પૂતનાયા વિનાશશ્વ શકટસ્ય વિપર્ય્યયઃ । વિના વાતાદિ-દોષેણ દ્રુ મયોઃ પતનં તથા ।। ૪-૬-
પૂતનાનો અંત, રથનું પલટી જવું અને અર્જુન વૃક્ષોનું પડવું—આ બધું પવન કે અન્ય કોઈ કારણ વિના થયું છે.
ઇતિ કૃત્વા મતિં સર્વ્વે ગમને તે વ્રજૌકસઃ । ઊચુઃ સ્વં સ્વં કુલં શીઘ્રં ગમ્યતાં મા વિલમ્બયતામ્ ।। ૪-૬-
આ રીતે બધા વ્રજવાસીઓએ જવાનું નક્કી કરીને, પોતાના કુટુંબને કહ્યું: 'ચાલો, જલ્દી ચાલીએ, વિલંબ ન કરો.'
તતઃ ક્ષણેનઃ પ્રયયુ શકટૈર્ગોધનૈસ્તથા । યૂથશો વતૂસબાલાંશ્વ કાલયન્તો વ્રજૌકસઃ ।। ૪-૬-
પછી એક પળમાં જ વ્રજવાસીઓએ પોતાના રથ અને ગાયોને લઈને, જૂથોમાં વાછરડાં અને બાળકોને હાંકી, પ્રસ્થાન કર્યું.
દ્રવ્યાવયવનિદ્ધૂતં ક્ષણામાત્રેણ તત્ તથા । કાક-કાકી-સમાકીર્ણાં વ્રજસ્થાનમભૂદૂ દ્રિજ ।। ૪-૬-
અલ્પ સમયમાં જ વ્રજનું સ્થાન સામાન અને લોકો વિના ખાલી થઈ ગયું, અને ત્યાં કાગડા તથા કાગડીઓ ભરાઈ ગયા.
વૃન્દાવનં ભગવતા કૃષ્ણોનાક્લિષ્ટકર્મ્મણા । શુભેન મનસા ધ્યાતં ગબાં વૃદ્ધિમભીપ્સતા ।। ૪-૬-
વૃંદાવનને કૃષ્ણે, જેનું કર્મ સહેલાઈથી થાય છે, શુદ્ધ મનથી ધ્યાનમાં લીધું, ગાયોની વૃદ્ધિ ઈચ્છી.
તતસ્તત્રાતિરૂક્ષેઽપિ ઘર્મ્મકાલે દ્રિજોત્તમ! પ્રાવૃટૂકાલ ઇવોદ્ભૂતં નવં શસ્યં સમન્તતઃ ।। ૪-૬-
પછી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ત્યાં કઠિન ઉનાળામાં પણ, ચારે બાજુ નવા પાક ઉગ્યા, જાણે વરસાદનું ઋતુ આવી ગયું હોય.
સ સમાવાસિતઃ સર્વ્વો વ્રજો વૃન્દાવને તતઃ । ખકટોવાચટપર્ય્યન્તશ્વન્દ્રાર્દ્ધાકારસંસ્થિતિઃ ।। ૪-૬-
એ રીતે આખું વ્રજ વૃંદાવનમાં વસ્યું, અને તેમના રથો તથા ગાયો અર્ધવૃત્તાકારમાં ગોઠવાયા.
વત્સપાલૌ ચ સંવૃત્તૌ રામ-દામોદરૌ તતઃ એકસ્થાનસ્થિતૌ ગોષ્ઠે ચેરતુર્બાલલીલયા ।। ૪-૬-
પછી રામ અને દામોદર બંને વાછરડાં ચરાવનાર બન્યા, અને એક સાથે ગૌશાળામાં બાળલિલામાં ફરતા રહ્યા.
બર્હિપત્રકૃતાપીડ઼ૌ વન્યપુષ્પાવતંસકૌ । ગોપવેણુકૃતાતોદ્ય-પત્રવાદ્યકૃતસ્વનૌ ।। ૪-૬-
તેઓ મોરપાંખની મુકુટ અને વનફૂલોની વેણી પહેરી, વાંસળી અને પાનના વાદ્યો વગાડતાં, મીઠા સ્વર ઉત્પન્ન કરતા.
કાકપક્ષધરૌ બાલૌ કુમારાવિવ પાવકી । હસન્તૌ ચ રમન્તૌ ચ ચેરતુસ્તૈ મહાબલૌ ।। ૪-૬-
બન્ને બાળકો, જેમના વાળ કાગડાની પાંખ જેવા, અગ્નિના પુત્રો જેવા દેખાતા, હસતા અને રમતા ફરતા, અને બળવાન હતા.
કાલેન ગચ્છતા તૌ તુ સપ્તવર્ષૌ મહાવ્રજે । સર્વ્વસ્ય જગતઃ પાલૌ વત્સપાલૌ બભૂવતુઃ ।। ૪-૬-
સમય જતાં, એ બંને મહાવ્રજમાં સાત વર્ષના થયા અને આખા જગતના રક્ષક, વાછરડાં ચરાવનાર બન્યા.
પ્રાવૃટૂકાલસ્તતોઽતીવ મેઘૌઘસ્થગિતામ્બરઃ । બભૂવ વારિધારાભિરૈક્યં કુર્વ્વન્ દિશામિવ ।। ૪-૬-
પછી વરસાદનું ઋતુ આવ્યું, આકાશ ઘનઘોર વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું, અને પાણીની ધારો ચારે બાજુ એક થઈ ગઈ.
પ્રરૂઢ઼નવશસ્યાઞયા શક્રગોપાચિતા મહી । તદા મારકતીવાસીત્ પદ્મરાગવિભૂષિતા ।। ૪-૬-
નવા, લીલા પાકોથી શોભાયમાન ધરતી, ઈન્દ્રગોપથી ભરેલી, પચ્ચા પન્નાની જેમ અને લાલ મણિથી સજાયેલી લાગી.
જગ્મુરુન્માર્ગવાહાનિ નિમ્રગામ્ભાંસિ સર્વ્વતઃ । મનાંસિ દુવ્વિનીતાનાં પ્રાપ્ય લક્ષ્મીં નવામિવ ।। ૪-૬-
ચારે બાજુ ઊંડા પાણીવાળી નદીઓ વહેતી, જાણે દુર્વ્યવહાર કરનારા લોકોના મનને નવી સંપત્તિ મળવાથી જેવો આનંદ થાય, તેવી શોભા ધરાવતી.
ન રેજેઽન્તરિતશ્વન્દ્રો નિર્મ્મલો મલિનૈર્ઘનૈઃ । સદ્રાક્યવાદો મૂર્ખાણાં પ્રગલૂભાભિરિવોક્તિભિઃ ।। ૪-૬-
વિષ્ણુના અડકાયેલા ઘોડાવાળો ઇન્દ્ર, ગંદા વાદળોમાં સ્વચ્છતા સાથે ઝગમગતો નહોતો, એ જ રીતે, મૂર્ખ લોકોના વધારે ધીંગાણાવાળા વચનો, બુદ્ધિશાળી લોકોની સામે ઝગમગતા નથી.
નિગુ ણોનાપિ ચાપેન શક્રસ્ય ગગને પદમ્ । અવાપ્યતાવિવેકસ્ય નૃપસ્યેવ પરિગ્રહે ।। ૪-૬-
મજબૂત ધનુષ્ય હોવા છતાં પણ ઇન્દ્રનો આકાશમાંનો માર્ગ મળતો નથી, જેમ કે વિવેક વગરના રાજાને સંપત્તિ સાચવી શકાતી નથી.
મેઘપૃષ્ઠે બલાકાનાં રરાજ વિમલા તતિઃ । દુર્વૃત્તે વૃત્ત્ચેષ્ટેવ કુલીનસ્યાતિશોભના ।। ૪-૬-
વાદળના પીઠ પર બગલાઓની સફેદ પાંખોની પાંખડી ચમકી, જેમ દુષ્ટની વચ્ચે સારા માણસની ચાલ-ચલન વધારે તેજસ્વી લાગે છે.
ન બબન્ધામ્બરે સ્થૈર્ય્ય વિદ્યુ દત્યન્તચઞ્ચલા । મૈત્રીવ પ્રવરે પુંસિ દુર્જ્જનેન પ્રયોજિતા ।। ૪-૬-
વિજળી ખૂબ જ ચંચળ હોવાથી આકાશમાં સ્થિરતા લાવી શકી નહીં, એ જ રીતે, દુષ્ટ માણસે સારા માણસ સાથે કરેલી મિત્રતા ટકી રહેતી નથી.
માર્ગા બભૂવુરસ્પષ્ટા નવશસ્યચયાવૃતાઃ । અર્થાન્તરમનુપ્રાપ્તાઃ પ્રજડ઼ાનામિવોક્તયઃ ।। ૪-૬-
નવા અનાજના ઢગલાંથી રસ્તાઓ સ્પષ્ટ દેખાતા રહ્યા નહીં, એ જ રીતે, માણસોના વચનનો અર્થ બદલાઈ જાય ત્યારે એ સમજાય નહીં.
ક્વચિદૂ ગોપૈઃ સમં રમ્યં ગેયનૃત્યરતાવુભૌ । ચેરતુઃ ક્કચિદત્યર્થં શીતવૃક્ષતલાશ્રયૌ ।। ૪-૬-
ક્યારેક ગોપાળો સાથે બંને ગાન અને નૃત્યમાં આનંદ માણતા, તો ક્યારેક ખૂબ જ ઠંડકથી વૃક્ષની છાંયામાં આશરો લેતા.
ક્વચિત્ કદમ્બસ્રક્-ચિત્રૌ મયૂરસ્ત્રગ્ધરૌ ક્વચિત્ । વિચિત્રૌ ક્વચિદાસ્યેતાં વિવિધૈર્ગિરિધાતુભિઃ ।। ૪-૬-
ક્યારેક કદંબના ફૂલોની વણાવેલી માળા પહેરીને, ક્યારેક મોરપાંખ ધારણ કરીને, તો ક્યારેક પર્વતના રંગબેરંગી રંગોથી શોભાયમાન થઈને, બંને અલગ અલગ રીતે દેખાતા.
પર્ણશય્યાસુ સંસુપ્તૌ ક્વચિન્નદ્રાન્તરૈષિણૌ । ક્વચિદ્ ગર્જ્જતિ જીમૂતે હાહાકારખાદૃતૌ ।। ૪-૬-
ક્યારેક પાંદડાની શૈયા પર સુઈ જતાં, ક્યારેક વૃક્ષો વચ્ચે ફરતા, તો ક્યારેક વાદળ ગર્જના કરતાં ડરીને ચીસો પાડતા.
ગાયતામન્યગોપાનાં પ્રશંસાપરમૌ ક્વચિત્ । મયૂરકેકાનુગતૌ ગોપવેષુપ્રવાદકૌ ।। ૪-૬-
ક્યારેક બીજા ગોપાળોના ગીતની પ્રશંસા કરતાં, તો ક્યારેક મોરની ટહુકા અને ગોપીઓની બોલીનું અનુસરણ કરતાં.
ગાઃ પાલયન્તૌ ચ પુનઃ સહિતૌ બલ-કેશવૌ । ભ્રમમાણૌ વને તસ્મિન્ રમ્યં તાલવનં ગતૌ ।। ૫-૮-
પછી બલરામ અને કૃષ્ણ બંને ફરીથી ગાયો ચરાવતા, એ જ વનમાં ભમતા ભમતા સુખદ તાળવનમાં પહોંચ્યા.
તત્તુ તાલવનં દિવ્યં ધેનુકો નામ દાનવઃ । મૃગમાંસકૃતાહારઃ સદાધ્યાસ્તે ખરાકૃતિઃ ।। ૫-૮-
એ તાળવનમાં ધેનુક નામનો દાનવ, જે હંમેશાં પ્રાણીઓનું માંસ ખાય છે, ગધેડા રૂપે ત્યાં રહેતો હતો.
તત્તુ તાલવન પક્ક-ફલસમ્પત્સમન્વિતમ્ । દૃષ્ટ્વા સ્પૃહાન્વિતા ગોપાઃ ફલાદાનેઽબ્રુ વન્, વચઃ ।। ૫-૮-
પાકેલા ફળોથી ભરપૂર એ તાળવન જોઈને, ગોપાળોમાં ઈચ્છા જાગી અને તેઓએ ફળ મેળવવાની વાત કરી.
હે રામ! હે કૃષ્ણ! સદા ધેનુકેનૈષ રક્ષ્યતે । ભૂપ્રદેશો યતસ્તસ્માત્ પક્કાનીમાનિ સન્તિ વૈ ।। ૫-૮-
'હે રામ! હે કૃષ્ણ! આ જગ્યા હંમેશાં ધેનુકે રક્ષે છે, એટલે અહીં પાકેલા ફળો છે.'
ફલાનિ પશ્ય તાલાનાં ગન્ધામોદિતદીંશિ ચ । વયમત્તુમભીપ્સામઃ પાત્યન્તાં યદિ રોચસે ।। ૫-૮-
'જો, તાળના ફળો અને એની સુગંધ કેટલાં દૂર સુધી ફેલાઈ છે! અમને એ ખાવાની ઈચ્છા છે, જો તમને ગમતું હોય તો નીચે પાડી દો.'
ઇતિ ગોપકુમારાણાં શ્રુત્વા સઙ્કર્ષણો વચઃ । કૃષ્ણશ્વ પાતયામાસ ભુવિ તાલફલાનિ વૈ ।। ૫-૮-
ગોપાળ બાલકોની વાત સાંભળી, સંકર્ષણ અને કૃષ્ણે તાળના ફળો જમીન પર પાડી દીધાં.
ફલાનાં પતતાં શબ્દમાકર્ણ્ય સ દુરાસદઃ । આજગામ સુદુષ્ટાત્મા કોપાદૂ દૈતેયગર્દ્દભઃ ।। ૫-૮-
ફળો પડવાનો અવાજ સાંભળી, એ દુષ્ટ અને ભયાનક દૈત્ય, ગધેડા રૂપે, ગુસ્સામાં ત્યાં દોડી આવ્યો.