ઉવાચ ચૈનં રાજાનમસ્મત્પ્રીત્યા મહારાજાય સર્વ એવ ગંધર્વા વરદાસ્સંવૃત્તાઃ વ્રિયતાં ચ વર ઇતિ
પછી તેણે રાજાને કહ્યું: 'મારા પ્રેમથી બધા ગંધર્વો તને વરદાન આપનાર બન્યા છે, મહારાજા, તું જે ઈચ્છે તે વર માંગ.'
વિજિતસકલારાતિરવિહતેંદ્રિ યસામર્થ્યો બંધુમાનમિતબલકોશોઽસ્મિ નાન્યદસ્માકમુર્વશીસાલોક્યાત્પ્રાપ્તવ્યમસ્તિતદહમનયા સહોર્વશ્યા કાલં નેતુમભિલષામીત્યુક્તે ગંધર્વા રાજ્ઞેઽગ્નિસ્થાલીં દદુઃ
હવે મારા બધા દુશ્મનો જીતાઈ ગયા છે, ઇન્દ્રિયો અવરોધ વિના છે, સગા-સંબંધીઓ અને અપરિમિત શક્તિ-ધન છે, તો હવે મને ઉર્વશી સાથે તેના લોકમાં સમય વિતાવા સિવાય બીજું કશું જોઈએ નથી.' એમ તેણે કહ્યું ત્યારે ગંધર્વોએ રાજાને અગ્નિથી ભરેલી થાળી આપી.
ઊચુશ્ચૈનમગ્નિમામ્નાયાનુસારી ભૂત્વા ત્રિધા કૃત્વોર્વશી સલોકતામનોરથમુદ્દિશ્ય સમ્યગ્યજેથાઃ તતોઽવશ્યમભિલષિતમવાપ્સ્યતીત્યુક્તસ્તામગ્નિસ્થાલીમાદાય જગામ
ગંધર્વોએ કહ્યું: 'શાસ્ત્ર મુજબ આ અગ્નિથી ભરેલી થાળી ત્રણ ભાગે વહેંચી, ઉર્વશી સાથે તેના લોકમાં એક થવાનો ઈચ્છાથી યોગ્ય યજ્ઞ કરજે; પછી તું ચોક્કસ તારી ઈચ્છા પૂર્ણ કરશે.' એમ કહી, રાજાએ એ અગ્નિથી ભરેલી થાળી લીધી અને ચાલ્યો.
અંતરટવ્યામચિંતયત્ અહો મેઽતીવ મૂઢતા કિમહમકરવમ્
જંગલના વચ્ચે તેણે વિચાર્યું: 'હાય! હું કેટલી મોટી ભૂલ કરી બેઠો! મેં શું કર્યું?'
વહ્નિસ્થાલી મયૈષાનીતા નોર્વશીતિ
'હું તો અગ્નિથી ભરેલી થાળી લઈને આવ્યો છું, ઉર્વશી તો નથી.'
અથૈનામટવ્યામેવાગ્નિસ્થાલીં તત્યાજ સ્વપુરં ચ જગામ
પછી એ જ જંગલમાં તેણે એ અગ્નિથી ભરેલી થાળી મૂકી દીધી અને પોતાનાં શહેરમાં પાછો ગયો.
વ્યતીતેઽર્દ્ધરાત્રે વિનિદ્રશ્ચાચિંતયત્
અર્ધી રાત વીતી ગઈ, ત્યારે ઊંઘ ન આવતાં તેણે વિચાર્યું.
મમોર્વશીસાલોક્યપ્રાપ્ત્યર્થમગ્નિસ્થાલી ગંધર્વૈર્દત્તા સા ચ મયાટવ્યાં પરિત્યક્તા
'મને ઉર્વશીના લોકમાં જવા માટે ગંધર્વોએ અગ્નિથી ભરેલી થાળી આપી હતી, પણ મેં એ જંગલમાં મૂકી દીધી.'
તદહં તત્ર તદાહરણાય યાસ્યામીત્યુત્થાય તત્રાપ્યુપગતો નાગ્નિસ્થાલીમપશ્યત્
'એથી, હવે હું એ લાવવા ત્યાં જઈશ.' એમ કહી, ઊભો રહી ત્યાં ગયો, પણ અગ્નિથી ભરેલી થાળી ક્યાંય દેખાઈ નહીં.
શમીગર્ભં ચાશ્વત્થમગ્નિસ્થાલીસ્થાને દૃષ્ટ્વાઽચિંતયત્
એ થાળીની જગ્યાએ તેણે શમીનું ઝાડ અને પિપળનું ઝાડ જોયું અને વિચાર્યું.
મયાત્રાગ્નિસ્થાલી નિક્ષિપ્તા સા ચાશ્વત્થશ્શમીગર્ભોઽભૂત્
'અહીં મેં અગ્નિથી ભરેલી થાળી મૂકી હતી, પણ હવે પિપળનું ઝાડ શમીના ઝાડમાં સમાઈ ગયું છે.'
તદેનમેવાહમગ્નિરૂપમાદાય સ્વપુરમભિગમ્યારણીં કૃત્વા તદુત્પન્નાગ્નેરુપાસ્તિં કરિષ્યામીતિ
'હવે હું આ જ અગ્નિરૂપ લઈ, મારા શહેરમાં જઈ, એમાંથી અરણી બનાવી, એમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા અગ્નિની ઉપાસના કરીશ.'
એવમેવ સ્વપુરમભિગમ્યારણિં ચકાર
આ રીતે, પોતાના શહેરમાં જઈને તેણે અરણી બનાવી.
તત્પ્રમાણં ચાંગુલૈઃ કુર્વન્ ગાયત્રીમપઠત્
તેને આંગળીઓથી માપી, ગાયત્રી મંત્ર બોલ્યો.
પઠતશ્ચાક્ષરસંખ્યાન્યેવાંગુલાન્યરણ્યભવત્
જ્યારે તેણે અક્ષરોની સંખ્યા બોલી, ત્યારે એની આંગળીઓ જંગલ બની ગઈ.
તત્રાગ્નિં નિર્મથ્યાગ્નિત્રયમામ્નાયાનુસારી ભૂત્વા જુહાવ
ત્યાં તેણે ઘર્ષણથી અગ્નિ પ્રગટાવી અને ત્રણ અગ્નિની રીત પ્રમાણે હવન કર્યો.
ઉર્વશીસાલોક્યં ફલમભિસંધિતવાન્
એણે ઉર્વશીનું દર્શન થાય એ ફળની ઈચ્છા રાખી.
તેનૈવ ચાગ્નિવિધિના બહુવિધાન્ યજ્ઞાનિષ્ટ્વા ગાંધર્વલોકાનવાપ્યોર્વશ્યા સહાવિયોગમવાપ
એ જ અગ્નિવિધિથી અનેક પ્રકારના યજ્ઞો કરીને, એ ગાંધર્વલોક પ્રાપ્ત કર્યા અને ઉર્વશી સાથે વિયોગમાંથી મુક્ત થયો.
એકોઽગ્નિરાદાવભવદેકેન ત્વત્ર મન્વંતરે ત્રેધા પ્રવર્તિતાઃ
પ્રારંભે એક જ અગ્નિ હતો, પણ આ મન્વંતરમાં એ ત્રણ રૂપે સ્થાપિત થયો.
તસ્યાપ્યાયુર્ધીમાનમાવસુ-વિશ્વાવસુ-શતાયુઃ-શ્રુતાયુઃ (અયુતાયુઃ) સંજ્ઞાઃ ષડ઼ભવન્ પુત્રાઃ ।। ૪-૭-
એના ધીમાન, આવસુ, વિશ્વાવસુ, શતાયુ અને શ્રુતાયુ (અથવા અયુતાયુ) નામના પુત્રો થયા.
અમાવસોર્ભીમો નામ પુત્રોઽભવત્ । ભીમસ્ય કાઞ્ચનઃ, કાઞ્ચનાત્ સુહોત્રઃ, તસ્યાપિ જહ્નઃ । યોઽસૌ યજ્ઞવાટમખિલં ગઙ્ગામ્ભસા પ્લાવિતમાલોક્ય ક્રોધસંરક્તનયનો ભગન્તં યજ્ઞપુરુષમાત્મનિ પરમેણ સમાધિના સમારોપ્યા ખિલામેવ ગઙ્ગામપિવત્ ।। ૪-૭-
અમાવસુનો ભીમ નામનો પુત્ર થયો; ભીમનો પુત્ર કાંચન, કાંચનનો સુહોત્ર અને એનો પુત્ર જહ્નુ થયો. જ્યારે જહ્નુએ યજ્ઞસ્થળ આખું ગંગાજળથી ભરેલું જોયું, ત્યારે ગુસ્સાથી એની આંખો લાલ થઈ ગઈ, અને ઊંચી એકાગ્રતા દ્વારા યજ્ઞપુરૂષને પોતાના અંદર સ્થિર કરીને આખી ગંગાને પી ગઈ.
અથૈનં દેવર્ષયઃ પ્રસાદયામાસુઃ, દુહિતૃત્વે દુહિતૃત્વે ચાસ્ય ગઙ્ગામનયન્ । જહ્નોશ્વ સુજહ્નુ ર્નામ પુત્રોઽભવત્ । તસ્યાપ્યજકઃ, તતો બલાકાશ્વઃ, તસ્માત્ કુશઃ, કુશસ્ય કુશાશ્વ-કુશનાભામૂર્ત્તરયામાવસવશ્વત્વારઃ પુત્રા બભૂવુઃ ।। ૪-૭-
પછી દેવઋષિઓએ એને પ્રસન્ન કર્યો અને ગંગાને એની દીકરી બનાવી. જહ્નુનો સુજહ્નુ નામનો પુત્ર થયો, એનો પુત્ર અજક, પછી બલાકાશ્વ, પછી કુશ. કુશના પુત્રો કુશાશ્વ, કુશનાભ, અમૂર્તરય, આવસુ અને અશ્વતાર થયા.
તેષાં કુશાશ્વઃ "શક્રતુલ્યો મે પુત્રો ભવે" દિતિ તપશ્વચાર । તઞ્ચોગ્રત પસમવલોક્ય મા ભવત્વન્યોઽ સ્મત્તુલ્યવીર્ય્ય" ઇત્યાત્મનૈવાસ્યેન્દ્રઃ પુત્રત્વમ ગચ્છત ।। ૪-૭-
એમાં કુશાશ્વે ઇચ્છા કરી કે, 'મારો પુત્ર ઇન્દ્ર સમાન થાય,' એ માટે કઠિન તપ કર્યું. એનું તપ જોઈને ઇન્દ્રએ વિચાર્યું કે, 'મારા સમાન બીજો કોઈ ન થાય,' અને પોતે જ એની અંદર પુત્રરૂપે પ્રવેશ્યો.
ગાધિર્નામ સ કૌશિકોઽભવત્ । ગાધિશ્વ સત્યવતીં નામ કન્યામજનયત્ । તાઞ્ચ ભાર્ગવ ઋચીકો વબ્ર ।। ૪-૭-
એ જ કુશિક ગાધિ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. ગાધિએ સત્યવતી નામની પુત્રી પેદા કરી, જેને ભારગવ ઋચીકએ પત્ની તરીકે પસંદ કરી.
ગાધિરપ્યતિરોષણાય અતિવૃદ્ધાય ચ બ્રાહ્મણાય દાતુમનિચ્છન્નેકતઃ શ્યામકર્ણાનામિન્દુવર્ચ્ચસામનિલ રંહસામશ્વાનાં સહસ્ત્રં કન્યાશુલ્કમયાચત ।। ૪-૭-
ગાધિએ બહુ વૃદ્ધ અને તપસ્વી બ્રાહ્મણને પુત્રી આપવી નહોતી, તેથી કન્યાદાન માટે એણે એક હજાર કાળી કાનવાળા, ચાંદણી જેવો એક ધબ્બો ધરાવતાં, પવન જેટલા ઝડપી ઘોડાઓ માગ્યા.
તેનાપિ ઋષિણા વરુણસકાશાદુપલભ્ય અશ્વતીર્થો તૂપન્નં તાદૃશાશ્વસહસ્ત્ર દત્તમ્ ।। ૪-૭-
એ ઋષીએ એવાં એક હજાર ઘોડા વરુણ પાસેથી મેળવીને કન્યાદાનમાં આપ્યા.
તતસ્તામૃતચીકઃ કન્યામુપયેમે । ઋચીકશ્વતસ્યા શ્વરુમપત્યાર્થં ચકાર તથા પ્રસાદિતશ્વ તન્માત્રે ક્ષત્રવરપુત્રોતૂપત્તયે ચરુમપરં સાધયામાસ ।। ૪-૭-
પછી ઋચીકએ એ કન્યાને વિવાહ કરી. સંતાન માટે ઋચીકએ પોતાની પત્ની માટે એક ચરુ તૈયાર કર્યો અને પ્રસન્ન થઈને એની માતા માટે ક્ષત્રિય પુત્ર માટે બીજો ચરુ બનાવ્યો.
એષ ચરુર્ભવત્યા અયમપરસ્ત્વન્માત્રા સમ્યગુપયોજ્ય ઇત્યુત્તવા વનં જગામ ।। ૪-૭-
એણે કહ્યું, 'આ ચરુ તારા માટે છે, બીજો તારી માતા માટે છે. યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરજે,' એમ કહીને વનમાં ગયો.
ઉપયોગકાલે ચ તાં માતા સત્યવતીમાહ,--સર્વ્વ એવાત્મપુત્રમતિગુણં સમભિલષતિ, નાત્મ-જાયાભ્રાતૃ ગુણોષ્વતીવાદૃતો ભવતીત્યતોઽર્હસિ મમ ત્વમાત્મીયઞ્ચરુ દાતું મદીયઞ્ચરુમાત્મનોપયોક્તુમ્ ।। ૪-૭-
જ્યારે ચરુ લેવાનો સમય આવ્યો, ત્યારે માતાએ સત્યવતીને કહ્યું, 'દરેકને ઈચ્છા હોય છે કે પોતાનો પુત્ર સર્વોત્તમ થાય; દીકરીનો પુત્ર કે ભાઈના ગુણો એટલા મહત્વના નથી લાગતા. એટલે તારે તારો ચરુ મને આપી દેવો અને મારો ચરુ તું લઈ લેવો.'
મતૂપુત્રેણા હિ સકલભૂમણડલપરિપાલનં કાર્ય્યમ્ ।। ૪-૭-
'મારા પુત્ર દ્વારા આખી પૃથ્વીનું રક્ષણ થવાનું છે.'