૈત્યગર્દ્દભદેહૈશ્વ મૈત્રેય! શુશુભેઽધિકમ્ ।। ૫-૮-
મૈત્રેય, એક પળમાં જ પૃથ્વી પર પક્વ તાડફળો અને દૈત્યગર્દભોના મૃતદેહોથી સુંદર શોભા વધી ગઈ.
તતો ગાવો નિરાબાધાસ્તસ્મિંસ્તાલવને દ્રિજ! નવશસ્ય સુખ ચેરુર્યન્ન ભુક્તમભૂત્ પુરા ।। ૫-૮-
પછી, દ્વિજ, એ તાડવનમાં ગાયોએ નિર્ભય થઈને આનંદથી ચારો કર્યો અને તે તાજું ઘાસ ખાધું, જે પહેલાં ક્યારેય ખાધું નહોતું.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તસ્મિન્રાસભદૈતેયે સાનુગે વિનિપાતિતે । સૌમ્યં તદ્ગોપગોપીનાં રમ્યં તાલવનં બભૌ ॥ ૫,૯.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: જ્યારે એ ગર્દભ દૈત્ય અને તેના સાથીઓ નાશ પામ્યા, ત્યારે એ તાડવન ગોપ અને ગોપીઓ માટે ખૂબ જ મનોહર લાગી રહ્યું હતું.
તતસ્તૌ જાતહર્ષૌ તુ વસુદેવસુતાવુભૌ । હત્વા ધેનુકદૈતેયં ભાણ્ડીરવટમાગતૌ ॥ ૫,૯.
પછી, ધેનુક દૈત્યને મારીને, વસુદેવના બંને પુત્રો આનંદથી ભરીને ભાંડીર વટના વૃક્ષ પાસે ગયા.
ક્ષ્વેલમાનૌ પ્રગાયન્તૌ વિચિન્વન્તૌ ચ પાદપાન્ । ચારયન્તૌ ચ ગા દૂરે વ્યાહરન્તૌ ચ નામભિઃ ॥ ૫,૯.
તેઓ એકબીજાને નામે બોલાવતા, ગીત ગાતા, વૃક્ષો શોધતા, દૂર ગાયોને ચરાવતા અને રમતા ફરતા હતા.
નિર્યોગપાશસ્કન્ધૌ તૌ વનમાલાવિભૂષિતૌ । શુશુભાતે મહાત્માનૌ બાલશૃઙ્ગાવિવર્ષભૌ ॥ ૫,૯.
બન્ને મહાત્માઓના ખભા પર વાછરડાં બાંધવાના દોરડા હતા અને વનમાળાથી શોભિત હતા, તેઓ નવયુવાન વાછરડાં જેવા સુંદર લાગતા હતા.