ઉત્પન્નશ્વાપિ મૃત્યુર્મે ભૂતપૂર્વ્વઃ સ વૈ કિલ । ઇત્યેતદૂ બાલિકા પ્રાહ દેવકીગર્ભસમ્ભવા ।। ૫-૪-
ભૂતકાળમાં જે મૃત્યુ થયું છે, એ ફરી આવે તો પણ ચાલે—એવું દેવકીના ગર્ભમાંથી જન્મેલી બાળાએ કહ્યું.
તસ્માદૂ બાલેષુ પરમો યત્રઃ કાર્ય્યો મહીતલે । યત્રોદ્રિક્તં બલં બાલે સ હન્તવ્યઃ પ્રયત્રતઃ ।। ૫-૪-
એથી, પૃથ્વી પર જ્યાં પણ કોઈ વિશેષ બાળક હોય, કે કોઈ બાળકમાં વધારે બળ હોય, તો તેને પ્રયત્નપૂર્વક મારે જ નાખવો જોઈએ.
ઇત્યાજ્ઞાપ્યાસુરાન્ કંસઃ પ્રવિશ્યાત્મગૃહં તતઃ । મુમોચ વસુદેવઞ્ચ દેવકીઞ્ચ નિરોધતઃ ।। ૫-૪-
આ રીતે અસુરોને આજ્ઞા આપી, પછી કંસ પોતાના ઘરમાં ગયો અને વસુદેવ તથા દેવકીને કેદમાંથી મુક્ત કર્યા.
યુવયોર્ઘાતિતા ગર્ભા વૃથૈવૈતે મયાધુના । કોઽપ્યન્ય એવ નાશાય બાલો મમ સમુદૂગતઃ ।। ૫-૪-
તમારા ગર્ભમાં જે બાળકોને મેં મારી નાખ્યા, એ હવે વ્યર્થ ગયા; હવે મારા વિનાશ માટે બીજું કોઈ બાળક જન્મ્યું છે.
તદલં પરિતાપેન નૂનં તદ્ભાવિનો હિ તે । અર્ભકા યુવયોર્દોષાચ્ચાયુષો યદ્રિયોજિતાઃ ।। ૫-૪-
એથી હવે દુઃખ ન કરો; નિશ્ચિતપણે એ બાળકો માટે એ જ ભાગ્ય લખાયું હતું. તમારાં દોષથી જ એમનું આયુષ્ય ઓછું થયું.
ઇત્યાશ્વાસ્ય વિમુક્ત્વાં ચ કંસસ્તૌ પરિશઙ્કિતઃ । અન્તર્ગહં દ્રિજશ્વેષ્ઠ પ્રવિવેશ પુનઃ સ્વકમ્ ।। ૫-૪-
આ રીતે આશ્વાસન આપી અને મુક્ત કરીને, કંસે હજુ પણ શંકા રાખી, ફરીથી પોતાના આંતરગૃહમાં પ્રવેશ કર્યો.
વિમુક્તો વસુદેવોઽસ્ય નન્દસ્ય શકટં ગતઃ । પ્રહ્ટષ્ટં દૃષ્ટવાન્ નન્દં પૂત્રો જાતો મમેતિ વૈ ।। ૫-૫-
મુક્ત થયેલા વસુદેવ નંદના રથ પાસે ગયા અને જોયું કે નંદ આનંદમાં કહી રહ્યા છે: 'મને પુત્ર થયો છે!'
વસુદેવોઽપિ તં પ્રાહ દિષ્ઠયા દિષ્ઠયતિ સાદરમ્ । વાર્દ્ધકેઽપિ સમુત્પન્નસ્તનયોઽયં તવાઘુના ।। ૫-૫-
વસુદેવએ પણ સન્માનપૂર્વક કહ્યું: 'શુભ સંજોગે, તારા વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ પુત્ર થયો છે.'
દત્તો હિ વાર્ષિકઃ સર્વ્વો ભવદ્ભિર્નૃ પતેઃ કરઃ । યદર્થમાગતાસ્તસ્માન્નાવસ્થેયં મહાધનાઃ ।। ૫-૫-
તમે બધા રાજાને વાર્ષિક કર આપી દીધો છે; એ માટે જ આવ્યા હતા, તો હવે ધનવાન લોકો અહીં રોકાવાની જરૂર નથી.
યદર્થમાગતાઃ કાર્ય્યં તન્નિષ્પન્નં કિમાસ્યતે ? ભતદ્ભિર્ગમ્યતાં નન્દ! તચ્છીઘ્રં નિજગોકુલમ્ ।। ૫-૫-
જે કામ માટે તમે આવ્યા હતા, એ પૂરું થયું; હવે અહીં કેમ રોકાવું? નંદ, તું તારા ગોકુલમાં ઝડપથી જા.
મમાપિ બાલકસ્તત્ર રોહિણીપ્રસવી હિ યઃ । સ રક્ષણીયો ભવતા યથાયં તનયો નિજઃ ।। ૫-૫-
મારો પણ એક દીકરો ત્યાં છે, જે રોહિણીના ગર્ભેથી જન્મેલો છે. એનો પણ એ જ રીતે રક્ષણ કરજે, જેમ તું તારો પોતાનો દીકરો છે તેમ કરે છે.
ઇત્યુક્તાઃ પ્રયયુર્ગોપા નન્દગોપપુરોગમાઃ । શકટારોપિતૈર્ભાણ્ડૈઃ કરં દત્ત્વા મહાબલાઃ ।। ૫-૫-
આવી રીતે કહ્યા પછી, નંદની આગેવાનીમાં બધા ગોપો પોતાનું સામાન ગાડાં પર મૂકી, કર ચૂકવીને, પોતાની તાકાત સાથે ત્યાંથી નીકળી પડ્યા.
વસતાં ગોકુલે તેષાં પૂતના બાલઘાતિની । સુપ્તં કૃષૂણમુપાદાય રાત્રૌ તસ્મૈ દદૌ સ્તનમ્ ।। ૫-૫-
જ્યારે બધા ગોકુલમાં રહેતા હતા, ત્યારે બાળહત્યા કરનાર પૂતના રાત્રે સુતા કૃષ્ણને ઉઠાવીને, એને પોતાનું સ્તન પીવડાવવા લાગી.
યસ્મૈ યસ્મૈ સ્તનં પૂતના સમ્પ્રયચ્છતિ । તસ્ય તસ્ય ક્ષણોનાઙ્ગ બાલકસ્યોપહન્યતે ।। ૫-૫-
પૂતના જે બાળકને પોતાનું સ્તન આપતી, એ બાળક થોડા જ ક્ષણોમાં મરી જતો.
કુષૂણસ્તસ્યાઃ સ્તનં ગાઢ઼ં કરાભ્યામવપીડ઼િતમ્ । ગૃહોત્વા પ્રાણસહિતં પપૌ કોપસમન્વિતઃ ।। ૫-૫-
પણ કૃષ્ણે એના મજબૂત સ્તનને બંને હાથથી જોરથી પકડી લીધું અને ગુસ્સામાં એનું દૂધ સાથે એની જિંદગી પણ પી જઇ.
સા વિમુક્તમહારાવા વિચ્છિન્નસ્ત્રંયુબન્ધના । પપાત પૂતના ભૂમૌ મ્રિયમાણતિભીષણા ।। ૫-૫-
પૂતનાએ ભયાનક રડાટ સાથે, શરીર ઢીલું પડી ગયું અને એ જમીન પર પડી મરતી વખતે બહુ ભયાનક લાગી.
તન્નાદશ્રુતિસન્ત્રાસાત્ પ્રબુદ્ધાસ્તે વ્રજૌકસઃ । દદૃશુઃ પૂતનોત્સઙ્ગે કૃષૂણં તાઞ્ચ નિપાતિતામ્ ।। ૫-૫-
એ રડાટના ડરથી વ્રજવાસીઓ જાગી ગયા અને પૂતનાના ખોળામાં કૃષ્ણને જોયો અને પૂતનાને પડીને મરી ગયેલી જોઈ.
આદાય કૃષૂણં સન્ત્રસ્તા યશોદાપિ દ્રિજોત્તમ! ગોપુચ્છં ભ્રામ્ય હસ્તેન બાલદોષમપાકરોત્ ।। ૫-૫-
ભયથી યશોદાએ કૃષ્ણને ઉઠાવી લીધો અને, બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ, ગાયની પૂંછડી હાથમાં લઈ હલાવીને બાળક પર લાગેલી બધી બૂરી અસર દૂર કરી.
ગોઃ કરીષમુપાદાય નન્દગોફોઽપિ મસ્તકે । કૃષૂણસ્ય પ્રદદૌ રક્ષાં કુર્વંશ્ચૈતદુદોરયન્ ।। ૫-૫-
નંદ પણ ગાયનું ગોળ લઈને કૃષ્ણના માથા પર મૂકી, એને બચાવવાનો સંસ્કાર કરતા હતા અને એ સંકેત આપતા બોલ્યા.
રક્ષતુ ત્વામશેષાણાં ભૂતાનાં પ્રભવો હરિઃ । યસ્ય નાભિસમુદૂભૂતપઙ્કજાદભવજ્જગત્ ।। ૫-૫-
જેના નાભિમાંથી કમળ ફૂટ્યું અને જેમાંથી આખું જગત ઉત્પન્ન થયું, એવા સર્વજીવોના આધાર હરિ તારો રક્ષણ કરે.
યેન દંષ્ટ્રાગ્રવિધૃતા ધારયત્યવની જગત્ । વરાહરૂપધૂગૂ દેવઃ સ ત્વાં રક્ષતુ કેશવઃ ।। ૫-૫-
જે ભગવાને વરુહ રૂપે પોતાના દાંતના ટોચે ધરતી અને આખું જગત ઉંચક્યું, એવા કેશવ તારો રક્ષણ કરે.
નખાઙૂકુરવિનિર્ભિન્ન-વૈરિવક્ષઃસ્થલો વિભુઃ । નૃસિંહરૂપી સર્વ્વત્ર સ ત્વાં રક્ષતુ કેશવઃ ।। ૫-૫-
જે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને નરસિંહ રૂપે પોતાના તીખા નખોથી દુશ્મનનું છાતી ફાડી નાખી, એવા કેશવ તારો સર્વત્ર રક્ષણ કરે.
વામનો રક્ષતુ સદા ભવન્તં યઃ ક્ષણાદભૂત્ । ત્રિવિક્રમઃ ક્રમાકાન્ત-ત્રૈલોક્યઃ સ્ફુરદાયુધઃ ।। ૫-૫-
જે વામન રૂપે પળમાં ત્રિવિક્રમ બની, ત્રણેય લોકને પગલાંથી માપી લીધા અને જેના શસ્ત્રો તેજસ્વી છે, એ તારો હંમેશા રક્ષણ કરે.
શિરસ્તે પાતુ ગોવિન્દઃ કણઠં રક્ષતુ કેશવઃ । ગુહ્યઞ્ચ જઠરં વિષ્ણુર્જઙ્ઘા-પાદૌ જનાર્દ્દનઃ ।। ૫-૫-
ગોવિંદ તારો માથું, કેશવ તારો ગળું, વિષ્ણુ તારો ગુપ્ત અંગ અને પેટ, અને જનાર્દન તારી જાંઘ અને પગનું રક્ષણ કરે.
મુખં બાહૂ પ્રબાહૂ ચ મનઃ સર્વ્વેન્દ્રિયાણિ ચ । રક્ષત્વવ્યાહતૈશ્વર્ય્યસ્તવ નારયણોઽવ્યયઃ ।। ૫-૫-
નારાયણ, જે અવિનાશી અને અડોલ સત્તાવાન છે, તે તારો મુખ, હાથ, બાહુ, મન અને બધા ઇન્દ્રિયનું રક્ષણ કરે.
શાઙ્ગ-ચક્ર-ગદા-ખડૂગ-શઙ્ખનાદહતાઃ ક્ષયમ્ । ગચ્છન્તુ પ્રતે-કુષ્માણ્ડ-રાક્ષસા યે તવાહિતાઃ ।। ૫-૫-
જે તારા દુશ્મન છે, એવા પિશાચ, કુસ્માંડ અને રાક્ષસો, શારંગ ધનુષ્ય, ચક્ર, ગદા, ખડગ અને શંખના નાદથી નાશ પામે.
ત્વાં પાતુ દિક્ષુ વૈકુણઠો વિદિક્ષુ મધુસૂદનઃ । હ્ટષીકેશોઽમ્બરે ભૂમૌ રક્ષતુ ત્વાં મહીધરઃ ।। ૫-૫-
બધી દિશામાં વૈકુંઠ તારો રક્ષણ કરે, મધુસૂદન અંતર દિશાઓમાં, હૃષીકેશ આકાશમાં અને ધરતી પર પૃથ્વીનાથ તારો રક્ષણ કરે.
એવં કૃતસ્વસ્ત્યયનો નન્દગોપેન બાલકઃ । શાયિતઃ શકટસ્યાધો બાલપર્ય્યઙ્કિકાતલે ।। ૫-૫-
આ રીતે નંદગોપે સ્વસ્ત્યાયન વિધિ કરીને બાળકને શકટની નીચે, બાળક માટે તૈયાર કરેલી પાંખ પર સુવાડી દીધો.
તે ચ ગોપા મહદૂ દૃષ્ટ્વા પૂતનાયાઃ કલેવરમ્ । મૃતાયાઃ પરમં ત્રાસં વિસ્મયં પરમં યયુઃ ।। ૫-૫-
પુતનાનું વિશાળ મૃતદેહ જોઈને બધા ગોપાલો ખૂબ જ ડરી ગયા અને તેમને અદભૂત આશ્ચર્ય થયું.
કદાચિચ્છકટાધસ્તાચ્છયાનો મધુસૂદનઃ । ચિક્ષેપ ચરણાવૂદ્ધ્વ સ્તન્યાર્થી પ્રરુરોદ ચ ।। ૪-૬-
એક વખત મધુસૂદન રથની નીચે સૂતો હતો, ત્યારે દૂધ માટે રડતો રડતો પગ ઉપર ઉંચક્યા.