તસ્યૈવંગુણમિથુનાદુત્પત્તિઃ
તેમના જોડાણથી સંતાન પેદા થયું.
તત્કથમસ્મિન્નપક્રાન્તે અત્ર દુર્ભિક્ષમારિકાદ્યુપદ્ર વા ન ભવિષ્યંતિ
હવે જો આ સમસ્યા દૂર ન થાય, તો અહીં દુર્ભિક્ષ, રોગફેલાવા જેવી આપત્તિઓ કેમ ન આવે?
તદયમત્રાનીયતામલમતિગુણવત્યપરાધાન્વેષણેનેતિ યદુવૃદ્ધસ્યાંધકસ્યૈતદ્વચનમાકર્ણ્ય કેશવોગ્રસેનબલભદ્ર પુરોગમૈર્યદુભિઃ કૃતાપરાધતિતિક્ષુભિરભયં દત્ત્વા શ્વફલ્કપુત્રઃ સ્વપુરમાનીતઃ
યદુવૃદ્ધ આંધકના આ શબ્દો સાંભળી, 'આને અહીં લાવો, હવે વધુ દોષ શોધવાની જરૂર નથી,' એમ કહીને, કેશવ, ઉગ્રસેન, બલભદ્ર અને અન્ય યદુઓએ, દોષ કરનારને પણ માફ કરી, શ્વફલ્કપુત્રને સુરક્ષિત રીતે પોતાના શહેરમાં પાછા લાવ્યા.
તત્ર ચાગતમાત્ર એવ તસ્ય સ્યમંતકમણેઃ પ્રભાવાદનાવૃષ્ટિમારિકાદુર્ભિક્ષવ્યાલાદ્યુપદ્ર વોપશમા બભૂવુઃ
અને તે ત્યાં પહોંચતા જ, સ્યામંતક મણિના પ્રભાવથી, અનાવૃષ્ટિ, રોગ, દુર્ભિક્ષ, જંગલી પ્રાણીઓ વગેરેની તકલીફો શાંત થઈ ગઈ.
કૃષ્ણશ્ચિંતયામાસ
કૃષ્ણ વિચારી રહ્યા.
સ્વલ્પમેતત્કારણં યદયં ગાંદિન્યાં શ્વફલ્કેનાક્રૂરો જનિતઃ
આ તો નાનું કારણ છે કે અક્રૂર, ગાંદિની અને શ્વફલ્કમાંથી જન્મ્યો.
સુમહાંશ્ચાયમનાવૃષ્ટિદુર્ભિક્ષમારિકાદ્યુપદ્ર વાપ્રતિષેધકારી પ્રભાવઃ
પણ આ તો બહુ મોટો પ્રભાવ છે, જે અનાવૃષ્ટિ, દુર્ભિક્ષ, રોગફેલાવા જેવી આપત્તિઓ દૂર કરે છે.
તન્નૂનમસ્ય સકાશો! સ મહામણિઃ સ્યમંતકાખ્યસ્તિષ્ઠતિ
અટલ છે કે એ મહામણિ, સ્યામંતક નામે ઓળખાતો, તેની પાસે જ છે.
તસ્ય હ્યેવંવિધાઃ પ્રભાવાઃ શ્રૂયન્તે
એના આવા પ્રભાવ વિશે લોકો સાંભળે છે.
અયમપિ ચ યજ્ઞાદનંતરમન્યત્ક્રત્વંતરં તસ્યાનંતરમન્યદ્યજ્ઞાંતરં ચાજસ્રમવિચ્છિન્નં યજતીતિ
અને એ, એક યજ્ઞ પછી બીજો, પછી ત્રીજો એમ સતત યજ્ઞો કરતો રહે છે, એક પણ વિલંબ વિના.
અનલ્પોપાદાનં ચાસ્યાસંશયમત્રાઽસૌ મણિવરસ્તિષ્ઠિતીતિ કૃતાધ્યવસાયોઽન્યત્પ્રયોજનમુદ્દિશ્ય સકલયાદવસમાજમાત્મગૃહ એવાચીકરત્
અને તેને ક્યારેય કોઈ વસ્તુની અછત નથી, નિશ્ચય છે કે એ ઉત્તમ મણિ અહીં જ છે—આવી સમજ કરીને, બીજું કારણ મનમાં રાખીને, કૃષ્ણે બધા યદુઓને પોતાના ઘરમાં બોલાવ્યા.
તત્ર ચોપવિષ્ટેષ્વખિલેષુ યદુષુ પૂર્વં પ્રયોજનમુપન્યસ્ય પર્યવસિતે ચ તસ્મિન્ પ્રસંગાંતરપરિહાસકથામક્રૂરેણ કૃત્વા જનાર્દનસ્તમક્રૂરમાહ
બધા યદુઓ બેઠા ત્યારે, કૃષ્ણે પહેલા પોતાનું કારણ રજૂ કર્યું, અને પછી વાત પૂરી થઈ ત્યારે, અક્રૂર સાથે હળવી અને રમૂજી વાતચીત કરી, પછી જનાર્દને અક્રૂરને કહ્યું.
દાનપતે જાનીમ એવ વયં યથા શતધન્વના તદિદમખિલજગત્સારભૂતં સ્યમંતકં રત્નં ભવતઃ તદશ્ષોરાષ્ટ્રોપકરકં ભવત્સકાશો! તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતુ સર્વ એવ વયં તત્પ્રભાવફલભુજઃ કિં ત્વેષ બલભદ્રો ઽસ્માનાશંકિતવાંશ્તદસ્મત્પ્રીતયે દર્શયસ્વેત્યભિધાય જોષં સ્થિતે ભગવતિ વાસુદેવે સરત્નસ્સોચિંતયત્
કિમત્રાનુષ્ઠેયમન્યથા ચેદ્બ્રવીમ્યહં તત્કેવલાંબરતિરોધાનમન્વિષ્યંતો રત્નમેતે દ્ર ક્ષ્યંતિ અતિવિરોધો ન ક્ષમ ઇતિ સંચિંત્ય તમખિલજગત્કારણભૂતં નારાયણમાહક્રૂરઃ
હવે શું કરવું? જો બીજું કંઈ કરવું હોય તો હું કહું. જો એ મણિ છુપાવવાનો પ્રયત્ન કરશે તો શોધવામાં આવશે; પણ ખુલ્લો વિરોધ યોગ્ય નથી. આવું વિચારી, અક્રૂરે આખા જગતના કારણ એવા નારાયણને સંબોધ્યા.
ભગવન્મમૈતત્સ્યમંતકરત્નં શતધનુષા સમર્પિતમપગતે ચ તસ્મિન્નદ્ય શ્વઃ પરશ્વો વા ભગવાન્ યાચયિષ્યતીતિ કૃતમતિરતિકૃચ્છ્રેણૈતાવંતં કાલમધારયમ્
પ્રભુ! આ સ્યામંતક મણિ મને શતધન્વાએ આપ્યું હતું, અને એ ગયા પછી, મેં વિચાર્યું કે ભગવાન આજે, કાલે કે પરમદિવસે માગશે, એ આશાએ આ મુશ્કેલ સમય સહન કર્યો છે.
તસ્ય ચ ધારણશ્ક્લોએ!નાહમશ્ષોઓ!પભોગેષ્વસંગિમાનસો ન વેદ્મિ સ્વસુખકલામપિ
અને એ મણિ રાખવામાં જે મુશ્કેલી પડી, એમાં મને એની ભોગવટામાં કોઈ લાલચ નથી, અને પોતાને તો એક ક્ષણ પણ સુખ મળ્યું નથી.
એતાવન્માત્રમપ્યશ્ષોરાષ્ટ્રોપકારી ધારયિતું ન શક્નોતિ ભવાન્મન્યત ઇત્યાત્મના ન ચોદિતવાન્
રાજ્યના ઉપકારક હોવા છતાં, તમે આટલું પણ સહન કરી શકતા નથી એમ વિચારીને, તમે પોતાને આગળ વધાર્યા નહોતા.
તદિદં સ્યમંતકરત્નં ગૃહ્યતામિચ્છયા યસ્યાભિમતં તસ્ય સમર્પ્યતામ્
હવે, આ સ્યામંતક મણિ જેને મનગમતી હોય તે લઈ લે અને જેને સૌથી વધુ ગમતો હોય તેને આપી દેવામાં આવે.
તતઃ સ્વોદરવસ્ત્રનિગોપિતમતિલઘુકનકસમુદ્ગકગતં પ્રકટીકૃતવાન્
પછી, પોતાના વસ્ત્રના ખોળામાં છુપાવેલી ખૂબ નાની સોનાની ડબ્બી બહાર કાઢી, તે બધાને દેખાડી.
તતશ્ચ નિષ્ક્રામ્ય સ્યમંતકમણિં તસ્મિન્યદુકુલસમાજે મુમોચ
પછી, બહાર આવી, યદુઓની સભામાં એ સ્યામંતક મણિ મુકી દીધી.
મુક્તમાત્રે ચ તસ્મિન્નતિકાન્ત્યા તદખિલમાસ્થાનમુદ્યોતિતમ્
મણિ મૂકતાં જ, તેની અદભુત તેજથી આખી સભા ઉજળી ઉઠી.
અથાહાક્રુરઃ સ એષ મણિઃ શતધન્વનાસ્માકં સમર્પિતઃ યસ્યાયં સ એનં ગૃહ્ણાતુ ઇતિ
પછી અક્રુરાએ કહ્યું: 'આ મણિ અમને શતધન્વાએ આપી હતી; હવે જેના હકની છે તે લઈ લે.'
તમાલોક્ય સર્વયાદવાનાં સાધુસાધ્વિતિ વિસ્મિતમનસાં વાચોઽશ્રૂયંત
તે જોઈને, બધાજ યદુઓ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા અને 'શાબાશ, શાબાશ' એવી અવાજો સંભળાઈ.
તમાલોક્યાતીવ બલભદ્રો મમાયમચ્યુતેનૈવ સામાન્યસ્સમન્વિચ્છિત ઇતિ કૃતસ્પૃહોઽભૂત્
તે જોઈને, બલરામના મનમાં પણ એ મણિ મેળવવાની ઈચ્છા જાગી, એમ વિચાર્યું કે 'આ મારી છે અને અચ્યૂત (કૃષ્ણ) પણ તેને ઈચ્છે છે.'
મમૈવાયં પિતૃધનમિત્યતીવ ચ સત્યભામાપિ સ્પૃહયાંચકાર
સત્યભામાના મનમાં પણ ખૂબ લાલસા જાગી, એમ વિચારીને કે 'આ તો મારા પિતાનું ધન છે.'
બલસત્યાવલોકનાત્કૃષ્ણોપ્યાત્માનં ગોચક્રાંતરાવસ્થિતમિવ મેને
બલરામ અને સત્યભામાની ઈચ્છા જોઈને, કૃષ્ણએ પોતાને બે મુશ્કેલી વચ્ચે ફસાઈ ગયો છે એમ માન્યું.
સકલયાદવસમક્ષં ચાક્રૂરમાહ
બધા યદુઓની હાજરીમાં કૃષ્ણએ અક્રુરાને કહ્યું.
એતદ્ધિ મણિરત્નમાત્મસંશોધનાય એતેષાં યદૂનાં મયા દર્શિતમ્ એતચ્ચ મમ બલભદ્ર સ્ય ચ સામાન્યં પિતૃધનં ચૈતત્સત્યભામાયા નાન્યસ્યૈતત્
આ મણિ મેં યદુઓને પોતાનો નિર્દોષ સાબિત કરવા બતાવી છે; અને આ મણિ મારું, બલરામનું અને સત્યભામાનું પિતૃધન છે—બીજું કોઈ તેનો હકદાર નથી.
એતચ્ચ સર્વકાલં શુચિના બ્રહ્મચર્યાદિગુણવતા ધ્રિયમાણમશ્ષોરાષ્ટ્રસ્યોપકારકમશુચિના ધ્રિયમાણમાધારમેવ હંતિ
આ મણિ હંમેશા શુદ્ધ, બ્રહ્મચર્ય અને સારા ગુણો ધરાવનાર વ્યક્તિએ જ રાખવી જોઈએ; જો અશુદ્ધ માણસ—even રાજ્યનું ભલું કરે તો પણ—તે રાખે તો રાજ્યનો આધાર નષ્ટ થઈ જાય છે.
અતોહમસ્ય ષોડશસ્ત્રીસહસ્રપરિગ્રહાદસમર્થો ધારણે કથમેતત્સત્યભામા સ્વીકરોતિ
મારે તો સોળ હજાર પત્નીઓ હોવાને કારણે આ મણિ રાખવી શક્ય નથી; તો પછી સત્યભામા કેમ રાખી શકે?
દાતા! અમને ખબર છે કે સ્યામંતક મણિ, જે આખા જગતનું સાર છે, શતધન્વાએ તમને આપ્યું હતું અને એ તમારા પાસે છે, રાજ્યને લાભ આપે છે. એ તમારી પાસે જ રહે, અને આપણે બધા એના ફળનો લાભ લઈએ. પણ બલભદ્ર અમાથી શંકિત થયો છે—એટલે અમને વિશ્વાસ આપવા, કૃપા કરીને એ મણિ બતાવો. આમ કહીને, જ્યારે ભગવાન વાસુદેવ શાંત રહ્યા, ત્યારે મણિધારી વિચારી રહ્યો.