ક્રિયતાં તન્મહાભાગા મમ ભારાવતારણમ્ । યથા રસાતલં નાહં ગચ્છેયમતિવિહ્વલા ॥ ૫,૧.
હવે, હે મહાનુભાવો, મારા બોજને દૂર કરો, જેથી હું અત્યંત પીડાયેલી, પાતાળમાં ન જાઉં.
ઇત્યાકર્ણ્ય ધરાવાક્યમશેષૈસ્ત્રિદશેશ્વરૈઃ । ભુવો ભારાવતારાર્થં બ્રહ્મા પ્રાહ પ્રચોદિતઃ ॥ ૫,૧.
પૃથ્વીના વચન સાંભળી, સર્વ દેવતાઓએ પૃથ્વીનો બોજ ઉતારવા માટે બ્રહ્માને પ્રેરિત કર્યા.
બ્રહ્મોવાચ યથાહ વસુધા સર્વં સત્યમેવ દિવૌકસઃ । અહં ભવો ભવન્તશ્ચ સર્વે નારાયણાત્મકાઃ ॥ ૫,૧.
બ્રહ્માએ કહ્યું: પૃથ્વીએ જે કહ્યું એ સાચું છે, હે સ્વર્ગવાસીઓ; હું, શિવ અને તમે બધા નારાયણમય છીએ.
વિભૂતયશ્ચ યાસ્તસ્ય તાસામેવ પરસ્પરમ્ । આધિક્યન્યૂ૬ અતાબાધ્યબાધકત્વેન વર્તતે ॥ ૫,૧.
અને ભગવાનની જે શક્તિઓ છે, તેમાં એકબીજામાં શ્રેષ્ઠતા-નિચેતાની, જીત-હારની સ્થિતિ રહે છે.
તદાગચ્છત ગચ્છામઃ ક્ષીરાબ્ધેસ્તટમુત્તમમ્ । તત્રારાધ્ય હરિં તસ્મૈ સર્વં વિજ્ઞાપયામ વૈ ॥ ૫,૧.
ચાલો, આપણે દુધના દરિયાના ઉત્તમ કાંઠે જઈએ; ત્યાં શ્રીહરિની પૂજા કરીને, આપણે બધું એમને અર્પણ કરીએ.
સર્વથૈવ જગત્યર્થે સ સર્વાત્મા જગન્મયઃ । સત્ત્વાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં ધર્મસ્ય કુરુતે સ્થિતિમ્ ॥ ૫,૧.
આ જગતના કલ્યાણ માટે, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને સમગ્ર જગતનું સ્વરૂપ છે, એ ભગવાન પોતાનું શુદ્ધ સ્વરૂપ લઈને પૃથ્વી પર અવતર કરે છે અને ધર્મની સ્થાપના કરે છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયો તત્ર સહ દેવૈઃ પિતામહઃ । સમાહિતમનાશ્ચૈવં તુષ્ટાવ ગરુડધ્વજમ્ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આમ કહીને પિતામહ દેવતાઓ સાથે ત્યાં ગયા અને એકાગ્ર ચિત્તે ગરુડધારી ભગવાનની સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મોવાચ દ્વે વિદ્યે ત્વમનામ્નાયપરા ચૈવાપરા તથા । ત એવ ભવતો રૂપે મૂર્તામૂર્તાત્મિકે પ્રભો ॥ ૫,૧.
બ્રહ્માએ કહ્યું: પ્રભુ, તમે જ એ બે વિદ્યા છો—એક પરા અને એક અપરા—જે શાસ્ત્રોમાં વર્ણવાયેલી છે; એ બંને, સ્વરૂપવાળી અને નિર્વિકાર, તમારી જ મૂર્તિ છે.
દ્વે બ્રહ્મણી ત્વણીયોતિસ્થૂલાત્મન્સર્વ સર્વવિત્ । શબ્દબ્રહ્મપરં ચૈવ બ્રહ્મ બ્રહ્મમયસ્ય યત્ ॥ ૫,૧.
હે સર્વજ્ઞ, તમે જ સૂક્ષ્મ અને સ્થૂલ એમ બે પ્રકારના બ્રહ્મ છો; શબ્દરૂપ બ્રહ્મ અને પરમ બ્રહ્મ—જે બધું બ્રહ્મરૂપ છે—એ પણ તમે જ છો.
ઋગ્વેદસ્ત્વં યજુર્વેદઃસામવેદસ્ત્વથર્વણઃ । શિક્ષાકલ્પો નિરુક્તં ચ ચ્છન્દો જ્યોતિષમેવ ચ ॥ ૫,૧.
તમે જ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અઠર્વવેદ છો; શિક્ષા, કલ્પ, નિરુક્ત, છંદ અને જ્યોતિષ પણ તમે જ છો.
ઇતિહાસપુરાણે ચ તથા વ્યાકરણં પ્રભો । મીમાંસા ન્યાયશાસ્ત્રં ચ ધર્મશાસ્ત્રાણ્યધોક્ષજ ॥ ૫,૧.
હે પ્રભુ, ઇતિહાસ, પુરાણો અને વ્યાકરણ પણ તમે જ છો; મીમાંસા, ન્યાયશાસ્ત્ર અને ધર્મશાસ્ત્રો, હે અદભૂત, એ બધું પણ તમારું સ્વરૂપ છે.
આત્માઽત્મદેહગુણવદ્વિચારાચારિ યદ્વચ । તદપ્યાદ્યપતે નાન્યદધ્યાત્માત્મસ્વરૂપવત્ ॥ ૫,૧.
હે આદિપતિ, આત્મા, શરીર અને તેના ગુણો વિશે જે કંઈ કહેવામાં આવે છે, એ બધું પણ આત્માના સાચા સ્વરૂપથી જુદું નથી.
ત્વમવ્યક્તમનિર્દેશ્યમચિન્ત્યાનામવર્મવત્ । અપાણિપાદરૂપં ચ શુદ્ધં નિત્યં પરાત્પરમ્ ॥ ૫,૧.
તમે અવ્યક્ત, વર્ણનથી પર, વિચારોની પારે, અને કોઈ રક્ષણ વિના છો; હાથ-પગ વિનાનું સ્વરૂપ, શુદ્ધ, શાશ્વત અને સર્વોચ્ચ પણ તમે જ છો.
શૃણોષ્યકર્ણઃ પરિપશ્યસિ ત્વમચક્ષુરૂપો બહુરૂપરૂપઃ । અપાદહસ્તો જવનો ગ્રહીતા ત્વં વેત્સિ સર્વં ચ સર્વવેદ્યઃ ॥ ૫,૧.
તમે કાન વિના સાંભળો છો, આંખ વિના જુઓ છો, અનેક સ્વરૂપ ધરાવો છો અને સ્વરૂપથી રહિત પણ છો; પગ-હાથ વિના પણ ઝડપથી ચાલો છો અને પકડો છો, તમે બધું જાણો છો અને સર્વેના જ્ઞાનનો વિષય છો.
અણોરણીયાં સમસત્સ્વરૂપં ત્વાં પશ્યતો જ્ઞાનનિવૃત્તિરગ્ર્યા । ધીરસ્ય ધીરસ્ય બિભર્તિ નાન્યદ્વરેણ્યરૂપાત્પરતઃ પરાત્મન્ ॥ ૫,૧.
તમે અતિ સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છો અને સર્વમાં વ્યાપી સાચું સ્વરૂપ છો; જે તમને જુએ છે, તેને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે; અને વિવેકી માટે, હે પરમાત્મા, તમારા શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપ સિવાય બીજું કશું જ નથી.
ત્વં વિશ્વનાભિર્ભુવનસ્ય ગોપ્તા સર્વાણિ ભૂતાનિ તવાન્તરાણિ । યદ્ભૂતભવ્યં યદણોરણીયઃ પુમાંસ્ત્વમેકઃ પ્રકૃતેઃ પરસ્તાત્ ॥ ૫,૧.
તમે સમગ્ર વિશ્વના આધાર અને રક્ષણકર્તા છો; બધા જીવો તમામાં જ છે. જે થયું, જે થવાનું છે, અને જે અતિ સૂક્ષ્મ છે—એ બધું તમે જ છો, અને તમે પ્રકૃતિથી પણ પર છો.
એકશ્ચતુર્ધા ભગવાન્હુતાશો વર્ચોવિભૂતં જગતો દદાસિ । ત્વં વિશ્વતશ્ચક્ષુરનન્તમૂર્તે ત્રેધા પદં ત્વં નિદધાસિ ધાતઃ ॥ ૫,૧.
એક ભગવાન ચાર રૂપે હવનમાં અગ્નિ રૂપે પ્રગટે છે અને જગતને તેજ તથા વૈભવ આપે છે; અનંત સ્વરૂપ અને સર્વત્ર આંખવાળા, હે ધાતા, તમે ત્રણ પગલાં સ્થાપો છો.
યથાગ્નિરેકો બહુધા સમિધ્યતે વિકારભેદૈરવિકારરૂપઃ । તથા ભવાન્સર્વગતૈકરૂપી રૂપાણ્યશેષાણ્યનુપુષ્યતીશ ॥ ૫,૧.
જેમ એક અગ્નિ અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે, પણ પોતે બદલાતો નથી, તેમ તમે સર્વત્ર એક સ્વરૂપે રહો છો અને સર્વ સ્વરૂપો ધારણ કરો છો, હે ઈશ.
એકં તવાગ્ર્યં પરમં પદં યત્પશ્યન્તિ ત્વાં સૂરયો જ્ઞાનદૃશ્યમ્ । ત્વત્તો નાન્યત્કિઞ્ચિદસ્તિ સ્વરૂપં યદ્વા ભૂતં યચ્ચ ભવ્યં પરાત્મન્ ॥ ૫,૧.
તમારું એ એકમાત્ર સર્વોચ્ચ સ્થાન છે, જેને જ્ઞાની લોકો જ્ઞાનથી જાણી શકે છે; હે પરમાત્મા, તમારાથી વિના બીજું કશું જ નથી—ન તો બીજું સ્વરૂપ, ન ભૂતકાળ, ન ભવિષ્ય.
વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપસ્ત્વં સમષ્ટિવ્યષ્ટિરૂપવાન્ । સર્વજ્ઞઃસર્વનિત્સર્વશક્તિજ્ઞાનબલર્ધિમાન્ ॥ ૫,૧.
તમે વ્યક્ત અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવો છો, સમૂહ અને વ્યક્તિગત સ્વરૂપ ધરાવો છો; સર્વજ્ઞ, સર્વવ્યાપી, સર્વ શક્તિ, જ્ઞાન, બળ અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત છો.
અન્યૂનશ્ચાપ્યવૃદ્ધિશ્ચ સ્વાધીનો નાદિમાન્વશી । ક્લમતન્દ્રી ભયક્રોધકામાદિભિરસંયુતઃ ॥ ૫,૧.
તમે ન તો ઘટો છો, ન વધો છો; સ્વતંત્ર, અનાદિ અને સર્વેના સ્વામી છો; થાક, આળસ, ભય, ક્રોધ કે કામાદિ તમને સ્પર્શતા નથી.
નિરવદ્યઃ પરઃ પ્રાપ્તેર્નિરધિષ્ઠોઽક્ષરઃ ક્રમઃ । સર્વેશ્વરઃ પરાધારો ધામ્નાં ધામાત્મકોઽક્ષયઃ ॥ ૫,૧.
તમે નિર્દોષ, સર્વોચ્ચ, પ્રાપ્તિને પારે, સ્થાનથી રહિત, અવિનાશી ક્રમ છો; સર્વના ઈશ્વર, સર્વોચ્ચ આધાર, તેજનો આધાર અને અક્ષય સ્વરૂપ ધરાવો છો.
સકલાવરણાનીતનિરાલંબનભાવન । મહાવિભૂતિસંસ્થાન નમસ્તે પુરુષોત્તમ ॥ ૫,૧.
હે પુરુષોત્તમ, તમારી ધ્યાનધારા કોઈ પણ આવરણ કે આધારથી પર છે અને તમારું નિવાસ સ્થાન મહાન વૈભવથી ભરેલું છે—તમને વંદન છે.
નાકારણાત્કારણાદ્વા કારણાકારણાન્ન ચ । શરીરગ્રહણં વાપિ ધર્મત્રાણાય કેવલમ્ ॥ ૫,૧.
શરીર ધારણ કરવું એ કોઈ કારણથી કે નિઃકારણ, કે બંનેથી થતું નથી; એ માત્ર ધર્મની રક્ષા માટે જ થાય છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ઇત્યેવં સંસ્તવં શ્રુત્વા મનસા ભગવાનજઃ । બ્રહ્માણમાહ પ્રીતેન વિશ્વરૂપં પ્રકાશયન્ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આ સ્તુતિ સાંભળ્યા પછી, જન્મરહિત ભગવાને પોતાના વિશ્વરૂપનું દર્શન આપીને, આનંદથી બ્રહ્માજીને કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ ભોભો બ્રહ્મંસ્ત્વયા મત્તઃસહ દેવૈર્યદિષ્યતે । તદુચ્યતામશેષં ચ સિદ્ધમેવાવધાર્યતામ્ ॥ ૫,૧.
શ્રી ભગવાને કહ્યું: હે બ્રહ્મા, જો તું અને દેવતાઓ મારા પાસેથી કંઈ ઈચ્છો છો, તો તે સ્પષ્ટ કહો અને જાણો કે તે પહેલેથી જ પૂર્ણ થયું છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તતો બ્રહ્મા હરેર્દિવ્ય વિશ્વિરૂપમવેક્ષ્ય તત્ । તુષ્ટાવ ભૂયો દેવેષુ સાધ્વસાવનતાત્મસુ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: ત્યારબાદ બ્રહ્માજીએ હરિના દિવ્ય વિશ્વરૂપનું દર્શન કરીને, ભય અને શ્રદ્ધાથી નમેલા દેવતાઓ વચ્ચે ફરીથી તેમની સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મોવાચ નમો નમસ્તેસ્તુ સહસ્રકૃત્વઃસહસ્રબાહો બહુવક્ત્રપાદ । નમોનમસ્તે જગતઃ પ્રવૃત્તિવિનાશસંસ્થાનકરાપ્રમેય ॥ ૫,૧.
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે હજારો હાથ, અનેક મુખ અને પગ ધરાવનાર, તમને હજારો વાર વંદન. હે અનંત, જે જગતની ઉત્પત્તિ, વિનાશ અને પાલન કરો છો, તમને ફરી ફરી નમન.
સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્માતિબૃહત્પ્રમામ ગરીયસામપ્યતિગૌરવાત્મન્ । પ્રધાનબુદ્ધીન્દ્રિયવત્પ્રધાનમૂલાત્પરાત્મન્ભગવન્પ્રસીદ ॥ ૫,૧.
હે ભગવાન, તમે અત્યંત સૂક્ષ્મથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ, અપરિમિતથી પણ વિશાળ, ભારેમાંથી પણ વધારે ભારે છો. તમે પ્રકૃતિ, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો બધાની મૂળથી પણ પર છો—કૃપા કરો.
એષા મહી દેવ મહીપ્રસૂતૈર્મહાસુરૈઃ પીડિતશૈલબન્ધા । પરાયણં ત્વાં જગતામુપૈતિ ભારાવતારાર્થમપારસાર ॥ ૫,૧.
હે દેવ, પર્વતોથી ઘેરાયેલી અને મહાન અસુરોથી પીડાયેલી આ ધરતી, જગતના આશ્રયરૂપ તમે, તમારી પાસે પોતાનો ભાર ઉતારવા આવી છે, હે અપરંપાર.