તસ્માત્ સત્યં વદેત્ પ્રાજ્ઞો યત્ પરપ્રીતિકારણમ્ । સત્યં યત્ પરદુઃખાય તત્ર મૌનપરો ભવેત્
આથી, વિવેકી માણસે એ જ સત્ય બોલવું જોઈએ, જે બીજાને આનંદ આપે. પણ જો એ સત્ય બીજાને દુઃખ પહોંચાડે, તો એ સમયે ચૂપ રહેવું સારું.
પ્રિયમુક્તં હિતં નૈતદિતિ મત્વા ન તદ્વદેત્ । શ્રેયસ્તત્ર હિતં વાક્યં યદ્યપ્યત્યન્તમપ્રિયમ્
જે વાત મીઠી હોય પણ લાભદાયી ન હોય, તો એ ન બોલવી. એ સમયે, ભલે એ વાત બહુ કડવી હોય, પણ જે લાભદાયી હોય, એ જ બોલવી શ્રેષ્ઠ છે.
પ્રાણિનામુપકારાય યથૈવેહ પરત્ર ચ । કર્મણા મનસા વાચા તદેવ મતિમાન્ ભજેત્
જીવજંતુઓના હિત માટે, અહીં અને પરલોકમાં પણ, સમજદાર માણસે પોતાના કર્મ, મન અને વાણીથી હંમેશાં એ જ કરવું જોઈએ.
ઔર્વ ઉવાચ (આભ્યુદયિકશ્રાદ્ધસ્ય પ્રેતકર્મણાં શ્રાદ્ધાદીનાં ચ વ્યવસ્થા) ઔર્વ ઉવાચ સચૈલસ્ય પિતુઃ સ્નાનં જાતે પુત્રે વિધીયતે । જાતકર્મ તદા કુર્યાચ્છ્રાદ્ધમભ્યુદયે ચ યત્
ઔર્વ કહે છે: જ્યારે પુત્રનો જન્મ થાય, ત્યારે પિતા કપડાં પહેરેલા હોય ત્યારે સ્નાન કરે. એ સમયે જ જાતકર્મ અને શુભ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
યુગ્માન્ દેવાંશ્ચ પિત્ર્યાંશ્ચ સમ્યક્ સવ્યક્રમાદ્દ્વિજાન્ । પૂજયેદ્ભોજયેચ્ચૈવ તન્મના નાન્યમાનસઃ
દેવતાઓ, પિતૃઓ અને દ્વિજોને યોગ્ય રીતે, શ્રદ્ધાપૂર્વક, મન એકાગ્ર રાખીને પૂજા અને ભોજન કરાવવું જોઈએ.
દધ્યક્ષતૈસ્સબદરૈઃ પ્રાઙ્મુખોદઙ્મુખોઽપિ વા । દેવતીર્થેન વૈ પિણ્ડાન્ દદ્યાત્ કાયેન વા નૃપ
દહીં, અખંડ ચોખા અને જૌથી, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં બેઠા રહી, દેવતાઓ માટે પાણી સાથે પિંડ અર્પણ કરવો, અથવા પોતાના શરીરથી પણ આપી શકાય છે, રાજન.
નાન્દીમુખઃ પિતૃગણસ્તેન શ્રાદ્ધેન પાર્થિવ । પ્રીયતે તત્તુ કર્ત્તવ્યં પુરુષૈસ્સર્વવૃદ્ધિષુ
આ શ્રાદ્ધથી નાંદીમુખ પિતૃગણ પ્રસન્ન થાય છે. એ શ્રાદ્ધ દરેક શુભ પ્રસંગે પુરુષોએ જરૂર કરવું જોઈએ.
કન્યાપુત્રવિવાહેષુ પ્રવેશેષુ ચ વેશ્મનઃ । નામકર્મણિ બાલાનાં ચૂડાકર્માદિકે તથા
કન્યાના કે પુત્રના લગ્નમાં, નવા ઘરમાં પ્રવેશ વખતે, બાળકોના નામકરણ અને મુંડન જેવા સંસ્કારોમાં,
સીમન્તોન્નયને ચૈવ પુત્રાદિમુખદર્શને । નાન્દીમુખં પિતૃગણં પૂજયેત્ પ્રયતો ગૃહી
સીમંત વિધિ અને પુત્રાદિ પ્રથમ દર્શન સમયે પણ, ગૃહસ્થએ શ્રદ્ધાપૂર્વક નાંદીમુખ પિતૃઓની પૂજા કરવી જોઈએ.
પિતૃપૂજાક્રમઃ પ્રોક્તો વૃદ્ધાવેષ સનાતનઃ । શ્રૂયતામવનીપાલ પ્રેતકર્મક્રિયાવિધિઃ
પિતૃપૂજાનો ક્રમ, જે પ્રાચીન રીત છે, એ કહ્યો. હવે, ધરતીના રક્ષક, પ્રેતક્રિયા વિધિ સાંભળો.
પ્રેતદેહં શુભૈઃ સ્નાનૈસ્સ્નાપિતં સ્રગ્વિભૂષિતમ્ । દગ્ધ્વા ગ્રામાદ્બહિઃ સ્નાત્વા સચૈલસ્સલિલાશયે
પ્રેતદેહને શુદ્ધ પાણીથી સ્નાન કરાવવું, ફૂલો અને આભૂષણોથી શણગારવું, પછી ગામની બહાર દહન કરવું અને પછી કપડાં પહેરેલા જ પાણીમાં સ્નાન કરવું.
યત્ર તત્ર સ્થિતાયૈતદમુકાયેતિ વાદિનઃ । દક્ષિણાભિમુખા દદ્યુર્બાન્ધવાસ્સલિલાઞ્જલીન્
જ્યાં પણ ઊભા હોય, 'આ માટે' એમ બોલીને, સંબંધીઓએ દક્ષિણ દિશા તરફ મોઢું કરીને પાણીના અંજલિ અર્પણ કરવા.
પ્રવિષ્ટાશ્ચ સમં ગોભિર્ગ્રામં નક્ષત્રદર્શને । કટકર્મ તતઃ કુર્યુર્ભૂમૌ પ્રસ્તરશાયિનઃ
જ્યારે તારા દેખાય ત્યારે, ગાયોને સાથે રાખીને ગામમાં પાછા આવે, ત્યારે જમીન પર ઘાસના પાટિયા પર સૂઈને કટક્રિયા કરવી.
દાતવ્યોઽનુદિનં પિણ્ડઃ પ્રેતાય ભુવિ પાર્થિવ । દિવા ચ ભક્તં ભોક્તવ્યમમાંસં મનુજર્ષભ
દરરોજ પૃથ્વી પર પ્રેતને પિંડ અર્પણ કરવો, રાજન. અને દિવસ દરમ્યાન, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, અમાસ ખાવું.
દિનાનિ તાનિ ચેચ્છાતઃ કર્ત્તવ્યં વિપ્રભોજનમ્ । પ્રેતા યાન્તિ તથા તૃપ્તિં બન્ધુવર્ગેણ ભુઞ્જતા
એ દિવસોમાં ભૂખ લાગતી હોય તો, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. સંબંધીઓ ભોજન કરે ત્યારે પ્રેતને પણ તૃપ્તિ મળે છે.
પ્રથમેઽહ્નિ તૃતીયે ચ સપ્તમે નવમે તથા । વસ્ત્રત્યાગબહિસ્સ્નાને કૃત્વા દદ્યાત્તિલોદકમ્
પ્રથમ, ત્રીજા, સાતમા અને નવમા દિવસે, કપડાં બદલીને અને બહાર સ્નાન કરીને, તિલમિશ્રિત પાણી અર્પણ કરવું.
ચતુર્થેઽહ્નિ ચ કર્ત્તવ્યં તસ્યાસ્થિચયનં નૃપ । તદૂર્ધ્વમઙ્ગસંસ્પર્શઃ સપિણ્ડાનામપીષ્યતે
ચોથા દિવસે હાડકાં એકત્રિત કરવાની વિધિ કરવી, રાજન. એ પછી, સંબંધીઓના અંગો સ્પર્શવા મંજૂર છે.
યોગ્યાસ્સર્વક્રિયાણાં તુ સમાનસલિલાસ્તથા । અનુલેપનપુષ્પાદિભોગાદન્યત્ર પાર્થિવ
જે બધા વિધિ માટે યોગ્ય હોય, તેમણે એક જ પાણીનો ઉપયોગ કરવો, ointment, ફૂલ અને અન્ય સુખસાધનો સિવાય, રાજન.
શય્યાસનોપભોગશ્ચ સપિણ્ડાનામપીષ્યતે । ભસ્માસ્થિચયનાદૂર્ધ્વં સંયોગો ન તુ યોષિતામ્
એક જ કુળના લોકો વચ્ચે એક જ ખાટલા પર સુવું, સાથે બેઠા રહેવું અને ભોજન કરવું યોગ્ય છે; પણ ભસ્મ અને હાડકાં એકત્ર કર્યા પછી સ્ત્રીઓ સાથેનો સંબંધ રહેતો નથી.
બાલે દેશાન્તરસ્થે ચ પતિતે ચ મુનૌ મૃતે । સદ્યશ્શૌચં તથેચ્છાતો જલાગ્ન્યુદ્બન્ધનાદિષુ
બાળક, વિદેશ ગયેલો, પતિત અથવા મૃત્યુ પામેલા મુનિ માટે, પાણી, અગ્નિ કે ફાંસાથી મૃત્યુ પામેલા માટે, તુરંત શુદ્ધિ થાય છે અથવા ઇચ્છા પ્રમાણે કરી શકાય છે.
મૃતબન્ધોર્દશાહાનિ કુલસ્યાન્નં ન ભુજ્યતે । દાનં પ્રતિગ્રહો હોમઃ સ્વાધ્યાયશ્ચ નિવર્તતે
કોઈ સગાની મૃત્યુ પછી દસ દિવસ સુધી કુટુંબના લોકો અન્ન ગ્રહણ કરતા નથી; દાન, દાન સ્વીકારવું, હવન અને પવિત્ર ગ્રંથોનું પઠન પણ બંધ રહે છે.
વિપ્રસ્યૈતદ્ દ્વાદશાહં રાજન્યસ્યાપ્યશૌચકમ્ । અર્ધમાસં તુ વૈશ્યસ્ય માસં શૂદ્રસ્ય શુદ્ધયે
બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય માટે અશૌચ્ય બાર દિવસ ચાલે છે; વૈશ્ય માટે પંદર દિવસ અને શૂદ્ર માટે એક મહિનો શુદ્ધિ માટે રાખવો.
અયુજો ભોજયેત્ કામં દ્વિજાનન્તે તતો દિને । દદ્યાદ્દર્ભેષુ પિણ્ડં ચ પ્રેતાયોચ્છિષ્ટસન્નિધૌ
છેલ્લા દિવસે ઇચ્છા હોય તો કુટુંબના સંબંધિત ન હોય એવા બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી શકાય; અને પિતૃ માટે દર્ભ પર પિંડ અર્પણ કરવો, જ્યારે અન્નાવશેષ હાજર હોય.
વાર્યાયુધપ્રતોદાસ્તુ દણ્ડશ્ચ દ્વિજભોજનાત્ । સ્પ્રષ્ટવ્યોઽનન્તરં વર્ણૈઃ શુદ્ધેરન્તે તતઃ ક્રમાત્
બ્રાહ્મણો ભોજન કરી લે પછી પાણી, શસ્ત્રો, અંકુશ અને લાકડીને અનુક્રમથી દરેક વર્ણના લોકો સ્પર્શ કરે, શુદ્ધિ પૂર્ણ થયા પછી.
તતસ્સ્વવર્ણધર્મા યે વિપ્રાદીનામુદાહૃતાઃ । તાન્ કુર્વીત પુમાઞ્જીવેન્નિજધર્માર્જનૈસ્તથા
પછી દરેકે પોતપોતાના વર્ણના ધર્મો, જેમ બ્રાહ્મણ વગેરે માટે જણાવ્યા છે, તે પ્રમાણે પાળવા અને પોતાનાં યોગ્ય ધર્મથી જીવન યાપન કરવું.
મૃતાહનિ ચ કર્તવ્યમેકોદ્દિષ્ટમતઃ પરમ્ । આહ્વાનાદિક્રિયાદૈવનિયોગરહિતં હિ તત્
મૃત્યુના દિવસે એકોદ્દિષ્ટ ક્રિયા કરવી; આ વિધિ કોઈ આમંત્રણ કે અન્ય ક્રિયા વિના, માત્ર દૈવના નિર્ધારણથી થાય છે.
પૂર્વાઃ ક્રિયાશ્ચ કર્ત્તવ્યાઃ પુત્રાદ્યૈરેવ ચોત્તરાઃ । દૌહિત્રૈર્વા નૃપશ્રેષ્ઠ કાર્યાસ્તત્તનયૈસ્તથા
પ્રારંભિક શ્રાદ્ધ પુત્ર વગેરે દ્વારા કરવું અને ઉત્તર શ્રાદ્ધ પણ એ જ રીતે; અથવા, રાજા, દૌહિત્ર કે તેના સંતાન દ્વારા પણ કરવું.
મૃતાહનિ ચ કર્ત્તવ્યાઃ સ્ત્રીણામપ્યુત્તરાઃ ક્રિયાઃ । પ્રતિસંવત્સરં રાજન્નેકોદ્દિષ્ટવિધાનતઃ
મૃત્યુના દિવસે સ્ત્રીઓ માટે પણ ઉત્તર શ્રાદ્ધ કરવું, રાજા, અને દર વર્ષે એકોદ્દિષ્ટ વિધિ પ્રમાણે કરવું.
તસ્માદુત્તરસંજ્ઞાયાઃ ક્રિયાસ્તાઃ શૃણુ પાર્થિવ । યથા યથા ચ કર્ત્તવ્યા વિધિના યેન ચાનઘ
તેથી, રાજા, જે શ્રાદ્ધ 'ઉત્તર' કહેવાય છે, એ વિશે અને એ કેવી રીતે અને કોણે કરવું તે નિયમ પ્રમાણે સાંભળો.
એકોર્ઘ્યસ્તત્ર દાતવ્યસ્તથૈવૈકપવિત્રકમ્ પ્રેતાય પિંડો દાતવ્યો ભુક્તવત્સુ દ્વિજાતિષુ ૨૪ પ્રશ્નશ્ચ તત્રાભિરતિર્યજમાનદ્વિજન્મનામ્ અક્ષય્યમમુકસ્યેતિ વક્તવ્યં વિરતૌ તથા ૨૫ એકોદ્દિષ્ટમયો ધર્મ ઇત્થમાવત્સરાત્સ્મૃતઃ સપિંડીકરણં તસ્મિન્કાલે રાજેંદ્ર તચ્છૃણુ ૨૬ એકોદ્દિષ્ટવિધાનેન કાર્યં તદપિ પાર્થિવ સંવત્સરેથ ષષ્ઠે વા માસે વા દ્વાદશો!હ્નિ તત્ ૨૭ તિલગંધોદકૈર્યુક્તં તત્ર પાત્રચતુષ્ટયમ્ ૨૮ પાત્રં પ્રેતસ્ય તત્રૈકં પૈત્રં પાત્રત્રયં તથા સેચયેત્પિતૃપાત્રેષુ પ્રેતપાત્રં તતસ્ત્રિષુ ૨૯ તતઃ પિતૃત્વમાપન્ને તસ્મિન્પ્રેતે મહીપતે શ્રાદ્ધધર્મૈરશેષૈસ્તુ તત્પૂર્વાનર્ચયેત્પિતૄન્ ૩૦ પુત્રઃ પૌત્રઃ પ્રપૌત્રો વા ભ્રાતા વા ભ્રાતૃસંતતિઃ સપિંડ સંતતિર્વાપિ ક્રિયાર્હો નૃપ જાયતે ૩૧ તેષામભાવે સર્વેષાં સમાનોદકસંતતિઃ માતૃપક્ષમપિંડેન સંબંધા યે જલેન વા ૩૨ કુલદ્વયેપિ ચોચ્છિન્ને સ્ત્રીભિઃ કાર્યાઃ ક્રિયા નૃપ પિતૃમાતૃસપિંડૈસ્તુ સમાનસલિલૈસ્તથા ૩૩ સંઘાતાંતર્ગતૈર્વાપિ કાર્યાઃ પ્રેતસ્ય ચ ક્રિયાઃ ઉત્સન્નબંધુરિક્થાદ્વા કારયેદવનીપતિઃ ૩૪ પૂર્વાઃ ક્રિયા મધ્યમાશ્ચ તથા ચૈવોત્તરાઃ ક્રિયાઃ ત્રિઃપ્રકારાઃ ક્રિયાસ્સર્વાસ્તાસાં ભેદં શૃણુષ્વ મે ૩૫ આદાહાદ્દ્વાશાહાશ્ચ સ્પર્શાદ્યંતાસ્તુ યાઃ ક્રિયાઃ તાઃ પૂર્વા મધ્યમા માસિ માસ્યેકોદ્દિષ્ટસંજ્ઞિતાઃ ૩૬ પ્રેતે પિતૃત્વમાપન્ને સપિંડિકરણાદનુ ક્રિયંતે યાઃ ક્રિયાઃ પિત્ર્યાઃ પ્રોચ્યંતે તા નૃપોત્તરાઃ ૩૭ પિતૃમાતૃસપિણ્ડૈસ્તુ સમાનસલિલૈસ્તથા । સઙ્ઘાતાન્તર્ગતૈર્વાપિ રાજ્ઞા તદ્ધનહારિણા
ત્યાં એક જળતર્પણ અને એક પવિત્ર ધાગો આપવો; બ્રાહ્મણો ભોજન કરી લે પછી પિતૃ માટે પિંડ અર્પણ કરવો. પછી યજમાન અને દ્વિજાતિઓ વચ્ચે પ્રશ્ન થાય કે, 'જેનાં પુત્ર નથી, એને આ અખૂટ રહેશે?'—આવું અંતે કહેવું. એકોદ્દિષ્ટ વિધિ એક વર્ષ સુધી કરવી. એ પછી સપીંડીકરણ વિશે સાંભળો, રાજન. એ પણ એકોદ્દિષ્ટ વિધિ પ્રમાણે, વર્ષ, છઠ્ઠા મહિને કે બારમા દિવસે કરવું. ત્યાં તિલ, સુગંધ અને જળથી ભરેલા ચાર પાત્રો લેવાના. એક પાત્ર મૃત્યુ પામેલા માટે, ત્રણ પાત્ર પિતૃઓ માટે. મૃત્યુ પામેલા માટેનું પાત્ર ત્રણ પિતૃ પાત્રોમાં ઢાળવું. ત્યારબાદ, જ્યારે મૃત્યુ પામેલો પિતૃપદે પહોંચે, ત્યારે સર્વ શ્રાદ્ધવિધિથી પૂર્વજોને જેમ પૂજા કરાય છે તેમ તેની પણ કરવી. પુત્ર, પૌત્ર, પ્રપૌત્ર, ભાઈ કે ભાઈના સંતાન, અથવા સપીંડ સંબંધી, એ શ્રાદ્ધ કરવા યોગ્ય થાય છે, રાજન. આ બધામાંથી કોઈ ન હોય તો સમાન જળતર્પણ સંબંધી, માતૃપક્ષના પિંડ કે જળથી સંકળાયેલા સંબંધીઓ પણ કરી શકે. બંને કુળ નાશ પામ્યા હોય તો સ્ત્રીઓએ પિતૃ-માતૃ સપીંડ કે સમાન જળતર્પણવાળા સાથે શ્રાદ્ધ કરવું. અથવા, જૂથમાં સમાવિષ્ટ હોય તો, રાજા એ માટે શ્રાદ્ધ કરાવે, જો કોઈ સંબંધિ કે સંપત્તિ ન હોય. શ્રાદ્ધ ત્રણ પ્રકારના છે: પ્રારંભિક, મધ્યમ અને ઉત્તર. એમાં તફાવત સાંભળો. દાહથી બારમા દિવસે જે ક્રિયા થાય તે પ્રારંભિક; માસિક અને એકોદ્દિષ્ટ ક્રિયા મધ્યમ; સપીંડીકરણ પછી પિતૃપદ પ્રાપ્ત થયા પછી જે શ્રાદ્ધ થાય તે ઉત્તર કહેવાય છે. પિતૃ-માતૃ સપીંડ કે સમાન જળતર્પણવાળા, અથવા જૂથમાં સમાવિષ્ટ હોય તો, સંપત્તિ મેળવનારો રાજા એ શ્રાદ્ધ કરાવે.