ઇતિહાસપુરાણે ચ તથા વ્યાકરણં પ્રભો । મીમાંસા ન્યાયશાસ્ત્રં ચ ધર્મશાસ્ત્રાણ્યધોક્ષજ ॥ ૫,૧.
હે પ્રભુ, ઇતિહાસ, પુરાણો અને વ્યાકરણ પણ તમે જ છો; મીમાંસા, ન્યાયશાસ્ત્ર અને ધર્મશાસ્ત્રો, હે અદભૂત, એ બધું પણ તમારું સ્વરૂપ છે.
આત્માઽત્મદેહગુણવદ્વિચારાચારિ યદ્વચ । તદપ્યાદ્યપતે નાન્યદધ્યાત્માત્મસ્વરૂપવત્ ॥ ૫,૧.
હે આદિપતિ, આત્મા, શરીર અને તેના ગુણો વિશે જે કંઈ કહેવામાં આવે છે, એ બધું પણ આત્માના સાચા સ્વરૂપથી જુદું નથી.
ત્વમવ્યક્તમનિર્દેશ્યમચિન્ત્યાનામવર્મવત્ । અપાણિપાદરૂપં ચ શુદ્ધં નિત્યં પરાત્પરમ્ ॥ ૫,૧.
તમે અવ્યક્ત, વર્ણનથી પર, વિચારોની પારે, અને કોઈ રક્ષણ વિના છો; હાથ-પગ વિનાનું સ્વરૂપ, શુદ્ધ, શાશ્વત અને સર્વોચ્ચ પણ તમે જ છો.
શૃણોષ્યકર્ણઃ પરિપશ્યસિ ત્વમચક્ષુરૂપો બહુરૂપરૂપઃ । અપાદહસ્તો જવનો ગ્રહીતા ત્વં વેત્સિ સર્વં ચ સર્વવેદ્યઃ ॥ ૫,૧.
તમે કાન વિના સાંભળો છો, આંખ વિના જુઓ છો, અનેક સ્વરૂપ ધરાવો છો અને સ્વરૂપથી રહિત પણ છો; પગ-હાથ વિના પણ ઝડપથી ચાલો છો અને પકડો છો, તમે બધું જાણો છો અને સર્વેના જ્ઞાનનો વિષય છો.
અણોરણીયાં સમસત્સ્વરૂપં ત્વાં પશ્યતો જ્ઞાનનિવૃત્તિરગ્ર્યા । ધીરસ્ય ધીરસ્ય બિભર્તિ નાન્યદ્વરેણ્યરૂપાત્પરતઃ પરાત્મન્ ॥ ૫,૧.
તમે અતિ સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છો અને સર્વમાં વ્યાપી સાચું સ્વરૂપ છો; જે તમને જુએ છે, તેને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે; અને વિવેકી માટે, હે પરમાત્મા, તમારા શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ સિવાય બીજું કશું જ નથી.
ત્વં વિશ્વનાભિર્ભુવનસ્ય ગોપ્તા સર્વાણિ ભૂતાનિ તવાન્તરાણિ । યદ્ભૂતભવ્યં યદણોરણીયઃ પુમાંસ્ત્વમેકઃ પ્રકૃતેઃ પરસ્તાત્ ॥ ૫,૧.
તમે સમગ્ર વિશ્વના આધાર અને રક્ષણકર્તા છો; બધા જીવો તમામાં જ છે. જે થયું, જે થવાનું છે, અને જે અતિ સૂક્ષ્મ છે—એ બધું તમે જ છો, અને તમે પ્રકૃતિથી પણ પર છો.
એકશ્ચતુર્ધા ભગવાન્હુતાશો વર્ચોવિભૂતં જગતો દદાસિ । ત્વં વિશ્વતશ્ચક્ષુરનન્તમૂર્તે ત્રેધા પદં ત્વં નિદધાસિ ધાતઃ ॥ ૫,૧.
એક ભગવાન ચાર રૂપે હવનમાં અગ્નિ રૂપે પ્રગટે છે અને જગતને તેજ તથા વૈભવ આપે છે; અનંત સ્વરૂપ અને સર્વત્ર આંખવાળા, હે ધાતા, તમે ત્રણ પગલાં સ્થાપો છો.
યથાગ્નિરેકો બહુધા સમિધ્યતે વિકારભેદૈરવિકારરૂપઃ । તથા ભવાન્સર્વગતૈકરૂપી રૂપાણ્યશેષાણ્યનુપુષ્યતીશ ॥ ૫,૧.
જેમ એક અગ્નિ અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે, પણ પોતે બદલાતો નથી, તેમ તમે સર્વત્ર એક સ્વરૂપે રહો છો અને સર્વ સ્વરૂપો ધારણ કરો છો, હે ઈશ.
એકં તવાગ્ર્યં પરમં પદં યત્પશ્યન્તિ ત્વાં સૂરયો જ્ઞાનદૃશ્યમ્ । ત્વત્તો નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ સ્વરૂપં યદ્વા ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં પરાત્મન્ ॥ ૫,૧.
તમારું એ એકમાત્ર સર્વોચ્ચ સ્થાન છે, જેને જ્ઞાની લોકો જ્ઞાનથી જાણી શકે છે; હે પરમાત્મા, તમારાથી વિના બીજું કશું જ નથી—ન તો બીજું સ્વરૂપ, ન ભૂતકાળ, ન ભવિષ્ય.
વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપસ્ત્વં સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપવાન્ । સર્વજ્ઞઃસર્વનિત્સર્વશક્તિજ્ઞાનબલર્ધિમાન્ ॥ ૫,૧.
તમે વ્યક્ત અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવો છો, સમૂહ અને વ્યક્તિગત સ્વરૂપ ધરાવો છો; સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી, સર્વ શક્તિ, જ્ઞાન, બળ અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત છો.
અન્યૂનશ્ચાપ્યવૃદ્ધિશ્ચ સ્વાધીનો નાદિમાન્વશી । ક્લમતન્દ્રી ભયક્રોધકામાદિભિરસંયુતઃ ॥ ૫,૧.
તમે ન તો ઘટો છો, ન વધો છો; સ્વતંત્ર, અનાદિ અને સર્વેના સ્વામી છો; થાક, આળસ, ભય, ક્રોધ કે કામાદિ તમને સ્પર્શતા નથી.
નિરવદ્યઃ પરઃ પ્રાપ્તેર્નિરધિષ્ઠોઽક્ષરઃ ક્રમઃ । સર્વેશ્વરઃ પરાધારો ધામ્નાં ધામાત્મકોઽક્ષયઃ ॥ ૫,૧.
તમે નિર્દોષ, સર્વોચ્ચ, પ્રાપ્તિને પારે, સ્થાનથી રહિત, અવિનાશી ક્રમ છો; સર્વના ઈશ્વર, સર્વોચ્ચ આધાર, તેજનો આધાર અને અક્ષય સ્વરૂપ ધરાવો છો.
સકલાવરણાનીતનિરાલંબનભાવન । મહાવિભૂતિસંસ્થાન નમસ્તે પુરુષોત્તમ ॥ ૫,૧.
હે પુરુષોત્તમ, તમારી ધ્યાનધારા કોઈ પણ આવરણ કે આધારથી પર છે અને તમારું નિવાસ સ્થાન મહાન વૈભવથી ભરેલું છે—તમને વંદન છે.
નાકારણાત્કારણાદ્વા કારણાકારણાન્ન ચ । શરીરગ્રહણં વાપિ ધર્મત્રાણાય કેવલમ્ ॥ ૫,૧.
શરીર ધારણ કરવું એ કોઈ કારણથી કે નિઃકારણ, કે બંનેથી થતું નથી; એ માત્ર ધર્મની રક્ષા માટે જ થાય છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ઇત્યેવં સંસ્તવં શ્રુત્વા મનસા ભગવાનજઃ । બ્રહ્માણમાહ પ્રીતેન વિશ્વરૂપં પ્રકાશયન્ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આ સ્તુતિ સાંભળ્યા પછી, જન્મરહિત ભગવાને પોતાના વિશ્વરૂપનું દર્શન આપીને, આનંદથી બ્રહ્માજીને કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ ભોભો બ્રહ્મંસ્ત્વયા મત્તઃસહ દેવૈર્યદિષ્યતે । તદુચ્યતામશેષં ચ સિદ્ધમેવાવધાર્યતામ્ ॥ ૫,૧.
શ્રી ભગવાને કહ્યું: હે બ્રહ્મા, જો તું અને દેવતાઓ મારા પાસેથી કંઈ ઈચ્છો છો, તો તે સ્પષ્ટ કહો અને જાણો કે તે પહેલેથી જ પૂર્ણ થયું છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તતો બ્રહ્મા હરેર્દિવ્ય વિશ્વિરૂપમવેક્ષ્ય તત્ । તુષ્ટાવ ભૂયો દેવેષુ સાધ્વસાવનતાત્મસુ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: ત્યારબાદ બ્રહ્માજીએ હરિના દિવ્ય વિશ્વરૂપનું દર્શન કરીને, ભય અને શ્રદ્ધાથી નમેલા દેવતાઓ વચ્ચે ફરીથી તેમની સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મોવાચ નમો નમસ્તેસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃસહસ્રબાહો બહુવક્ત્રપાદ । નમોનમસ્તે જગતઃ પ્રવૃત્તિવિનાશસંસ્થાનકરાપ્રમેય ॥ ૫,૧.
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે હજારો હાથ, અનેક મુખ અને પગ ધરાવનાર, તમને હજારો વાર વંદન. હે અનંત, જે જગતની ઉત્પત્તિ, વિનાશ અને પાલન કરો છો, તમને ફરી ફરી નમન.
સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્માતિબૃહત્પ્રમામ ગરીયસામપ્યતિગૌરવાત્મન્ । પ્રધાનબુદ્ધીન્દ્રિયવત્પ્રધાનમૂલાત્પરાત્મન્ભગવન્પ્રસીદ ॥ ૫,૧.
હે ભગવાન, તમે અત્યંત સૂક્ષ્મથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ, અપરિમિતથી પણ વિશાળ, ભારેમાંથી પણ વધારે ભારે છો. તમે પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો બધાની મૂળથી પણ પર છો—કૃપા કરો.
એષા મહી દેવ મહીપ્રસૂતૈર્મહાસુરૈઃ પીડિતશૈલબન્ધા । પરાયણં ત્વાં જગતામુપૈતિ ભારાવતારાર્થમપારસાર ॥ ૫,૧.
હે દેવ, પર્વતોથી ઘેરાયેલી અને મહાન અસુરોથી પીડાયેલી આ ધરતી, જગતના આશ્રયરૂપ તમે, તમારી પાસે પોતાનો ભાર ઉતારવા આવી છે, હે અપરંપાર.
એતે વયં વૃત્રરિપુસ્તથાયં નાસત્યદસ્ત્રૌ વરુણસ્તથૈવ । ઇમે ચ રુદ્રા વસવઃસસૂર્યાઃસમીરણાગ્નિપ્રસુખાસ્તથાન્યે ॥ ૫,૧.
અમે બધા અહીં હાજર છીએ—ઇન્દ્ર, બંને અશ્વિનીકુમાર, વરુણ, રુદ્રો, વસુઓ, સૂર્યમંડળ, વાયુ, અગ્નિ અને અન્ય સુખ આપનારા દેવતાઓ.
સુરાઃસમસ્તાઃસુરનાથકાર્યમેભિર્મયા યચ્ચ તદીશ સર્વામ્ । આજ્ઞાપયાજ્ઞાં પરિપાલયન્તસ્તવૈવ તિષ્ઠામ સદાસ્તદોષાઃ ॥ ૫,૧.
હે દેવતાઓના સ્વામી, બધા દેવતાઓ તમારી આજ્ઞા માટે હંમેશાં તૈયાર છે; તમે જે કાર્ય આપો, અમે તેને પૂર્ણ કરીશું અને સદા તમારી સેવા કરીએ છીએ.
શ્રીપરાશર ઉવાચ એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ ભગવાન્પરમેશ્વરઃ । ઉજ્જહારાત્મનઃ કેશૌ સિતકૃષ્ણૌ મહામુને ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આવી રીતે સ્તુતિ થતાં પરમેશ્વર ભગવાને પોતાના શરીરમાંથી એક સફેદ અને એક કાળો વાળ ખેંચ્યો, હે મહામુની.
ઉવાચ ચ સુરાનેતૌ મત્કેશૌ વસુધાતલે । અવતીર્ય ભુવો ભારક્લેશહાનિં કરિષ્યતઃ ॥ ૫,૧.
તેમણે દેવતાઓને કહ્યું: મારા આ બે વાળ ધરતી પર અવતરીને જગતના ભારથી મુક્તિ લાવશે.
સુરાશ્ચ સકલાઃસ્વાંશૈરવતીર્ય મહીતલે । કુર્વન્તુ યુદ્ધમુન્મત્તૈઃ પૂર્વોત્પન્નૈર્મહાસુરૈઃ ॥ ૫,૧.
બધા દેવતાઓએ પોતાના અંશથી પૃથ્વી પર અવતરીને, પૂર્વે ઉત્પન્ન થયેલા પાગલ મહાસુરો સામે યુદ્ધ કરવું જોઈએ.
તતઃ ક્ષયમશેષાસ્તે દૈતેયા ધરમીતલે । પ્રયાસ્યન્તિ ન સંદેહો મદ્દૃપાતવિચૂર્ણિતાઃ ॥ ૫,૧.
પછી, પૃથ્વી પરના બધા દૈત્યનો સંપૂર્ણ નાશ થઈ જશે; એમાં કોઈ શંકા નથી—મારા અવતારથી તેઓ ચકનાચૂર થઈ જશે.
વસુદેવસ્ય યા પત્ની દેવકી દેવતોપમા । તત્રાયમષ્ટમો ગર્ભો મત્કેશો ભવિતા સુરાઃ ॥ ૫,૧.
વસુદેવની પત્ની દેવકી, જે દેવતાસમાન છે, તેના ગર્ભમાં આઠમો ગર્ભ—મારો વાળ—પેદા થશે, હે દેવતાઓ.
અવતીર્ય ચ તત્રાયં કંસં ઘાતયિતા ભુવિ । કાલનેમીં સમુદ્ભૂતમિત્યુક્ત્વાન્તર્દધે હરિઃ ॥ ૫,૧.
ત્યાં અવતરીને, એ કંસ અને પુનર્જન્મેલા કાલનેમિને પૃથ્વી પર મારે છે; આવું કહીને હરિ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
અદૃશ્યાય તતસ્તસ્મૈ પ્રણિપત્ય મહામુને । મેરુપૃષ્ઠં સુરા જગ્મુરવતેરુશ્ચ ભૂતલે ॥ ૫,૧.
પછી, દેવતાઓ તેમને અદૃશ્ય થઈ મહામુનિને વંદન કરીને, મેરુ પર્વતની ચોટી પર ગયા અને પછી પૃથ્વી પર અવતરી ગયા.
કંસાય ચાષ્ટમો ગર્ભો દેવક્યા ધરણીધરઃ । ભવિષ્યતીત્યાચ ચક્ષે ભગવાન્નારદો મુનિઃ ॥ ૫,૧.
અને નારદ મુનીએ કંસને કહ્યું કે, હે ધરતીના ધારક, દેવકીના ગર્ભમાં આઠમો ગર્ભ જન્મે તેવું destined છે.