અન્યૂનશ્ચાપ્યવૃદ્ધિશ્ચ સ્વાધીનો નાદિમાન્વશી । ક્લમતન્દ્રી ભયક્રોધકામાદિભિરસંયુતઃ ॥ ૫,૧.
તમે ન તો ઘટો છો, ન વધો છો; સ્વતંત્ર, અનાદિ અને સર્વેના સ્વામી છો; થાક, આળસ, ભય, ક્રોધ કે કામાદિ તમને સ્પર્શતા નથી.
નિરવદ્યઃ પરઃ પ્રાપ્તેર્નિરધિષ્ઠોઽક્ષરઃ ક્રમઃ । સર્વેશ્વરઃ પરાધારો ધામ્નાં ધામાત્મકોઽક્ષયઃ ॥ ૫,૧.
તમે નિર્દોષ, સર્વોચ્ચ, પ્રાપ્તિને પારે, સ્થાનથી રહિત, અવિનાશી ક્રમ છો; સર્વના ઈશ્વર, સર્વોચ્ચ આધાર, તેજનો આધાર અને અક્ષય સ્વરૂપ ધરાવો છો.
સકલાવરણાનીતનિરાલંબનભાવન । મહાવિભૂતિસંસ્થાન નમસ્તે પુરુષોત્તમ ॥ ૫,૧.
હે પુરુષોત્તમ, તમારી ધ્યાનધારા કોઈ પણ આવરણ કે આધારથી પર છે અને તમારું નિવાસ સ્થાન મહાન વૈભવથી ભરેલું છે—તમને વંદન છે.
નાકારણાત્કારણાદ્વા કારણાકારણાન્ન ચ । શરીરગ્રહણં વાપિ ધર્મત્રાણાય કેવલમ્ ॥ ૫,૧.
શરીર ધારણ કરવું એ કોઈ કારણથી કે નિઃકારણ, કે બંનેથી થતું નથી; એ માત્ર ધર્મની રક્ષા માટે જ થાય છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ઇત્યેવં સંસ્તવં શ્રુત્વા મનસા ભગવાનજઃ । બ્રહ્માણમાહ પ્રીતેન વિશ્વરૂપં પ્રકાશયન્ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આ સ્તુતિ સાંભળ્યા પછી, જન્મરહિત ભગવાને પોતાના વિશ્વરૂપનું દર્શન આપીને, આનંદથી બ્રહ્માજીને કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ ભોભો બ્રહ્મંસ્ત્વયા મત્તઃસહ દેવૈર્યદિષ્યતે । તદુચ્યતામશેષં ચ સિદ્ધમેવાવધાર્યતામ્ ॥ ૫,૧.
શ્રી ભગવાને કહ્યું: હે બ્રહ્મા, જો તું અને દેવતાઓ મારા પાસેથી કંઈ ઈચ્છો છો, તો તે સ્પષ્ટ કહો અને જાણો કે તે પહેલેથી જ પૂર્ણ થયું છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તતો બ્રહ્મા હરેર્દિવ્ય વિશ્વિરૂપમવેક્ષ્ય તત્ । તુષ્ટાવ ભૂયો દેવેષુ સાધ્વસાવનતાત્મસુ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: ત્યારબાદ બ્રહ્માજીએ હરિના દિવ્ય વિશ્વરૂપનું દર્શન કરીને, ભય અને શ્રદ્ધાથી નમેલા દેવતાઓ વચ્ચે ફરીથી તેમની સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મોવાચ નમો નમસ્તેસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃસહસ્રબાહો બહુવક્ત્રપાદ । નમોનમસ્તે જગતઃ પ્રવૃત્તિવિનાશસંસ્થાનકરાપ્રમેય ॥ ૫,૧.
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે હજારો હાથ, અનેક મુખ અને પગ ધરાવનાર, તમને હજારો વાર વંદન. હે અનંત, જે જગતની ઉત્પત્તિ, વિનાશ અને પાલન કરો છો, તમને ફરી ફરી નમન.
સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્માતિબૃહત્પ્રમામ ગરીયસામપ્યતિગૌરવાત્મન્ । પ્રધાનબુદ્ધીન્દ્રિયવત્પ્રધાનમૂલાત્પરાત્મન્ભગવન્પ્રસીદ ॥ ૫,૧.
હે ભગવાન, તમે અત્યંત સૂક્ષ્મથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ, અપરિમિતથી પણ વિશાળ, ભારેમાંથી પણ વધારે ભારે છો. તમે પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો બધાની મૂળથી પણ પર છો—કૃપા કરો.
એષા મહી દેવ મહીપ્રસૂતૈર્મહાસુરૈઃ પીડિતશૈલબન્ધા । પરાયણં ત્વાં જગતામુપૈતિ ભારાવતારાર્થમપારસાર ॥ ૫,૧.
હે દેવ, પર્વતોથી ઘેરાયેલી અને મહાન અસુરોથી પીડાયેલી આ ધરતી, જગતના આશ્રયરૂપ તમે, તમારી પાસે પોતાનો ભાર ઉતારવા આવી છે, હે અપરંપાર.
એતે વયં વૃત્રરિપુસ્તથાયં નાસત્યદસ્ત્રૌ વરુણસ્તથૈવ । ઇમે ચ રુદ્રા વસવઃસસૂર્યાઃસમીરણાગ્નિપ્રસુખાસ્તથાન્યે ॥ ૫,૧.
અમે બધા અહીં હાજર છીએ—ઇન્દ્ર, બંને અશ્વિનીકુમાર, વરુણ, રુદ્રો, વસુઓ, સૂર્યમંડળ, વાયુ, અગ્નિ અને અન્ય સુખ આપનારા દેવતાઓ.
સુરાઃસમસ્તાઃસુરનાથકાર્યમેભિર્મયા યચ્ચ તદીશ સર્વામ્ । આજ્ઞાપયાજ્ઞાં પરિપાલયન્તસ્તવૈવ તિષ્ઠામ સદાસ્તદોષાઃ ॥ ૫,૧.
હે દેવતાઓના સ્વામી, બધા દેવતાઓ તમારી આજ્ઞા માટે હંમેશાં તૈયાર છે; તમે જે કાર્ય આપો, અમે તેને પૂર્ણ કરીશું અને સદા તમારી સેવા કરીએ છીએ.
શ્રીપરાશર ઉવાચ એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ ભગવાન્પરમેશ્વરઃ । ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશૌ સિતકૃષ્ણૌ મહામુને ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં પરમેશ્વર ભગવાને પોતાના શરીરમાંથી એક સફેદ અને એક કાળો વાળ ખેંચ્યો, હે મહામુની.
ઉવાચ ચ સુરાનેતૌ મત્કેશૌ વસુધાતલે । અવતીર્ય ભુવો ભારક્લેશહાનિં કરિષ્યતઃ ॥ ૫,૧.
તેમણે દેવતાઓને કહ્યું: મારા આ બે વાળ ધરતી પર અવતરીને જગતના ભારથી મુક્તિ લાવશે.
સુરાશ્ચ સકલાઃસ્વાંશૈરવતીર્ય મહીતલે । કુર્વન્તુ યુદ્ધમુન્મત્તૈઃ પૂર્વોત્પન્નૈર્મહાસુરૈઃ ॥ ૫,૧.
બધા દેવતાઓએ પોતાના અંશથી પૃથ્વી પર અવતરીને, પૂર્વે ઉત્પન્ન થયેલા પાગલ મહાસુરો સામે યુદ્ધ કરવું જોઈએ.
તતઃ ક્ષયમશેષાસ્તે દૈતેયા ધરમીતલે । પ્રયાસ્યન્તિ ન સંદેહો મદ્દૃપાતવિચૂર્ણિતાઃ ॥ ૫,૧.
પછી, પૃથ્વી પરના બધા દૈત્યનો સંપૂર્ણ નાશ થઈ જશે; એમાં કોઈ શંકા નથી—મારા અવતારથી તેઓ ચકનાચૂર થઈ જશે.
વસુદેવસ્ય યા પત્ની દેવકી દેવતોપમા । તત્રાયમષ્ટમો ગર્ભો મત્કેશો ભવિતા સુરાઃ ॥ ૫,૧.
વસુદેવની પત્ની દેવકી, જે દેવતાસમાન છે, તેના ગર્ભમાં આઠમો ગર્ભ—મારો વાળ—પેદા થશે, હે દેવતાઓ.
અવતીર્ય ચ તત્રાયં કંસં ઘાતયિતા ભુવિ । કાલનેમીં સમુદ્ભૂતમિત્યુક્ત્વાન્તર્દધે હરિઃ ॥ ૫,૧.
ત્યાં અવતરીને, એ કંસ અને પુનર્જન્મેલા કાલનેમિને પૃથ્વી પર મારે છે; આવું કહીને હરિ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
અદૃશ્યાય તતસ્તસ્મૈ પ્રણિપત્ય મહામુને । મેરુપૃષ્ઠં સુરા જગ્મુરવતેરુશ્ચ ભૂતલે ॥ ૫,૧.
પછી, દેવતાઓ તેમને અદૃશ્ય થઈ મહામુનિને વંદન કરીને, મેરુ પર્વતની ચોટી પર ગયા અને પછી પૃથ્વી પર અવતરી ગયા.
કંસાય ચાષ્ટમો ગર્ભો દેવક્યા ધરણીધરઃ । ભવિષ્યતીત્યાચ ચક્ષે ભગવાન્નારદો મુનિઃ ॥ ૫,૧.
અને નારદ મુનીએ કંસને કહ્યું કે, હે ધરતીના ધારક, દેવકીના ગર્ભમાં આઠમો ગર્ભ જન્મે તેવું destined છે.
કંસોઽપિ તદુપશ્રુત્ય નારદાત્કુપિતસ્તતઃ । દેવકીં વસુદેવં ચ ગૃહે ગુપ્તાવધારયત્ ॥ ૫,૧.
કંસે જ્યારે નારદ પાસેથી આ વાત સાંભળી, ત્યારે તે ગુસ્સે થઈ ગયો અને પછી દેવકી અને વસુદેવને પોતાના ઘરે કડક નજર હેઠળ બંધ રાખ્યા.
વસુદેવેન કંસાય તેનૈવોક્તં યથા પુરા । તથૈવ વસુદેવોઽપિ પુત્રમર્પિતવાન્ દ્વિજ ॥ ૫,૧.
વસુદેવએ પહેલાં જેમ કંસને કહેલું હતું, એ જ રીતે હવે પણ, હે બ્રાહ્મણ, વસુદેવએ પોતાનો દીકરો કંસને સોંપી દીધો.
હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રાઃષડ્ગર્ભા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । વિષ્ણુપ્રયુક્તા સ્તાન્નિદ્રાક્રમાદ્ગર્ભાનયોજયત્ ॥ ૫,૧.
હિરણ્યકશિપુના જે છ પુત્રો હતા, તેઓને વિશ્વમાં એ નામથી ઓળખવામાં આવતા. ભગવાન વિષ્ણુની ઇચ્છાથી, યોગનિદ્રાના પ્રભાવથી, એ બધા દેવકીના ગર્ભમાં આવ્યા.
યોગનિદ્રા મહામાયા વૈષ્ણવી મોહિતં યયા । અવિદ્યયા જગત્સર્વં તામાહ ભગવાન્હરિઃ ॥ ૫,૧.
યોગનિદ્રા, જે મહામાયા છે અને વિષ્ણુની શક્તિથી સમગ્ર જગતને અવિદ્યાથી મોહિત કરે છે, તેને ભગવાન હરિએ સંબોધી.
શ્રીભગવાનુવાચ નિદ્રે ગચ્છ મમાદેશાત્પાતાલાતલસંશ્રયાન્ । એકૈકત્વેન ષડ્ગર્ભાન્દેવકીજઠરં નય ॥ ૫,૧.
ભગવાને કહ્યું: 'નિદ્રા, મારી આજ્ઞાથી પાતાળ લોકમાં જા અને એક પછી એક એ છ ગર્ભોને દેવકીના ગર્ભમાં લઈ આવ.'
હતેષુ તેષુ કંસેન શેષાખ્યોંશસ્તતો મમ । અંશાંશોનાદરે તસ્યાઃસપ્તમઃ સંભવિષ્યતિ ॥ ૫,૧.
જ્યારે એ છ બાળકો કંસ દ્વારા મારી નાખવામાં આવશે, ત્યારે મારા અંશરૂપે, શેષ નામે, સાતમો ગર્ભ તેના ગર્ભમાં આવશે.
ગોકુલે વસુદેવસ્ય ભાર્યાન્યા રોહિણી સ્થિતા । તસ્યાઃસ સંભૂતિસમં દેવિ નેયસ્ત્વયોદરમ્ ॥ ૫,૧.
ગોકુલમાં વસુદેવની બીજી પત્ની રોહિણી રહે છે; એ જ સમયે, હે દેવી, દેવકીના ગર્ભને લઈ રોહિણીના ગર્ભમાં તું મૂકી દે.
સપ્તમો ભોજરા જસ્ય ભયાદ્રોધોપરોધતઃ । દેવક્યાઃ પિતિતો ગર્ભ ઇતિ લોકો વદિષ્યતિ ॥ ૫,૧.
ભોજ રાજાના ભય અને અત્યાચારને કારણે, લોકો કહેશે કે દેવકીનો સાતમો ગર્ભ પડી ગયો હતો.
ગર્ભસંકર્ષણાત્સોઽથ લોકે સંકર્ષણેતિ વૈ । સંજ્ઞામવાપ્સ્યતે વીરઃ શ્વેતાદ્રિશિખરોપમઃ ॥ ૫,૧.
ગર્ભના સ્થાનાંતરણને કારણે, એ વીર, જે શ્વેત પર્વતની ચોટી જેવો તેજસ્વી હશે, સંસારમાં સંકર્ષણ નામે ઓળખાશે.
તતોઽહં સંભવિષ્યામિ દેવકીજઠરે શુભે । ભર્ગં ત્વયા યશોદાયા ગન્તવ્યમવિલંબિતમ્ ॥ ૫,૧.
પછી હું શુભ દેવકીના ગર્ભમાં જન્મીશ; પણ તું તરત જ મારી કાંતિ લઈને યશોદા પાસે જજે.