ભરતોપિ ગંધર્વવિષયસાધનાય ગચ્છન્ સંગ્રામે ગંધર્વકોટીસ્તિસ્રો જઘાન
ભરતજી પણ ગંધર્વ દેશ જીતવા જતા, યુદ્ધમાં ત્રણ કરોડ ગંધર્વોને મારે.
શત્રુઘ્નેનાપ્યમિતબલપરાક્રમો મધુપુત્રો લવણો નામ રાક્ષસો નિહતો મથુરા ચ નિવેશિતા
શત્રુઘ્નજીએ પણ મહાબલી લવણ નામના રાક્ષસને, જે મધુનો પુત્ર હતો, મારો અને ત્યાં મથુરા નગર વસાવ્યું.
ઇત્યેવમાદ્યતિબલપરાક્રમવિક્રમણૈરતિદુષ્ટસંહારિણોશ્ષોસ્ય જગતો નિષ્પાદિતસ્થિતયો રામલક્ષ્મણભરતશત્રુઘ્નાઃ પુનરપિ દિવમારૂઢાઃ
આ રીતે, વિશેષ બળ અને પરાક્રમથી, અતિદુષ્ટોનો નાશ કરીને, રામ, લક્ષ્મણ, ભરત અને શત્રુઘ્ને દુનિયામાં વ્યવસ્થા સ્થાપી અને પછી સ્વર્ગ પામ્યા.
યેઽપિ તેષુ ભગવદંશ્ષ્વોનુરાગિણઃ કોસલનગરજાનપદાસ્તેપિ તન્મનસસ્તત્સાલોક્યતામવાપુઃ
અને કોશલના જે લોકો આ ભગવાનના અવતારોમાં ભક્તિપૂર્વક જોડાયેલા હતા, તેઓ પણ એ જ લોકમાં પહોંચ્યા અને તેમનું મન પણ એમાં લીન થયું.
અતિદુષ્ટસંહારિણો રામસ્ય કુશલવૌ દ્વૌ પુત્રૌ લક્ષ્મણસ્યાંગદચંદ્ર કેતૂ તક્ષપુષ્કલૌ ભરતસ્ય સુબાહુશૂરસેનૌ શત્રુઘ્નસ્ય
દુષ્ટોનો નાશ કરનાર રામજીના કુશ અને લવ નામે બે પુત્રો હતા; લક્ષ્મણજીના અંગદ અને ચંદ્રકેતુ; ભરતજીના તક્ષ અને પુષ્કલ; અને શત્રુઘ્નજીના સુબાહુ અને શૂરસેન નામે પુત્રો હતા.
કુશસ્યાતિથિરતિથેરપિ નિષધઃ પુત્રોઽભૂત્
કુશના પુત્ર આતિથિ અને આતિથિના પુત્ર નિષધ હતા.
નિષધસ્યાપ્યનલસ્તસ્માદપિ નભાઃ નભસઃ પુંડરીકસ્તત્તનયઃ ક્ષેમધન્વા તસ્ય ચ દેવાનીકસ્તસ્યાપ્યહીનકોઽહીનકસ્યાપિ રુરુસ્તસ્ય ચ પારિયાત્રકઃ પારિયાત્રાદ્દેવલો દેવલાદ્વચ્ચલઃ તસ્યાપ્યુત્કઃ ઉત્કાચ્ચ વજ્રનાભસ્તસ્માચ્છંખણસ્તમાદ્યુષિતાશ્વસ્તતશ્ચ વિશ્વસહો જજ્ઞે
નિષધથી અનલ જન્મ્યો, અનલથી નભા, નભાથી પુંડરીક, પુંડરીકનો પુત્ર ક્ષેમધન્વા, ક્ષેમધન્વાથી દેવાનિક, દેવાનિકથી અહીનક, અહીનકથી રુરુ, રુરુથી પારિયાત્રક, પારિયાત્રકથી દેવલ, દેવલથી વત્સલ, વત્સલથી ઉત્ક, ઉત્કથી વજ્રનાભ, વજ્રનાભથી શંખન, શંખનથી આદ્યુષિતાશ્વ, અને આદ્યુષિતાશ્વથી વિશ્વસહ જન્મ્યો.
તસ્માદ્ધિરણ્યનાભઃ યો મહાયોગીસ્વરાજ્જૈમિનેશ્શિષ્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્યાદ્યોગમવાય
વિશ્વસહથી હિરણ્યનાભ જન્મ્યો, જે મહાન યોગી હતો. રાજા જયમિની તેનો શિષ્ય હતો અને યાજ્ઞવલ્ક્યે યોગનું જ્ઞાન તેની પાસેથી મેળવ્યું.
હિરણ્યનાભસ્ય પુત્રઃ પુષ્યસ્તસ્માદ્ ધ્રુવસંધિસ્તતસ્સુદર્શનસ્તસ્માદગ્નિવર્ણસ્તતશ્શીઘ્રગસ્તસ્માદપિ મરુઃ પુત્રોઽભવત્
હિરણ્યનાભનો પુત્ર પુષ્ય હતો, પુષ્યથી ધ્રુવસંધિ, ધ્રુવસંધિથી સુદર્શન, સુદર્શનથી અગ્નિવર્ણ, અગ્નિવર્ણથી શીઘ્રગ, અને શીઘ્રગથી મરુ જન્મ્યો.
યોસૌ યોગમાસ્થાયાદ્યાપિ કલાપગ્રામમશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ
એ મરુ યોગમાં સ્થિર રહીને આજે પણ કલાપ ગામમાં વસે છે.
આગામિયુગે સૂર્યવંશક્ષત્રવ્રત આવર્ત્તયિતા ભવિષ્યતિ
આગામી યુગમાં એ સૂર્યવંશના ક્ષત્રિય વંશને ફરીથી સ્થાપિત કરશે.
તસ્યાત્મજઃ પ્રશુશ્રુકસ્તસ્યાપિ સુસંધિસ્તતશ્ચાપ્યમર્ષસ્તસ્ય ચ સહસ્વાંસ્તતશ્ચ વિશ્વભવઃ
મરુનો પુત્ર પ્રશુશ્રુક હતો, પ્રશુશ્રુકથી સુસંધિ, સુસંધિથી અમર્ષ, અમર્ષથી સહસ્વાન, અને સહસ્વાનથી વિશ્વભવ જન્મ્યો.
તસ્ય બૃહદ્બલઃ યોર્જુનતનયેનાભિમન્યુનાભારતયુદ્ધે ક્ષયમનીયત
વિશ્વભવનો પુત્ર બૃહદ્બલ હતો, જેને અર્જુનપુત્ર અભિમન્યુએ મહાભારતના યુદ્ધમાં મારો હતો.
એતે ઇક્ષ્વાકુભૂપાલાઃ પ્રાધાન્યેન મયેરિતાઃ । એતેષાં ચરિતં શૃણ્વન્ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
આ ઇક્ષ્વાકુ વંશના મુખ્ય રાજાઓ છે, જેમનું વર્ણન મેં કર્યું. જે કોઈ એમના ચરિત્રો સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.
ઇક્ષ્વાકુતનયો યોઽસૌનિમિર્નામ, સ તુ સહસ્ત્રવત્સર સત્રમારેભ વશિષ્ઞ્ચ હોતારં વરયામાસ ।। ૪-૫-
ઇક્ષ્વાકુનો પુત્ર નિમિ નામે હતો. તેણે હજાર વર્ષ ચાલનાર યજ્ઞ શરૂ કર્યો અને મુખ્ય યજમાન તરીકે વશિષ્ઠને પસંદ કર્યો.
તમાહ વશિષ્ઠઃ, અહમિન્દ્રણ પઞ્ચવર્ષશતં યાગાર્થં પ્રથમતર વૃતઃ, તદનન્તર પ્રતિપાલ્યતામ્, આગત સ્તવાપિ ઋત્વિગૂ ભવિષ્યામિ, ઇત્યુક્તે સ પૃથિવીપતિના ન કિઞ્ચિદુક્તઃ વશિષ્ઠોઽપ્યનેન સમન્વીપ્સિકમિત્યમરપતેર્યાગમકરોત્ ।। ૪-૫-
વશિષ્ઠે કહ્યું: 'હું પહેલેથી જ ઇન્દ્રના પાંચસો વર્ષના યજ્ઞ માટે પસંદ થયો છું. એ પછી હું આવીને તારો યજ્ઞ કરાવીશ.' રાજાએ કંઈ જવાબ ન આપ્યો, તો વશિષ્ઠે એના મનની વાત સમજીને પહેલા ઇન્દ્રનો યજ્ઞ કરાવ્યો.
સોઽપિ તતૂકાલમેવાન્યૈર્ગૌતમાદિભિર્યાગમકરોત્ । સમાપ્તે ચામરપતેર્યાગે ત્વરાવાન્ વિશિષ્ટો નિમેઃ કર્મ્મ કરિષ્યામીત્યાજગામ, તતૂકર્મ્મકર્ત્તૃ ત્વઞ્ચ તત્ર ગૌત મસ્ય દૃષ્ટ્વા, અથ સ્વપતે તસ્મૈ રાજ્ઞે મામપ્રત્યાખ્યાયૈત દનેન ગૌતમાય કર્મ્માન્તરમર્પિતં યસ્માત્, તસ્માદયં વિદેહો ભવિષ્યાતીતિ શાપં દદૌ ।। ૪-૫-
પ્રતિબુદ્ધશ્વાસાવવનીપતિરપિ પ્રાહ, યસ્માન્મા મસમ્ભાષ્ય અજાનત એવ શયાનસ્ય શાપોતૂસર્ગમસૌ દુષ્ટગુરુશ્વકાર, તસ્માત્ તસ્યાપિ દહઃ પતિતો ભવિષ્યતીતિ પ્રતિશાપં દત્ત્વા દેહમત્યજત્ ।। ૪-૫-
પછી જાગેલા રાજાએ કહ્યું: 'તમે, દુષ્ટ ગુરુ, મને ન પૂછ્યા, હું સૂતો હતો ત્યારે અજાણતાં જ શાપ આપ્યો, તેથી તમારું પણ અનિષ્ટ થશે.' આમ કહીને રાજાએ શરીર ત્યાગ્યું.
તસ્માચ્છાપાચ્ચ મિત્રાવરુણયોસ્તેજસિ વશિષ્ઠતેજઃ પ્રવિષ્ટમ્, ઉર્વ્વશીદર્શનાં દુદ્ભૂતવીર્ય્યપ્રપાતયોઃ સકાશાદૂ વશિષ્ઠો દેહમપરં લેભે ।। ૪-૫-
એ શાપના કારણે વશિષ્ઠનું તેજ મિત્ર અને વરુણના તેજમાં પ્રવેશ્યું, અને ઉર્વશી સાથેના સંયોગથી વશિષ્ઠે બીજું શરીર મેળવ્યું.
નિમેરપિ તચ્છરીરમતિમનોહરતૈલગન્ધાદિભરુપ સ્ક્રિયમાણં નૈવ ક્લ દાદિક દોષમવાપ, સદ્યોમૃતમિવ તસ્થૌ ।। ૪-૫-
નિમિનું શરીર અત્યંત સુંદર અને તેલાદિ સુગંધથી સુગંધિત હતું. એમાં કદી પણ ક્ષય કે દુર્ગંધ આવી નહીં, પણ તાજું લાગતું રહ્યું.
યજ્ઞસમાપ્તૌ ચ ભાગગ્રહણાયાગતાન્ દેવાન્ ઋત્વિજ ઊચુઃ, યજમાનાય વરો દીયતામિતિ । દેવૈ શ્છન્દિતો નિમિરાહ ।। ૪-૫-
યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, યજ્ઞકર્તા માટે દેવતાઓને બોલાવ્યા ત્યારે ઋત્વિજોએ કહ્યું: 'યજમાનને વર આપો.' દેવતાઓએ આમ કહ્યું ત્યારે નિમિએ પોતાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી.
ભગવન્તોઽખિલસંસારદૂઃ ખસઙ્ઘાતસ્ય ચ્છત્તોરઃ ન હ્યતોવજ્જગત્યન્યદ દુઃ ખમસ્તિ, યચ્છરીરાત્મનોર્વ્વિયોગો ભવતિ, તદહમિચ્છામિ સકલલોક લોચનેષુ વસ્તુમ્, ન પુનઃ શરીરગ્રહણં કર્ત્તુમ્ । ઇત્યુક્તે દેવૈરસાવશેષ ભૂતાનાં નૈત્રેષ આસાં કારિતઃ । તતો ભૂતાન્યુન્મેષનિમેષં ચક્રુઃ ।। ૪-૫-
નિમિએ કહ્યું: 'ભગવો, આખા સંસારના દુઃખોમાં સૌથી મોટું દુઃખ શરીર અને આત્માનો વિયોગ છે. તેથી હું ઈચ્છું છું કે સર્વ જીવોની આંખોમાં વસું, પણ ફરીથી શરીર ન ધારું.' દેવોએ એ પ્રમાણે તેને સર્વ પ્રાણીઓની આંખોમાં સ્થિત કર્યો, અને ત્યારથી સર્વે જીવ પળક ઝપકવા લાગ્યા.
અપુત્રસ્ય ચ તસ્ય ભૂભુજઃ શરીરમરાજકભીરવસ્તે મુનયોઽરણયાં મમન્થુઃ ।। ૪-૫-
એ રાજા નિસંતાન મૃત્યુ પામ્યો, એટલે મુનિઓએ રાજ્ય અનાથ ન થાય એ માટે જંગલમાં તેના શરીરનું મંથન કર્યું.
તત્ર કુમારો જજ્ઞે, જનનાજ્જનકસંજ્ઞાઞ્ચાસા વવાપ ।। ૪-૫-
એમાંથી એક પુત્ર જન્મ્યો, અને જન્મથી જન્મેલો હોવાથી તેનું નામ જનક પડ્યું.
ઇત્યેતે મૈથિલાઃ। પ્રાચુર્ય્યણએતેષામાત્મવિદ્યાશ્રયિણોભૂપાલા ભવિષ્યન્તીતિ ।। ૪-૫-
આ બધા મૈથિલ રાજાઓ છે. એમના વંશમાં ઘણા રાજાઓ આત્મજ્ઞાનમાં તત્પર અને વિદ્વાન બનશે.
મૈત્રેય ઉવાચ । સૂર્યસ્ય વંશ્યા ભગવન્કથિતા ભવતા મમ । સોમસ્યાપ્યખિલાન્વશ્યાઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ પાર્થિવાન્
મૈત્રેયે પૂછ્યું: હે મહાત્મા, તમે મને સૂર્યવંશના વંશજોની કથા કહી. હવે હું ચંદ્રવંશના બધા રાજાઓ વિશે પણ સાંભળવા ઇચ્છું છું.
કીર્ત્ત્યતે સ્થિરકીર્ત્તીનાં યેષામદ્યાપિ સંતતિઃ । પ્રસાદસુમુખસ્તાન્મે બ્રહ્મન્નાખ્યાતુમર્હસિ
હે બ્રાહ્મણ, આજે પણ જેમના વંશનો પ્રભાવ અને યશ અડગ છે, અને જેમના ચહેરા કૃપાથી તેજસ્વી છે, એવા રાજાઓ વિશે મને કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ । શ્રૂયતાં મુનિશાર્દૂલ વંશઃ પ્રતિથતેજસઃ । સોમસ્યાનુક્રમાત્ખ્યાતા યત્રોર્વીપતયોઽભવન્
શ્રી પરાશરે કહ્યું: હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હવે તમે ચંદ્રવંશની કથા સાંભળો, જેમાં અનેક મહાન રાજાઓ જન્મ્યા છે અને જેનું યશ પ્રસિદ્ધ છે.
એ સમયે નિમિએ ગૌતમ અને અન્ય ઋષિઓ સાથે પોતાનો યજ્ઞ શરૂ કર્યો. ઇન્દ્રનો યજ્ઞ પૂરો થયા પછી, ઉત્સુક વશિષ્ઠ આવ્યો અને કહ્યું: 'હવે હું નિમિનો યજ્ઞ કરાવીશ.' પણ ત્યાં ગૌતમને કાર્યરત જોઈ અને રાજાએ પોતે તેને રોક્યો નહોતો, તેથી ગુસ્સે થઈ વશિષ્ઠે ગૌતમને બીજું કાર્ય આપ્યું અને રાજાને શાપ આપ્યો: 'તમે મને નકાર્યું નથી, તેથી હવે તું શરીર વિનાનો, વિદેહ બનશે.'
અભૂદૂ વિદેહોઽસ્ય પિતેતિ વૈદેહો મથનાન્મિથિરભૂત્ । તસ્યોદાવસુઃ પુત્રોઽભૂત્ । તતો નન્દિવર્દ્ધનઃ, તસ્માત્ સુકેતુઃ તસ્યાપિ દેવરાતઃ, તતશ્વ બૃહદુકૂથઃ, તસ્ય ચ મહાવીર્ય્યઃ, તસ્યાપિ સત્યધૃતિઃ, તતશ્વ ધૃષ્ટકેતુઃ, ધૃષ્ટકેતોર્હર્ય્યશ્વઃ, તસ્ય ચ મરુઃ મરોઃ પ્રતિબન્ધકઃ તસ્માત્ કૃતરથઃ તસ્માત્ કૃતિઃ, તસ્ય વિબુધઃ, તસ્યાપ મહાધૃતિઃ, તસ્ય ચ કૃતિ રાતઃ, તતો મહારોમા તતઃ સુવર્ણરોમા, તસ્યાપિ પુત્રો હ્રસ્વરોમા તતઃ સીર ધ્વજોઽભૂત્ । તસ્ય પુત્રાર્થ યજનભુવ કૃષતઃ સીરે સીતા દુહિતા સમુત્પન્નાસીત્ સીરધ્વજસ્ય ભ્રાતા સાઙ્કાશ્યાધિપતિઃ કુશધ્વજ નામા । સીરધ્વજસ્યા પત્યભાનુમાન્ ।। ૪-૫-
મથનના પુત્ર વિદેહ હતા, તેથી તેમને વિદેહ પણ કહેવામાં આવ્યા. તેમના પુત્ર મિથિ હતા. મિથિના પુત્ર ઉદાવસુ, પછી નંદિવર્ધન, પછી સુકેતુ, પછી દેવરાત, પછી બૃહદુકૂથ, તેમના પુત્ર મહાવીર્ય, પછી સત્યધૃતિ, પછી ધૃષ્ટકેતુ, પછી હર્યશ્વ, પછી મરુ, પછી પ્રતિબંધક, પછી કૃતરથ, પછી કૃતિ, પછી વિબુધ, પછી મહાધૃતિ, પછી કૃતિરાત, પછી મહારોમ, પછી સુવર્ણરોમ, પછી હ્રસ્વરોમ, અને પછી સીરધ્વજ થયા. સીરધ્વજ પુત્ર માટે યજ્ઞ કરતા હતા ત્યારે ખેતરની સીરમાંથી તેમની પુત્રી સીતા જન્મી. સીરધ્વજના ભાઈ કુશધ્વજ હતા, જે સાંકાશ્યના રાજા હતા. સીરધ્વજની પત્ની ભાનુમતી હતી.
બાનુમતઃ શતદ્ય મ્નઃ, તસ્ય શુચિઃ, તસ્માદૂર્જ્જ ચવહો નામ પુત્રો જજ્ઞ તસ્યાપિ સત્યધ્વજઃ તતઃ કુનિઃ (ક્રિણિઃ), કુનેરઞ્જનઃ, તતૂપુત્રઃ, ઋતુજિત્, તતોઽરિષ્ટનેમિઃ, તસ્માત્ શ્રતાયુઃ, તતઃ સૂર્ય્યાશ્વઃ, તસ્માત્ સઞ્જયઃ (સંનયઃ), તતઃ ક્ષેમારિઃ, તસમા દનેનાઃ,તસ્માન્મીનરથઃ (માનરથઃ) તસ્ય સત્યરથઃ, તસ્ય સાત્યરથિઃ, સાત્યરથરુપગુઃ, તસ્માત્ શ્રુતઃ, તસ્માચ્છા પાચ્ચ મિત્રાવરુણયોસ્તેજસિ વાંશષ્ઠતેજ (સુવર્જ્જાઃ), તસ્યાપિ સુભાસઃ, તતઃ સુશ્રુતઃ, તસ્માજ્જયઃ, જયપુત્રો વિજયઃ, તસ્ય ઋતઃ, ઋતાત્ સુનયઃ, તતો વીતહવ્યઃ, તસ્માત્ સઞ્જયઃ, તસ્માદ્ (ક્ષેમાશ્વઃ તસ્માત્) ધૃતિઃ ધૃતેર્બહુલાશ્વઃ તસ્ય પુત્રઃ કૃતિઃ કૃતૌ સન્તિષ્ઠતેઽય જનક-વંશઃ ।। ૪-૫-
ભાનુમતીના પુત્ર શતદ્યુમ્ન, તેમના પુત્ર શુચિ, પછી ઊર્જચવહ, પછી સત્યધ્વજ, પછી કુણી (અથવા કૃણિ), પછી અંજન, પછી ઋતુજિત, પછી અૃષ્ટનેમિ, પછી શ્રતાયુ, પછી સૂર્યાશ્વ, પછી સંજય, પછી ક્ષેમારી, પછી દનેન, પછી મીનરથ (અથવા માનરથ), પછી સત્યરથ, પછી સાત્યરથિ, પછી સાત્યરથરુપગુ, પછી શ્રુત, પછી શાપ, પછી સુવર્જા (મિત્રાવરુણના પુત્ર), પછી સુભાસ, પછી સુશ્રુત, પછી જય, પછી વિજય, પછી ઋત, પછી સુનય, પછી વીતહવ્ય, પછી સંજય, પછી ધૃતિ, પછી બહુલાશ્વ, પછી કૃતિ. કૃતિમાં જ જનક વંશ સ્થિર થયો.