ઔર્વ ઉવાચ (શ્રાદ્ધફલશ્રુતિ-વિશેષશ્રાદ્ધફલ-પિતૃગીતાવર્ણનમ્) ઔર્વ ઉવાચ બ્રહ્મેન્દ્રરુદ્રનાસત્યસૂર્યાગ્નિવસુમારુતાન્ । વિશ્વેદેવાન્પિતૃગણાન્વયાંસિ મનુજાન્પશૂન્
ઔર્વ કહે છે: શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરવાથી બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર, સૂર્ય, અગ્નિ, વસુ, મારુત, વિશ્વદેવો, પિતૃગણ, વંશજ, મનુષ્યો અને પશુઓ પ્રસન્ન થાય છે.
સરીસૃપાનૃષિગણાન્યચ્ચાન્યદ્ભૂતસંજ્ઞિતમ્ , શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાન્વિતઃ કુર્વન્પ્રીણયત્યખિલં જગત્
શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરનારું સર્વ જગત—even સાપ, ઋષિગણ અને અન્ય ભૂતપ્રાણી—પ્રસન્ન થાય છે.
માસિ માસ્યસિતે પક્ષે પઞ્ચદશ્યાં નરેશ્વર । તથાષ્ટકાસુ કુર્વીત કામ્યાન્કાલાઞ્છૃણુષ્વ મે
રાજન, દર મહિને કૃષ્ણપક્ષની પંદરમી તિથિએ અને અષ્ટકા દિવસે પણ, જે શ્રાદ્ધ ઇચ્છિત હોય તે યોગ્ય સમયે કરવું—એ સમય હવે સાંભળો.
શ્રાદ્ધાર્હમાગતં દ્રવ્યં વિશિષ્ટમથ વા દ્વિજમ્ । શ્રાદ્ધં કુર્વીત વિજ્ઞાય વ્યતીપાતેઽયને તથા
શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય સામગ્રી કે વિશિષ્ટ બ્રાહ્મણ આવે ત્યારે, અને દક્ષિણાયન સમયે, એ જાણીને શ્રાદ્ધ કરવું.
વિષુવે ચાપિ સમ્પ્રાપ્તે ગ્રહણે શશિસૂર્યયોઃ । સમસ્તેષ્વેવ ભૂપાલ રાશિષ્વર્કે ચ ગચ્છતિ
વિષુવ સમયે, ચંદ્ર કે સૂર્ય ગ્રહણ સમયે, અથવા જ્યારે સૂર્ય નવા રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે પણ, હે પૃથ્વીનાથ, શ્રાદ્ધ કરવું.
નક્ષત્રગ્રહપીડાસુ દુષ્ટસ્વપ્નાવલોકને । ઇચ્છાશ્રાદ્ધાનિ કુર્વીત નવસસ્યાગમે તથા
નક્ષત્ર કે ગ્રહની પીડા, દુષ્કળ સ્વપ્ન દેખાય ત્યારે, અને નવા અનાજ આવે ત્યારે પણ ઇચ્છાથી શ્રાદ્ધ કરવું.
અમાવાસ્યા યદા મૈત્રવિશાખાસ્વાતિયોગિની । શ્રાદ્ધૈઃ પિતૃગણસ્તૃપ્તિં તથાપ્નોત્યષ્ટવાર્ષિકીમ્
જ્યારે અમાવાસ્યા મૈત્ર, વિશાખા કે સ્વાતિ નક્ષત્રમાં આવે છે, ત્યારે શ્રાદ્ધથી પિતૃઓને આઠ વર્ષ સુધી તૃપ્તિ મળે છે.
અમાવાસ્યા યદા પુષ્યે રૌદ્રે ચર્ક્ષે પુનર્વસૌ । દ્વાદશાબ્દં તદા તૃપ્તિં પ્રયાન્તિ પિતરોઽર્ચિતાઃ
જ્યારે અમાવાસ્યા પુષ્ય, રૌદ્ર કે પુનર્વસુ નક્ષત્રમાં આવે છે, ત્યારે માન આપેલા પિતૃઓને બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ મળે છે.
વાસવાજૈકપાદર્ક્ષે પિતૄણાં તૃપ્તિમિચ્છતામ્ । વારુણે વાપ્યમાવાસ્યા દેવાનામપિ દુર્લભા
વાસવજૈકપાદ નક્ષત્રમાં અમાવાસ્યા આવે ત્યારે, જે પિતૃઓને તૃપ્ત કરવા ઈચ્છે છે, અથવા વરૂણ નક્ષત્રમાં અમાવાસ્યા આવે ત્યારે, એવી તૃપ્તિ તો દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે.
નવસ્વૃક્ષેષ્વમાવાસ્યા યદૈતેષ્વવનીપતે । તદા હિ તૃપ્તિદં શ્રાદ્ધં પિતૄણાં શૃણુ ચાપરમ્
હે રાજા, જ્યારે નવ નક્ષત્રોમાંથી કોઈ એકમાં અમાવાસ્યા આવે છે, ત્યારે પિતૃઓ માટેનું શ્રાદ્ધ તેમને તૃપ્તિ આપે છે; હવે આગળનું પણ સાંભળો.
ગીતં સનત્કુમારેણ યથૈલાય મહાત્મને । પૃચ્છતે પિતૃભક્તાય પ્રશ્રયાવનતાય ચ
આ ઉપદેશ સંતકુમારે પિતૃભક્ત અને વિનમ્ર ઇલાને કહ્યું હતો, જેમણે શ્રદ્ધાથી પૂછ્યું હતું.
શ્રીસનત્કુમાર ઉવાચ વૈશાખમાસસ્ય ચ યા તૃતીયા નવમ્યસૌ કાર્ત્તિકશુક્લપક્ષે । નભસ્ય માસસ્ય ચ કૃષ્ણપક્ષે ત્રયોદશી પઞ્ચદશી ચ માઘે
સંતકુમાર કહે છે: વૈશાખ મહિનાની શુક્લ તૃતીયા, કાર્તિકની શુક્લ નવમી, ભાદરવા મહિનાની કૃષ્ણ ત્રયોદશી અને પૌનમ, અને માઘમાં—
એતા યુગાદ્યાઃ કથિતાઃ પુરાણેષ્વનન્તપુણ્યાસ્તિથયશ્ચતસ્રઃ । ઉપપ્લવે ચન્દ્રમસો રવેશ્ચ ત્રિષ્વષ્ટકાસ્વપ્યયનદ્વયે ચ
આ ચાર તિથિઓ, જે પુરાણોમાં યુગારંભ તરીકે જણાવાઈ છે, અનંત પુણ્યદાયિ છે; ચંદ્રગ્રહણ, સૂર્યગ્રહણ, ત્રણ અષ્ટકા અને બંને અયન પર પણ.
પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ । શ્રાદ્ધં કૃતે તેન સમાસહસ્રં રહસ્યમેતત્પિતરો વદન્તિ
આ અવસરે મનુષ્યએ તિલમિશ્રિત પાણી પિતૃઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ; આવું શ્રાદ્ધ કરવાથી હજાર વર્ષનું ફળ મળે છે—આ ગુપ્ત વાત પિતૃઓ કહે છે.
માઘેઽસિતે પઞ્ચદશી કદાચિદુપૈતિ યોગં યદિ વારુણેન । ઋક્ષેણ કાલસ્સ પરઃ પિતૄણાં ન હ્યલ્પપુણ્યૈર્નૃપ લભ્યતેઽસૌ
માઘ મહિનાની અમાસે, જો વરૂણ નક્ષત્રનો યોગ બને, તો એ સમય પિતૃઓ માટે સર્વોત્તમ છે અને ઓછા પુણ્યવાળાને એ પ્રાપ્ત થતું નથી, હે રાજા.
કાલે ધનિષ્ઠા યદિ નામ તસ્મિન્ભવેત્તુ ભૂપાલ તદા પિતૃભ્યઃ । દત્તં જલાન્નં પ્રદદાતિ તૃપ્તિં વર્ષાયુતં તત્કુલજૈર્મનુષ્યૈઃ
જો એ સમયે ધનિષ્ઠા નક્ષત્ર હોય, હે રાજા, તો કુટુંબના લોકો પિતૃઓને પાણી અને ભોજન અર્પે છે, તો તેમને દસ હજાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ મળે છે.
તત્રૈવ ચેદ્ભાદ્રપદા નુ પૂર્વાઃ કાલે યથાવત્ક્રિયતે પિતૃભ્યઃ । શ્રાદ્ધં પરાં તૃપ્તિમુપેત્ય તેન યુગં સહસ્રં પિતરસ્સ્વપન્તિ
એ જ સમયે, જો પૂર્વ ભાદ્રપદ નક્ષત્ર હોય અને પિતૃઓ માટે યોગ્ય રીતે શ્રાદ્ધ થાય, તો તેમને પરમ તૃપ્તિ મળે છે અને તેઓ હજાર યુગ સુધી શાંતિથી રહે છે.
ગંગાં શતદ્રૂં યમુનાં વિપાશાં સરસ્વતીં નૈમિશગોમતીં વા । તત્રાવગાહ્યાર્ચનમાદરેણ કૃત્વા પિતૄણાં દુરિતાનિ હન્તિ
ગંગા, શતદ્રુ, યમુના, વિપાશા, સરસ્વતી કે નૈમિષ ગોમતીમાં સ્નાન કરીને, શ્રદ્ધાપૂર્વક પિતૃઓનું પૂજન કરવાથી તેમના દુઃખો દૂર થાય છે.
ગાયન્તિ ચૈતત્પિતરઃ કદાનુ હર્ષાદમી તૃપ્તિમવાપ્ય ભૂયઃ । માઘાસિતાંતે શુભતીર્થતોયૈર્યાસ્યામ તૃપ્તિં તનયાદિદત્તૈઃ
પિતૃઓ ગાયન કરે છે: 'ક્યારે અમે ફરીથી માઘ મહિનાની અમાવાસ્યાના અંતે પવિત્ર તીર્થના જળથી તૃપ્તિ મેળવી, અમારા સંતાનો અને અન્ય દ્વારા અપાયેલી ભેટો પ્રાપ્ત કરીશું?'
ચિત્તં ચ વિત્તં ચ નૃણાં વિશુદ્ધં શસ્તશ્ચ કાલઃ કથિતો વિધિશ્ચ । પાત્રં યથોક્તં પરમા ચ ભક્તિર્નૃણાં પ્રયચ્છન્ત્યભિવાઞ્છિતાનિ
જ્યારે મન અને સંપત્તિ પવિત્ર હોય, યોગ્ય સમય, વિધિ, યોગ્ય પાત્ર અને શ્રેષ્ઠ ભક્તિ હોય, ત્યારે મનુષ્યને ઇચ્છિત ફળ મળે છે.
પિતૃગીતાન્તથૈવાત્ર શ્લોકાંસ્તાઞ્છૃણુ પાર્થિવ । શ્રુત્વા તથૈવ ભવતા ભાવ્યં તત્રાદૃતાત્મના
હવે, હે રાજા, પિતૃઓ દ્વારા ગવાયેલા એ શ્લોકો સાંભળો; અને સાંભળ્યા પછી, શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમ જ વર્તવું.
અપિ ધન્યઃ કુલે જાયાદસ્માકં મતિમાન્નરઃ । અકુર્વન્વિત્તશાઠ્યં યઃ પિણ્ડાન્નો નિર્વપિષ્યતિ
આપણા કુળમાં જે વિવેકી પુરુષ જન્મે છે અને સંપત્તિમાં કપટ કર્યા વિના પિંડ અને ભોજન અર્પે છે, એ ધન્ય છે.
રત્નં વસ્ત્રં મહાયાનં સર્વભોગાદિકં વસુ । વિભવે સતિ વિપ્રેભ્યો યોઽસ્માનુદ્દિશ્ય દાસ્યતિ
જેને ધન છે અને જે આપણા માટે બ્રાહ્મણોને રત્ન, વસ્ત્ર, વાહન અને સર્વ સુખ-સામગ્રી આપે છે—
અન્નેન વા યથાશક્ત્યા કાલેઽસ્મિન્ભક્તિનમ્રધીઃ । ભોજયિષ્યતિ વિપ્રાગ્ર્યાંસ્તન્માત્રવિભવો નરઃ
અથવા, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે, શ્રદ્ધા અને વિનમ્રતાથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આ સમયે ભોજન કરાવે છે—even if he has only that much wealth—
અસમર્થોઽન્નદાનસ્ય ધાન્યમામં સ્વશક્તિતઃ । પ્રદાસ્યતિ દ્વિજાગ્રેભ્યઃ સ્વલ્પાલ્પાં વાપિ દક્ષિણામ્
જો કોઈને અન્નદાન કરવું શક્ય ન હોય, તો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કાચા અનાજનું દાન કરવું જોઈએ, અથવા તો દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠને થોડુંક પણ દાન આપવું જોઈએ.
તત્રાપ્યસામર્થ્યયુતઃ કરાગ્રાગ્રસ્થિતાંસ્તિલાન્ । પ્રણમ્ય દ્વિજમુખ્યાય કસ્મૈચિદ્ભૂપ દાસ્યતિ
જો એ પણ શક્ય ન હોય, તો કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને વંદન કરીને, આંગળીઓના ટોચે થોડા તલ રાખીને તેને આપવું જોઈએ.
તિલૈસ્સપ્તાષ્ટભિર્વાપિ સમવેતં જલાઞ્જલિમ્ । ભક્તિનમ્રસ્સ્મુદ્દિશ્ય ભુવ્યસ્માકં પ્રદાસ્યતિ
સાત કે આઠ તલના દાણાં કે પાણીનો એક અંજલિ, ભક્તિ અને વિનમ્રતાથી ધરતી પર અમારાં માટે અર્પણ કરવો જોઈએ.
યતઃ કુતશ્ચિત્સમ્પ્રાપ્ય ગોભ્યો વાપિ ગવાહ્નિકમ્ । અભાવે પ્રીણયન્નસ્માઞ્ચ્છ્રદ્ધાયુક્તઃ પ્રદાસ્યતિ
જે કંઈ પણ જ્યાંથી મળે, અથવા ગાય પાસેથી રોજ મળતું દૂધ વગેરે, એના અભાવે પણ શ્રદ્ધાથી અમને પ્રસન્ન કરવા માટે અર્પણ કરવું જોઈએ.
સર્વાભાવે વનં ગત્વા કક્ષમૂલપ્રદર્શકઃ । સૂર્યાદિલોકપાલાનામિદમુચ્ચૈર્વદિષ્યતિ
કશું પણ ન હોય તો, જંગલમાં જઈને વૃક્ષોની જડ બતાવીને, સૂર્ય અને અન્ય લોકપાલો સમક્ષ ઉંચે બોલીને આ વાત કહેવી જોઈએ.
ન મેઽસ્તિ વિત્તં ન ધનં ચ નાન્યચ્છ્રાદ્ધોપયોગ્યં સ્વપિતૄન્નતોઽસ્મિ । તૃપ્યન્તુ ભક્ત્યા પિતરો મયૈતૌ કૃતૌ ભુજૌ વર્ત્મનિ મારુતસ્ય
'મારે પાસે ધન, સંપત્તિ કે શ્રાદ્ધ માટે યોગ્ય કંઈ નથી; હું મારા પિતૃઓને નમું છું. મારી ભક્તિથી અને પવનના માર્ગે ઊંચા કરેલા આ બે હાથથી મારા પૂર્વજો તૃપ્ત થાય.'