ઇત્યેષ કથિતઃ સમ્યઙ્મનોર્વંશો મયા તવ । યત્ર સ્થિતિપ્રવૃત્તસ્ય વિષ્ણોરંશાંશકા નૃપાઃ
હું તને મનુના વંશની વાત સાચી રીતે કહી છે, જેમાં વિશ્વનો આધાર રાખનારા વિષ્ણુના અંશરૂપે રાજાઓ થયા છે.
શૃણોતિ ય ઇમં ભક્ત્યા મનોર્વંશમનુક્રમાત્ । તસ્ય પાપમશ્ષૐ વૈ પ્રણશ્યત્યમલાત્મનઃ
જે ભક્તિપૂર્વક મનુના વંશને ક્રમશઃ સાંભળે છે, તેનું બધું પાપ નાશ પામે છે અને તેનું મન શુદ્ધ બને છે.
ધનધાન્યર્દ્ધિમતુલાં પ્રાપ્નોત્યવ્યાહતેંદ્રિ યઃ । શ્રુત્વૈવમખિલં વંશં પ્રશસ્તં શશિસૂર્યયોઃ
જે ચંદ્ર અને સૂર્યના પ્રસિદ્ધ વંશને સંપૂર્ણ રીતે સાંભળે છે, તેને અતુલ્ય ધન-ધાન્ય અને અખંડિત ઇન્દ્રિયસુખ મળે છે.
ઇક્ષ્વાકુજહ્નુમાંધાતૃસગરાવિક્ષિતાન્રઘૂન્ । યયાતિનહુષાદ્યાંશ્ચ જ્ઞાત્વા નિષ્ઠામુપાગતાન્
ઇક્ષ્વાકુ, જહ્નુ, માંધાતૃ, સગર, અવિક્ષિત, રઘુ, યયાતિ, નહુષ અને બીજા અનેક, જેમણે અંત મેળવ્યો—એ બધાની જાણકારી રાખવી.
મહાબલાન્મહાવીર્યાનનન્તધનસંચયાન્ । કૃતાન્કાલેન બલિના કથાશ્ષોઆ!ન્નરાધિપાન્
મહાન બળવાન, અતિશય ધનવાન એવા રાજાઓ, જેમની કથાઓ હવે માત્ર વાર્તા બની રહી છે—સમય અને શક્તિએ તેમને પણ જીત્યા છે.
શ્રુત્વા ન પુત્રદારાદૌ ગૃહક્ષેત્રાદિકે તથા । દ્ર વ્યાદૌ વા કૃતપ્રજ્ઞો મમત્વં કુરુતે નરઃ
આ બધું સાંભળ્યા પછી, બુદ્ધિશાળી માણસ પુત્ર, પત્ની, ઘર, ખેતર કે અન્ય સંપત્તિમાં ક્યારેય મમતા રાખતો નથી.
તપ્તં તપો યૈઃ પુરુષપ્રવીરૈરુદ્વાહુભિર્વર્ષગણાનનેકાન્ । ઇષ્ટ્વા સુયજ્ઞૈર્બલિનોતિવીર્યાઃ કૃતાનુકાલેન કથાવશેષાઃ
જે પુરુષપ્રવરોને વર્ષો સુધી તપ કર્યું, શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો કર્યા, અને મહાન બળ ધરાવતો હતો—એ બધાની કથા પણ સમયના પ્રભાવે માત્ર સ્મૃતિ બની રહી છે.
પૃથુસ્સમસ્તાન્વિચચાર લોકાનવ્યાહતો યો વિજિતારિચક્રઃ । સ કાલવાતાભિહતઃ પ્રણષ્ટઃ ક્ષિપ્તં યથા શાલ્મલિતૂલમગ્નૌ
પૃથુએ આખા લોકમાં વિજય મેળવી, કોઈએ તેને હરાવી શક્યો નહીં—પણ સમયના પવનથી તે પણ નાશ પામ્યો, જેમ અગ્નિમાં શાલમળીના રૂવાં બળી જાય છે.
યઃ કાર્ત્તવીર્યો બુભુજે સમસ્તાન્દ્વીપાન્સમાક્રમ્ય હતારિચક્રઃ । કથાપ્રસંગેષ્વભિધીયમાનસ્સ એવ સંકલ્પવિકલ્પહેતુઃ
જે કાર્તવીર્યે બધા દ્વીપો જીત્યા અને દુશ્મન રાજાઓને હરાવ્યા, એના શાસનનો આનંદ માણ્યો—એનું નામ તો વાર્તાઓમાં લેવામાં આવે છે, પણ એ પોતે કલ્પના અને શંકાનો જ ફળ છે.
દશાનનાવિક્ષતરાઘવાણામૈશ્વર્યમુદ્ભાસિતદિઙ્મુખાનામ્ । ભસ્માપિ શિષ્ટં ન કથં ક્ષણેન ભ્રૂભંગપાતેન ધિગંતકસ્ય
રાઘવ વંશમાં દશમુખ રાવણની જે મહિમા ચારેય દિશામાં પ્રસરી હતી, એ ત્રિપુરાસુરના વિનાશક ભગવાનની એક ભ્રૂભંગથી ક્ષણે પણ રાખ પણ રહી ન રહી.
કથાશરીરત્વમવાપ યદ્વૈ માંધાતૃનામા ભુવિ ચક્રવર્ત્તી । શ્રુત્વાપિ તત્કો હિ કરોતિ સાધુર્મમત્વમાન્મન્યપિ મંદચેતાઃ
માંડાતૃ નામે જે ચક્રવર્તી રાજા ધરતી પર પ્રસિદ્ધ હતા, એ પણ હવે માત્ર વાર્તાઓમાં જ રહ્યા—આ સાંભળ્યા પછી પણ કોણ, ભલે મનથી મંદ હોય, સંપત્તિને પોતાનું માને છે અને તેને સારા ગુણ ગણશે?
ભગીરથાદ્યાસ્સગરં કકુત્સ્થો દશનનો રાઘવલક્ષ્મણૌ ચ । યુધિષ્ઠિરાદ્યાશ્ચ બભૂવુરેતે સત્યં ન મિથ્યા ક્વ નુ તે ન વિદ્મઃ
ભગીરથ અને બીજા, સગર, કકુત્થ, દશમુખ, રામ-લક્ષ્મણ, યુધિષ્ઠિર અને બીજાં—આ બધા ખરેખર હતા, ખોટા નથી; પણ આજે એ ક્યાં છે, એ આપણે જાણતા નથી.
યે સાંપ્રતં યે ચ નૃપા ભવિષ્યાઃ પ્રોક્તા મયા વિપ્રવરોગ્રવીયાઃ । એતે તથાઽન્યે ચ તથાભિધેયાઃ સર્વે ભવિષ્યંતિ યથૈવ પૂર્વે
હવે જે રાજાઓ છે અને ભવિષ્યમાં જે આવશે, જેમને મેં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોમાં ઉત્તમ ગણ્યા છે, એ બધા અને બીજા પણ, પૂર્વજોની જેમ, એક દિવસ આવી જ રીતે વિસર્જાઈ જશે.
એત દ્વિદિત્વા ન નરેણ કાર્યં મમત્વમાત્મન્યપિ પંડિતેન । તિષ્ઠંતુ તાવત્તનયાત્મજાયાઃ ક્ષેત્રાદયો યે ચ શરીરિણોઽન્યે
આ બધું જાણીને, વિદ્વાન માણસે પોતાના પર પણ મમત્વ રાખવું નહીં; તો પછી પુત્ર, પત્ની, ખેતર અને બીજા શરીરધારી પ્રાણીઓ પર તો વાત જ શું.
મૈત્રેય ઉવાચ નૃપાણાં કથિતઃસર્વો ભવતા વંશવિસ્તરઃ । વંશાનુચરિતં ચૈવ યથાવદનુવર્ણિતમ્ । અંશાવતારો બ્રહ્મર્ષે યોઽયં યદુકુલોદ્ભવઃ । વિષ્ણોસ્તં વિસ્તરેણાહં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ॥ ૫,૧.
મૈત્રેયે પૂછ્યું: મહર્ષિ, તમે રાજાવંશની વિગત અને તેમનાં કાર્યો યોગ્ય રીતે કહ્યા. હવે હું યદુવંશમાં જન્મેલા ભગવાન વિષ્ણુના અંશાવતારની સાચી કથા વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
ચકાર યાનિ કર્માણિ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ । અંશાંશેનાવતીર્યોર્વ્યાં તત્ર તાનિ મુને વદ ॥ ૫,૧.
હે મુનિ, ભગવાન પુરુષોત્તમે ધરા પર અંશ અને અંશના અંશ રૂપે અવતાર લઈને જે કાર્યો કર્યા, તે તમે મને કહો.
શ્રીપારશર ઉવાચ મૈત્રેય શ્રૂયતામેતદ્યત્પૃષ્ટોઽહમિહ ત્વયા । વિષ્ણોરંશાંશસંભૂતિચરિતં જગતો હિતમ્ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: હે મૈત્રેય, જે તમે અહીં પૂછ્યું છે, એ વિષ્ણુના અંશાવતારના, જગતના કલ્યાણ માટે થયેલા કાર્યો હવે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
દેવકસ્ય સુતાં પૂર્વં વસુદેવો મહામુને । ઉપયેમે મહાભાગાં દેવકીં દેવતોપમામ્ ॥ ૫,૧.
પહેલાં, મહર્ષિ, વસુદેવે દેવકાની પુત્રી, મહાભાગ્યવતી અને દેવતાસમાન દેવકી સાથે લગ્ન કર્યું.
કંસસ્તયોર્વરરથં ચોદયામાસ સારથિઃ । વસુદેવસ્ય દેવક્યા સંયોગે ભોજનન્દનઃ ॥ ૫,૧.
કંસ, ભોજકુળના પુત્ર, એ લગ્ન સમયે વસુદેવ અને દેવકીના રથનો સારથી બન્યો.
આથાન્તરિક્ષે વાગુચ્ચૈઃ કંસમાભાષ્ય સાદરમ્ । મેઘગંભીરનિર્ઘોષં સમાભાષ્યેદમબ્રવીત્ ॥ ૫,૧.
એ સમયે, આકાશમાંથી મેઘ જેવી ગાંભીર્યવાળી એક અવાજે, આદરપૂર્વક કંસને સંબોધી ને કહ્યું:
યામેતાં વહસે મૂઢ સહ ભર્ત્રા રથે સ્થિતામ્ । અસ્યાસ્તવાષ્ટમો ગર્ભઃ પ્રાણાનપહરિષ્યતિ ॥ ૫,૧.
અરે મૂર્ખ, તું જે સ્ત્રીને પતિ સાથે રથમાં લઈ જાય છે, એની આઠમી સંતાન તારો અંત લાવશે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્યં સમુત્પાટ્ય ખડ્ગં કંસો મહાબલઃ । દેવકીં હન્તુમારબ્ધો વસુદેવોઽબ્રવીદિદમ્ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આ સાંભળતાં જ શક્તિશાળી કંસે તલવાર ખેંચી દેવકીને મારવા ધસી આવ્યો, પણ વસુદેવે તેને કહ્યું:
ન હન્તવ્યા મહાભાગ દેવકી ભવતાનઘ । સમર્પયિષ્યે સકલાન્ગર્ભાનસ્યોદરોદ્ભવાન્ ॥ ૫,૧.
હે નિર્દોષ, તું મહાભાગ્યવતી દેવકીનો વધ ન કર; હું એની ગર્ભમાંથી જન્મેલા બધા સંતાનો તને સોંપી દઈશ.
શ્રીપરાશર ઉવાચ તથેત્યાહ તતઃ કંસો વસુદેવં દ્વિજોત્તમ । ન ઘાતયામાસ ચ તાં દેવકીંસત્યગૌરવાત્ ॥ ૫,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: પછી કંસે 'જેમ તું કહે છે તેમ' કહીને, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, વસુદેવની વાત માનીને દેવકીનો વધ કર્યો નહીં.
એતસ્મિન્નેવકાલે તુ ભૂરિભારાવપીડિતા । જગામ ધરણી મેરૌ સમાજં ત્રિદિવૌકસામ્ ॥ ૫,૧.
એ જ સમયે, ધરતી પર ભારે બોજથી પીડાયેલી પૃથ્વી, મેરુ પર્વત પર દેવતાઓની સભામાં પહોંચી.
સ બ્રહ્મકાન્સુરાન્સર્વાન્પ્રણિપત્યાથ મેદિનિ । કથયામાસ તત્સર્વં ખેદાત્કરુણભાષિણી ॥ ૫,૧.
ત્યાં પૃથ્વીએ બ્રહ્મા અને બધા દેવતાઓને વંદન કરીને, દુઃખ અને કરુણા ભરેલા શબ્દોમાં પોતાની વ્યથા કહી.
ભૂમિરુવાચ અગ્નિઃસુવર્ણસ્ય ગુરુર્ગવાં સૂર્યઃ પરો ગુરુઃ । મમાપ્યખિલલો કાનાં કુરુર્નારાયણો ગુરુઃ ॥ ૫,૧.
પૃથ્વી બોલી: સોનાને અગ્નિ શ્રેષ્ઠ ગુરુ છે; ગાયોમાં સૂર્ય સર્વોપરી ગુરુ છે; અને મારા સહિત બધા જીવ માટે નારાયણ જ ગુરુ છે.
પ્રજાપતિપતિર્બ્રહ્મ પૂર્વેષામપિ પૂર્વજઃ । કલાકાષ્ઠાનિમેષાત્મા કાલશ્ચાવ્યક્તમૂર્તિમાન્ ॥ ૫,૧.
પ્રજાપતિઓના સ્વામી બ્રહ્મા, જે સૌપ્રથમ છે, એ જ સમયરૂપ છે—કણ, ક્ષણ અને માપથી બનેલા, અને અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવે છે.
તદંશભૂતઃસર્વૈષાં સમૂહો વઃસુરોત્તમાઃ ॥ ૫,૧.
એ સર્વમાં જે અંશરૂપે છે, એ જ તમારો સમૂહ છે, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠો.
આદિત્યા સરુતઃસાધ્યા રુદ્રા વસ્વશ્વિવહ્નયઃ । પિતરો યે ચ લોકાનાં સ્રષ્ટારોઽત્રિપુરોગમાઃ ॥ ૫,૧.
આદિત્ય, સાધ્ય, રુદ્ર, વસુ, અગ્નિ, પિતૃઓ અને અત્રિઆદિ લોકોના સર્જક—