દેવાપિઃ પૌરવો રાજા પુરુશ્ચેક્ષાકુવંશજઃ । મહાયોગબલોપેતૌ કલાપગ્રામસંશ્રિતૌ
દેવાપી પૌરવ રાજા અને ઇક્ષ્વાકુ વંશના પુરુ, મહાન યોગબળ ધરાવતા, કલાપા ગામમાં વસે છે.
કૃતે યુગે ત્વિહાગમ્ય ક્ષત્રપ્રાવર્ત્તકૌ હિ તૌ । ભવિષ્યતો મનોર્વંશબીજભૂતૌ વ્યવસ્થિતૌ
કૃતયુગમાં એ બંને અહીં આવીને ક્ષત્રિય વંશના સ્થાપક બનશે અને મનુના વંશના બીજરૂપે સ્થિર રહેશે.
એતેન ક્રમયોગેન મનુપુત્રૈર્વસુંધરા । કૃતત્રેતાદ્વાપરાણિ યુગાનિ ત્રીણિ ભુજ્યતે
આ ક્રમથી મનુના પુત્રોએ પૃથ્વી પર કૃત, ત્રેતા અને દ્વાપર — આ ત્રણેય યુગોમાં રાજ્ય કર્યું છે.
કલૌ તે બીજભૂતા વૈ કેચિત્તિષ્ઠંતિ વૈ મુને । યથૈવ દેવાપિપુરૂ સાંપ્રતં સમધિષ્ઠિતૌ
કલિયુગમાં પણ, મુનિ, એ બીજરૂપે કેટલાક હજુ બાકી છે, જેમ કે હાલ દેવાપી અને પુરુ સ્થિર છે.
એષ તૂદ્દેશતો વંશસ્તવોક્તો ભૂભુજાં મયા । નિખિલો ગદિતું શક્યો નૈષ વર્ષશતૈરપિ
હું તને રાજાવંશનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યો છે; એ સંપૂર્ણ રીતે કહીએ તો સો વર્ષમાં પણ પૂરો ન થાય.
એતે ચાન્યે ચ ભૂપાલા યૈરત્ર ક્ષિતિમંડલે । કૃતં મમત્વં મોહાંધૈર્નિત્યં હેયકલેવરે
આ અને બીજા રાજાઓ, મોહમાં અંધ બની, નાશવંત શરીર ધરાવતાં હોવા છતાં પૃથ્વી પર પોતાનું અધિકાર માને છે.
કથં મમેયમચલા મત્પુત્રસ્ય કથં મહી । મદ્વંશસ્યેતિચિંતાર્ત્તા જગ્મુરંતમિમે નૃપાઃ
'આ અડગ પૃથ્વી મારી કેવી રીતે?', 'મારા પુત્રની કે વંશની કેવી રીતે થશે?' એમ વિચારતા એ રાજાઓ અંતે વિનાશ પામ્યા.
તેભ્યઃ પૂર્વતરાશ્ચાન્યે તેભ્યસ્તેભ્યસ્તથા પરે । ભવિષ્યાશ્ચૈવ યાસ્યંતિ તેષામન્યે ચ યેઽપ્યનુ
કેટલાંક રાજાઓ એના પહેલાં આવ્યા, કેટલાક પછી આવ્યા, અને જે આવનારા છે, તેમના પણ પછી બીજા આવશે.
વિલોક્યાત્મજયોદ્યોગં યાત્રાવ્યગ્રાન્નરાધિપાન્ । પુષ્પપ્રહાસૈશ્શરદિ હસંતીવ વસુંધરા
પુત્ર માટે યુદ્ધ અને વિજયની ચિંતામાં વ્યસ્ત રાજાઓને જોઈ, પૃથ્વી શરદમાં ફૂલોની હાસ્યથી જાણે હસે છે.
મૈત્રેય પૃથિવીગીતાઞ્છ્લોકાંશ્ચાત્ર નિબોધ મે । યાનાહ ધર્મધ્વજિને નજકાયાસિતો મુનિઃ
મૈત્રેય, પૃથ્વી દ્વારા ગવાયેલાં જે શ્લોકો ઋષિ અસીતે ધર્મધ્વજ રાજાને કહ્યા, તે હવે તું મારી પાસે સાંભળ.
પૃથિવ્યુવાચ । કથમેષ નરેંદ્રા ણાં મોહો બુદ્ધિમતામપિ । યેન કેન સધર્માણોપ્યતિવિશ્વસ્તચેતસઃ
પૃથ્વીએ પૂછ્યું: રાજાઓમાં, ભલે તેઓ બુદ્ધિશાળી હોય, એવો મોહ કેમ થાય છે? જેનાથી, એક જ ધર્મમાં રહેતાં હોવા છતાં, તેમના મનમાં અતિશય વિશ્વાસ આવી જાય છે.
પૂર્વમાત્મજયં કૃત્વા જેતુમિચ્છંતિ મંત્રિણઃ । તતો ભૃત્યાંશ્ચ પૌરાંશ્ચ જિગીષંતે તથા રિપૂન્
પહેલાં તો મંત્રીઓ પોતાને જીતવા ઈચ્છે છે, પછી તેઓ દાસો, નાગરિકો અને શત્રુઓને પણ જીતવા માંગે છે.
ક્રમેણાનેન જેષ્યામો વયં પૃથ્વીં સસાગરામ્ । ઇત્યાસક્તધિયો મૃત્યું ન પશ્યંત્યવિદૂરગમ્
'આ રીતે આપણે સાગરવાળી આખી પૃથ્વી જીતીએ' એવી લાગણીમાં તેઓ એટલા જોડાઈ જાય છે કે, નજીકમાં જ આવેલા મૃત્યુને જોઈ શકતા નથી.
સમુદ્રા વરણં યાતિ ભૂમંડલમથો વશમ્ । કિયદાત્મજયસ્યૈતન્મુક્તિરાત્મજયે ફલમ્
સમુદ્ર સીમા બની જાય છે અને આખું જગત તેમના વશમાં આવી જાય છે; પણ પોતાને જીતવાથી મળતી મુક્તિ શું છે? અને તેનું ફળ શું છે?
ઉત્સૃજ્ય પૂર્વજા યાતા યાં નાદાય ગતઃ પિતા । તાં મામતીવ મૂઢત્વાજ્જેતુમિચ્છંતિ પાર્થિવાઃ
પુર્વજોને છોડીને, અને તેમને સાથે લીધા વિના, રાજાઓ મોટાં મોહમાં પડીને મને જીતવા ઈચ્છે છે.
મત્કૃતે પિતૃપુત્રાણાં ભ્રાતૄણાં ચાપિ વિગ્રહઃ । જાયતેત્યંતમોહેન મમત્વાદૃતચેતસામ્
મારા કારણે પિતા-પુત્રો અને ભાઈઓ વચ્ચે પણ ઝઘડો થાય છે; આ બધું અતિમોહ અને મનની મમતા વડે થાય છે.
પૃથ્વી મમેયં સકલા મમૈષા મદન્વયસ્યાપિ ચ શાશ્વતીયમ્ । યોયો મૃતેઽન્યત્ર બભૂવ રાજા કુબુદ્ધિરાસીદિતિ તસ્યતસ્ય
આ આખી પૃથ્વી મારી છે, મારા વંશની છે અને હંમેશાં માટે અમારી જ છે—મૃત્યુ પછી બીજું ક્યાંક રાજા બન્યો હોય, એ પણ આવું જ માની બેઠો હતો.
દૃષ્ટ્વા મમત્વાદૃતચિત્તમેકં વિહાય માં મૃત્યુવશં વ્રજંતમ્ । તસ્યાનુયસ્તસ્ય કથં મમત્વં હૃદ્યાસ્પદં મત્પ્રભવં કરોતિ
મમતા સાથે બંધાયેલું મન, મને છોડીને મૃત્યુના વશમાં જાય છે—તો પછી, જે તેના પાછળ જાય છે, તેના હૃદયમાં મારીથી પેદા થયેલી મમતા કેમ ઘર કરે છે?
પૃથ્વી મમૈષાઽઽશુ પરિત્યજૈનાં વદંતિ યે દૂતમુખૈસ્સ્વશત્રૂન્ । નરાધિપાસ્તેષુ મમાતિહાસઃ પુનશ્ચ મૂઢેષુ દયાઽભ્યુપૈતિ
'આ પૃથ્વી મારી છે—તમે તરત જ તેને છોડો!'—રાજાઓ પોતાના દુશ્મનોને દૂત મારફતે આવું કહે છે; એમના વચ્ચે મારી મમતા બહુ વધારે છે, પણ મૂર્ખોમાં ફરી દયા પણ જાગે છે.
શ્રીપરાશર ઉવાચ। ઇત્યેતે ધરણીગીતાશ્શ્લોકા મૈત્રેય યૈશ્શ્રુતાઃ । મમત્વં વિલયં યાતિ તપત્યર્કે યથા હિમમ્
શ્રી પરાશરે કહ્યું: મૈત્રેય, આ પૃથ્વીગીતના શ્લોકો છે; જે સાંભળે, તેની મમતા ઓગળી જાય છે, જેમ સૂર્યની તાપમાં હિમ ઓગળી જાય છે.
ઇત્યેષ કથિતઃ સમ્યઙ્મનોર્વંશો મયા તવ । યત્ર સ્થિતિપ્રવૃત્તસ્ય વિષ્ણોરંશાંશકા નૃપાઃ
હું તને મનુના વંશની વાત સાચી રીતે કહી છે, જેમાં વિશ્વનો આધાર રાખનારા વિષ્ણુના અંશરૂપે રાજાઓ થયા છે.
શૃણોતિ ય ઇમં ભક્ત્યા મનોર્વંશમનુક્રમાત્ । તસ્ય પાપમશ્ષૐ વૈ પ્રણશ્યત્યમલાત્મનઃ
જે ભક્તિપૂર્વક મનુના વંશને ક્રમશઃ સાંભળે છે, તેનું બધું પાપ નાશ પામે છે અને તેનું મન શુદ્ધ બને છે.
ધનધાન્યર્દ્ધિમતુલાં પ્રાપ્નોત્યવ્યાહતેંદ્રિ યઃ । શ્રુત્વૈવમખિલં વંશં પ્રશસ્તં શશિસૂર્યયોઃ
જે ચંદ્ર અને સૂર્યના પ્રસિદ્ધ વંશને સંપૂર્ણ રીતે સાંભળે છે, તેને અતુલ્ય ધન-ધાન્ય અને અખંડિત ઇન્દ્રિયસુખ મળે છે.
ઇક્ષ્વાકુજહ્નુમાંધાતૃસગરાવિક્ષિતાન્રઘૂન્ । યયાતિનહુષાદ્યાંશ્ચ જ્ઞાત્વા નિષ્ઠામુપાગતાન્
ઇક્ષ્વાકુ, જહ્નુ, માંધાતૃ, સગર, અવિક્ષિત, રઘુ, યયાતિ, નહુષ અને બીજા અનેક, જેમણે અંત મેળવ્યો—એ બધાની જાણકારી રાખવી.
મહાબલાન્મહાવીર્યાનનન્તધનસંચયાન્ । કૃતાન્કાલેન બલિના કથાશ્ષોઆ!ન્નરાધિપાન્
મહાન બળવાન, અતિશય ધનવાન એવા રાજાઓ, જેમની કથાઓ હવે માત્ર વાર્તા બની રહી છે—સમય અને શક્તિએ તેમને પણ જીત્યા છે.
શ્રુત્વા ન પુત્રદારાદૌ ગૃહક્ષેત્રાદિકે તથા । દ્ર વ્યાદૌ વા કૃતપ્રજ્ઞો મમત્વં કુરુતે નરઃ
આ બધું સાંભળ્યા પછી, બુદ્ધિશાળી માણસ પુત્ર, પત્ની, ઘર, ખેતર કે અન્ય સંપત્તિમાં ક્યારેય મમતા રાખતો નથી.
તપ્તં તપો યૈઃ પુરુષપ્રવીરૈરુદ્વાહુભિર્વર્ષગણાનનેકાન્ । ઇષ્ટ્વા સુયજ્ઞૈર્બલિનોતિવીર્યાઃ કૃતાનુકાલેન કથાવશેષાઃ
જે પુરુષપ્રવરોને વર્ષો સુધી તપ કર્યું, શ્રેષ્ઠ યજ્ઞો કર્યા, અને મહાન બળ ધરાવતો હતો—એ બધાની કથા પણ સમયના પ્રભાવે માત્ર સ્મૃતિ બની રહી છે.
પૃથુસ્સમસ્તાન્વિચચાર લોકાનવ્યાહતો યો વિજિતારિચક્રઃ । સ કાલવાતાભિહતઃ પ્રણષ્ટઃ ક્ષિપ્તં યથા શાલ્મલિતૂલમગ્નૌ
પૃથુએ આખા લોકમાં વિજય મેળવી, કોઈએ તેને હરાવી શક્યો નહીં—પણ સમયના પવનથી તે પણ નાશ પામ્યો, જેમ અગ્નિમાં શાલમળીના રૂવાં બળી જાય છે.
યઃ કાર્ત્તવીર્યો બુભુજે સમસ્તાન્દ્વીપાન્સમાક્રમ્ય હતારિચક્રઃ । કથાપ્રસંગેષ્વભિધીયમાનસ્સ એવ સંકલ્પવિકલ્પહેતુઃ
જે કાર્તવીર્યે બધા દ્વીપો જીત્યા અને દુશ્મન રાજાઓને હરાવ્યા, એના શાસનનો આનંદ માણ્યો—એનું નામ તો વાર્તાઓમાં લેવામાં આવે છે, પણ એ પોતે કલ્પના અને શંકાનો જ ફળ છે.
દશાનનાવિક્ષતરાઘવાણામૈશ્વર્યમુદ્ભાસિતદિઙ્મુખાનામ્ । ભસ્માપિ શિષ્ટં ન કથં ક્ષણેન ભ્રૂભંગપાતેન ધિગંતકસ્ય
રાઘવ વંશમાં દશમુખ રાવણની જે મહિમા ચારેય દિશામાં પ્રસરી હતી, એ ત્રિપુરાસુરના વિનાશક ભગવાનની એક ભ્રૂભંગથી ક્ષણે પણ રાખ પણ રહી ન રહી.