યદા યશોદા તૌ બાલાવેકસ્થાનચરાવુભૌ । શશાકિ નો વારરિતુ ક્રીડ઼ન્તાવતિચઞ્ચલૌ ।। ૪-૬-
જ્યારે યશોદા એ બંને બાળકોને એક સાથે રમતા જોતી, ત્યારે એ બંને એટલા ચંચળ હતા કે યશોદા તેમને રોકી શકતી નહોતી.
યશોદા યષ્ટિમાદાય કોપેનાનુગતા ચ તમ્ । કૃષ્ણાં કમલપત્રાક્ષં તર્જ્જયન્તી રુષા તદા ।। ૪-૬-
યશોદાએ ગુસ્સામાં લાકડી લઈને કમળ જેવી આંખો ધરાવતાં કૃષ્ણ પાસે જઈને ગુસ્સાથી તેને ધમકાવ્યો.
યદિ શક્રોષિ ગચ્છ ત્વમતિચઞ્ચલચેષ્ટિત ! ઇત્યુક્ત્વા ચ નિજં કર્મ્મ સા ચકાર કુટુમ્બિની ।। ૪-૬-
'જો તું કરી શકે તો, તારી ચંચળતાથી જે કરવું હોય તે કર,' એમ કહીને યશોદા પોતાનું ઘરકામ કરવા લાગી.
વ્યગ્રાયામથ તસ્યાં સ કર્ષમાણ ઉદૂખલમ્ । યમલાર્જ્જુનમધ્યેન જગામ કમલેક્ષણઃ ।। ૪-૬-
પછી જ્યારે યશોદા વ્યસ્ત હતી, ત્યારે કમળનેત્ર કૃષ્ણ ઉખાળું ખેંચતો ખેંચતો યમલાર્જુન વૃક્ષો વચ્ચે ગયો.
કર્ષતા વૃક્ષયોર્મધ્યે તિર્ય્યગૂગતમુદૂખલમ્ । ભગ્રાવુત્તુઙ્ગશાખાગ્રો તેન તૌ યમલાર્જ્જુનૌ ।। ૪-૬-
જ્યારે તે ઉખાળું ખેંચતો વૃક્ષો વચ્ચે ગયો, ત્યારે ઊંચી ડાળીઓ તૂટી પડી અને બંને યમલાર્જુન વૃક્ષો ધરાશાયી થયા.
તતઃ કટકટાશબ્દં સમાકર્ણ્ય ચ કાતરઃ । આજગામ બ્રજજનો દદૃશે ચ મહાદ્ર મૌ ।। ૪-૬-
પછી જોરદાર અવાજ સાંભળી બ્રજના લોકો ગભરાઈને દોડી આવ્યા અને મોટા વૃક્ષો પડી ગયેલા જોયા.
ભગ્રસ્કન્ધૌ નિપતિતૌ ભગ્રશાખૌ મહીતલે । નવોદૂગતાલ્પદન્તાંશુ-સિતહાસઞ્ચ બાલકમ્ ।। ૪-૬-
અર્જુન વૃક્ષની બે ડાળીઓ જમીન પર પડી ગઈ, અને વચ્ચે નાનકડું બાળક, જેના દાંત તાજેતરમાં ઉગ્યા હતા અને ચહેરા પર તેજસ્વી સ્મિત હતું, બેઠું હતું.
તયોર્મધ્યગતં બદ્ધં દામ્રા ગાઢ઼ તથોદરે । તતશ્વ દામોદરતાં સ યયૌ દામબન્ધનાત્ ।। ૪-૬-
બાળક બંને ડાળીઓની વચ્ચે, પેટ પર દોરી બાંધેલી, બંધાયેલું હતું. એથી તેને દામોદર નામ મળ્યું, કારણ કે એ દોરીથી બંધાયેલો હતો.
ગોપબૃદ્ધાસ્તતઃ સર્વ્વે નન્દગોપપુરોગમાઃ । મન્ત્રયામાસુરુદ્રિગ્રા મહોત્પાતાતિભીરવઃ ।। ૪-૬-
પછી બધા ગોપ વૃદ્ધો, નંદજીની આગેવાનીમાં, ભયાનક અપશકુનથી ખૂબ ડરાઈને ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
સ્થાનેનેહ ન નઃ કાર્ય્યં ગચ્છામોઽન્યન્મહાવનમ્ । ઉત્પાતા બહવો હ્યત્ર દૃશ્યન્તે નાશહેતવઃ ।। ૪-૬-
અહીં હવે અમારું કંઈ કામ નથી; ચાલો બીજું મોટું વન શોધી જઈએ, કારણ કે અહીં અનેક દુર્ઘટનાઓ દેખાય છે, જે વિનાશ લાવે છે.
પૂતનાયા વિનાશશ્વ શકટસ્ય વિપર્ય્યયઃ । વિના વાતાદિ-દોષેણ દ્રુ મયોઃ પતનં તથા ।। ૪-૬-
પૂતનાનો અંત, રથનું પલટી જવું અને અર્જુન વૃક્ષોનું પડવું—આ બધું પવન કે અન્ય કોઈ કારણ વિના થયું છે.
ઇતિ કૃત્વા મતિં સર્વ્વે ગમને તે વ્રજૌકસઃ । ઊચુઃ સ્વં સ્વં કુલં શીઘ્રં ગમ્યતાં મા વિલમ્બયતામ્ ।। ૪-૬-
આ રીતે બધા વ્રજવાસીઓએ જવાનું નક્કી કરીને, પોતાના કુટુંબને કહ્યું: 'ચાલો, જલ્દી ચાલીએ, વિલંબ ન કરો.'
તતઃ ક્ષણેનઃ પ્રયયુ શકટૈર્ગોધનૈસ્તથા । યૂથશો વતૂસબાલાંશ્વ કાલયન્તો વ્રજૌકસઃ ।। ૪-૬-
પછી એક પળમાં જ વ્રજવાસીઓએ પોતાના રથ અને ગાયોને લઈને, જૂથોમાં વાછરડાં અને બાળકોને હાંકી, પ્રસ્થાન કર્યું.
દ્રવ્યાવયવનિદ્ધૂતં ક્ષણામાત્રેણ તત્ તથા । કાક-કાકી-સમાકીર્ણાં વ્રજસ્થાનમભૂદૂ દ્રિજ ।। ૪-૬-
અલ્પ સમયમાં જ વ્રજનું સ્થાન સામાન અને લોકો વિના ખાલી થઈ ગયું, અને ત્યાં કાગડા તથા કાગડીઓ ભરાઈ ગયા.
વૃન્દાવનં ભગવતા કૃષ્ણોનાક્લિષ્ટકર્મ્મણા । શુભેન મનસા ધ્યાતં ગબાં વૃદ્ધિમભીપ્સતા ।। ૪-૬-
વૃંદાવનને કૃષ્ણે, જેનું કર્મ સહેલાઈથી થાય છે, શુદ્ધ મનથી ધ્યાનમાં લીધું, ગાયોની વૃદ્ધિ ઈચ્છી.
તતસ્તત્રાતિરૂક્ષેઽપિ ઘર્મ્મકાલે દ્રિજોત્તમ! પ્રાવૃટૂકાલ ઇવોદ્ભૂતં નવં શસ્યં સમન્તતઃ ।। ૪-૬-
પછી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ત્યાં કઠિન ઉનાળામાં પણ, ચારે બાજુ નવા પાક ઉગ્યા, જાણે વરસાદનું ઋતુ આવી ગયું હોય.
સ સમાવાસિતઃ સર્વ્વો વ્રજો વૃન્દાવને તતઃ । ખકટોવાચટપર્ય્યન્તશ્વન્દ્રાર્દ્ધાકારસંસ્થિતિઃ ।। ૪-૬-
એ રીતે આખું વ્રજ વૃંદાવનમાં વસ્યું, અને તેમના રથો તથા ગાયો અર્ધવૃત્તાકારમાં ગોઠવાયા.
વત્સપાલૌ ચ સંવૃત્તૌ રામ-દામોદરૌ તતઃ એકસ્થાનસ્થિતૌ ગોષ્ઠે ચેરતુર્બાલલીલયા ।। ૪-૬-
પછી રામ અને દામોદર બંને વાછરડાં ચરાવનાર બન્યા, અને એક સાથે ગૌશાળામાં બાળલિલામાં ફરતા રહ્યા.
બર્હિપત્રકૃતાપીડ઼ૌ વન્યપુષ્પાવતંસકૌ । ગોપવેણુકૃતાતોદ્ય-પત્રવાદ્યકૃતસ્વનૌ ।। ૪-૬-
તેઓ મોરપાંખની મુકુટ અને વનફૂલોની વેણી પહેરી, વાંસળી અને પાનના વાદ્યો વગાડતાં, મીઠા સ્વર ઉત્પન્ન કરતા.
કાકપક્ષધરૌ બાલૌ કુમારાવિવ પાવકી । હસન્તૌ ચ રમન્તૌ ચ ચેરતુસ્તૈ મહાબલૌ ।। ૪-૬-
બન્ને બાળકો, જેમના વાળ કાગડાની પાંખ જેવા, અગ્નિના પુત્રો જેવા દેખાતા, હસતા અને રમતા ફરતા, અને બળવાન હતા.
કાલેન ગચ્છતા તૌ તુ સપ્તવર્ષૌ મહાવ્રજે । સર્વ્વસ્ય જગતઃ પાલૌ વત્સપાલૌ બભૂવતુઃ ।। ૪-૬-
સમય જતાં, એ બંને મહાવ્રજમાં સાત વર્ષના થયા અને આખા જગતના રક્ષક, વાછરડાં ચરાવનાર બન્યા.
પ્રાવૃટૂકાલસ્તતોઽતીવ મેઘૌઘસ્થગિતામ્બરઃ । બભૂવ વારિધારાભિરૈક્યં કુર્વ્વન્ દિશામિવ ।। ૪-૬-
પછી વરસાદનું ઋતુ આવ્યું, આકાશ ઘનઘોર વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું, અને પાણીની ધારો ચારે બાજુ એક થઈ ગઈ.
પ્રરૂઢ઼નવશસ્યાઞયા શક્રગોપાચિતા મહી । તદા મારકતીવાસીત્ પદ્મરાગવિભૂષિતા ।। ૪-૬-
નવા, લીલા પાકોથી શોભાયમાન ધરતી, ઈન્દ્રગોપથી ભરેલી, પચ્ચા પન્નાની જેમ અને લાલ મણિથી સજાયેલી લાગી.
જગ્મુરુન્માર્ગવાહાનિ નિમ્રગામ્ભાંસિ સર્વ્વતઃ । મનાંસિ દુવ્વિનીતાનાં પ્રાપ્ય લક્ષ્મીં નવામિવ ।। ૪-૬-
ચારે બાજુ ઊંડા પાણીવાળી નદીઓ વહેતી, જાણે દુર્વ્યવહાર કરનારા લોકોના મનને નવી સંપત્તિ મળવાથી જેવો આનંદ થાય, તેવી શોભા ધરાવતી.
ન રેજેઽન્તરિતશ્વન્દ્રો નિર્મ્મલો મલિનૈર્ઘનૈઃ । સદ્રાક્યવાદો મૂર્ખાણાં પ્રગલૂભાભિરિવોક્તિભિઃ ।। ૪-૬-
વિષ્ણુના અડકાયેલા ઘોડાવાળો ઇન્દ્ર, ગંદા વાદળોમાં સ્વચ્છતા સાથે ઝગમગતો નહોતો, એ જ રીતે, મૂર્ખ લોકોના વધારે ધીંગાણાવાળા વચનો, બુદ્ધિશાળી લોકોની સામે ઝગમગતા નથી.
નિગુ ણોનાપિ ચાપેન શક્રસ્ય ગગને પદમ્ । અવાપ્યતાવિવેકસ્ય નૃપસ્યેવ પરિગ્રહે ।। ૪-૬-
મજબૂત ધનુષ્ય હોવા છતાં પણ ઇન્દ્રનો આકાશમાંનો માર્ગ મળતો નથી, જેમ કે વિવેક વગરના રાજાને સંપત્તિ સાચવી શકાતી નથી.
મેઘપૃષ્ઠે બલાકાનાં રરાજ વિમલા તતિઃ । દુર્વૃત્તે વૃત્ત્ચેષ્ટેવ કુલીનસ્યાતિશોભના ।। ૪-૬-
વાદળના પીઠ પર બગલાઓની સફેદ પાંખોની પાંખડી ચમકી, જેમ દુષ્ટની વચ્ચે સારા માણસની ચાલ-ચલન વધારે તેજસ્વી લાગે છે.
ન બબન્ધામ્બરે સ્થૈર્ય્ય વિદ્યુ દત્યન્તચઞ્ચલા । મૈત્રીવ પ્રવરે પુંસિ દુર્જ્જનેન પ્રયોજિતા ।। ૪-૬-
વિજળી ખૂબ જ ચંચળ હોવાથી આકાશમાં સ્થિરતા લાવી શકી નહીં, એ જ રીતે, દુષ્ટ માણસે સારા માણસ સાથે કરેલી મિત્રતા ટકી રહેતી નથી.
માર્ગા બભૂવુરસ્પષ્ટા નવશસ્યચયાવૃતાઃ । અર્થાન્તરમનુપ્રાપ્તાઃ પ્રજડ઼ાનામિવોક્તયઃ ।। ૪-૬-
નવા અનાજના ઢગલાંથી રસ્તાઓ સ્પષ્ટ દેખાતા રહ્યા નહીં, એ જ રીતે, માણસોના વચનનો અર્થ બદલાઈ જાય ત્યારે એ સમજાય નહીં.
ક્વચિદૂ ગોપૈઃ સમં રમ્યં ગેયનૃત્યરતાવુભૌ । ચેરતુઃ ક્કચિદત્યર્થં શીતવૃક્ષતલાશ્રયૌ ।। ૪-૬-
ક્યારેક ગોપાળો સાથે બંને ગાન અને નૃત્યમાં આનંદ માણતા, તો ક્યારેક ખૂબ જ ઠંડકથી વૃક્ષની છાંયામાં આશરો લેતા.