તત્તનયસ્સુદાસઃ
સર્વકામનો દીકરો સુદાસ થયો.
સુદાસાત્સૌદાસો મિત્ર સહનામા
સુદાસથી સૌદાસ જન્મ્યો, જેને મિત્રસહ પણ કહે છે.
સ ચાટવ્યાં મૃગયાર્થી પર્યટન્ વ્યાઘ્રદ્વયમપશ્યત્
એક વખત, શિકાર માટે જંગલમાં ફરતા, તેણે બે વાઘો જોયા.
તાભ્યાં તદ્વનમપમૃગં કૃતં મત્વૈકં તયોર્બાણેન જઘાન
એ બંનેએ જંગલને પ્રાણીઓ વિના કરી દીધું છે એમ માની, તેણે એમાંના એકને તીણથી મારી નાખ્યો.
મ્રિયમાણશ્ચાસાવતિભીષણાકૃતિરતિકરાલવદનો રાક્ષસોઽભૂત્
મરતાં મરતાં એ પ્રાણી ભયાનક રૂપે, ભયંકર ચહેરાવાળું રાક્ષસ બની ગયું.
દ્વિતીયોપિ પ્રતિક્રિયાં તે કરિષ્યામીત્યુક્ત્વાંતર્ધાનં જગામ
બીજાએ કહ્યું, 'હું તારો બદલો લઈશ,' અને ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયો.
કાલેન ગચ્છતા સૌદાસો યજ્ઞમયજત્
સમય જતાં સૌદાસે યજ્ઞ કર્યો.
પરિનિષ્ઠિતયજ્ઞે આચાર્યે વસિષ્ઠે નિષ્ક્રાંતે તદ્ર ક્ષો વસિષ્ઠરૂપમાસ્થાય યજ્ઞાવસાને મમ નરમાંસભોજનં દેયમિતિ તત્સંસ્ક્રિયતાં ક્ષણાદાગમિષ્યામીત્યુક્ત્વા નિષ્ક્રાંતઃ
યજ્ઞ પૂરો થતાં અને વશિષ્ઠાચાર્ય બહાર ગયા પછી, એ રાક્ષસે વશિષ્ઠનું રૂપ ધારણ કરી યજ્ઞના અંતે કહ્યું, 'મને માનવ માંસ ખાવા આપો,' અને 'હું થોડી વારમાં આવું' એમ કહી ચાલ્યો ગયો.
ભૂયશ્ચ સૂદવેષં કૃત્વા રાજાજ્ઞયા માનુષં માંસં સંસ્કૃત્ય રાજ્ઞે ન્યવેદયત્ ૪૭ અસાવપિ હિરણ્યપાત્રે માંસમાદાય વસિષ્ઠાગમનપ્રતીક્ષકોઽભવત્
પછી ફરી રસોઈયાનું રૂપ લઈને, રાજાના આદેશે એણે માનવ માંસ તૈયાર કર્યું અને રાજાને આપ્યું; રાજાએ એ માંસ સોનાની થાળીમાં મૂકી વશિષ્ઠની રાહ જોઈ.
આગતાય વસિષ્ઠાય નિવેદિતવાન્
વશિષ્ઠ આવ્યા ત્યારે રાજાએ તેમને જાણ કરી.
સ ચાપ્યચિંતયદહોસ્ય રાજ્ઞો દૌશ્શીલ્યં યેનૈતન્માંસમસ્માકં પ્રયચ્છતિ કિમેતદ્દ્ર વ્યજાતમિતિ ધ્યાનપરોભવત્
વશિષ્ઠે વિચાર્યું, 'હાય! રાજાનું કેટલું દુશ્ચરિત્ર છે, જે એ આપણને આવું માંસ આપે છે. આ શું વસ્તુ છે?' એમ વિચારી ધ્યાનમાં લીન થઈ ગયા.
અપશ્યચ્ચ તન્માંસંમાનુષમ્
અને તેણે જોયું કે એ માંસ માનવનું છે.
અતઃ ક્રોધકલુષીકૃતચેતા રાજનિ સાપમુત્સસર્જ
પછી, ગુસ્સાથી મન અંધારાયેલું હોવાથી, ઋષિએ રાજાને શાપ આપ્યો.
યસ્માદભોજ્યમેતદસ્મદ્વિધાનાં તપસ્વિનામવગચ્છન્નપિ ભવાન્મહ્યં દદાતિ તસ્માત્તવૈવાત્ર લોલુપતા ભવિષ્યતીતિ
તમે જાણતાં હોવા છતાં કે આ અમારો ખોરાક નથી, તોયે મને આપ્યું છે, એટલે હવે તને જ આ વસ્તુ માટે લાલચ રહેશે.
અનંતરં ચ તેનાપિ ભગવતૈવાભિહિતોસ્મીત્યુક્તે કિં કિં મયાભહિતમિતિ મુનિઃ પુનરપિ સમાધૌ તસ્થૌ
તત્કાળ રાજાએ કહ્યું, 'મારે તો ભગવાને જ આ કરવા કહ્યું હતું.' ત્યારે ઋષિએ વિચાર્યું કે મેં શું ખોટું કર્યું હશે, અને ફરી ધ્યાનમાં બેસી ગયા.
સમાધિવિજ્ઞાનાવગતાર્થશ્ચાનુગ્રહં તસ્મૈ ચકાર નાત્યંતિકમેતદ્દ્વાદશાબ્દં તવ ભોજનં ભવિષ્યતીતિ
ધ્યાનથી સાચી વાત જાણી, ઋષિએ રાજાને આશીર્વાદ આપ્યો: 'આ ખોરાકની મર્યાદા હંમેશા માટે નહીં, માત્ર બાર વર્ષ માટે રહેશે.'
અસાવપિ પ્રતિગૃહ્યોદકાંજલિં મુનિશાપપ્રદાનાયોદ્યતો ભગવન્નયમસ્મદ્ગુરુર્નાર્હસ્યેનં કુલદેવતાભૂતમાચાર્યં શપ્તુમિતિ મદયંત્યા સ્વપત્ન્યા પ્રસાદિતસ્સસ્યાંબુદરક્ષણાર્થં તચ્છાપાંવુ નોર્વ્યાં ન ચાકાશે ચિક્ષેપ કિં તુ તેનૈવ સ્વપદૌ સિષેચ
રાજાએ પણ પાણી હાથમાં લઈને ઋષિને શાપ આપવાનો ઇરાદો કર્યો, પણ તેની પત્ની મદયંતીએ, ઋષિ તેમના કુળગુરુ અને દેવતા હોવાથી, રાજાને શાંત કર્યો. મેઘને બચાવવા માટે, રાજાએ એ પાણી જમીન કે આકાશમાં નાંખ્યું નહીં, પણ પોતાના પગ પર ઢાળી દીધું.
તેન ચ ક્વોધાશ્રિતેનાંબુના દગ્ધચ્છાયૌ તત્પાદૌ કલ્માષતામુપગતૌ તતસ્સ કલ્માષપાદસંજ્ઞામવાપ
એ પાણી ક્યાંય ન જતાં, રાજાના પગ બળી ગયા અને કાળા થઈ ગયા; તેથી તેને 'કર્માશપાદ' કહેવામાં આવ્યો.
વસિષ્ઠશાપાચ્ચ ષષ્ઠેષષ્ઠે કાલે રાક્ષસસ્વભાવમેત્યાટવ્યાં પર્યટન્નનેકશો માનુષાનભક્ષયત્
વશિષ્ઠના શાપથી, દરેક છઠ્ઠા સમયગાળે, રાજા રાક્ષસ સ્વરૂપ ધારણ કરીને જંગલમાં ફરતો અને ઘણા મનુષ્યોને ખાઈ જતો.
એકદા તુ કંચિન્મુનિમૃતુકાલે ભાર્યાસંગતં દદર્શ
એક વખત, તેણે એક ઋષિને તેની પત્ની સાથે ઋતુકાળમાં જોયા.
તયોશ્ચ તમતિભીષણં રાક્ષસસ્વરૂપમવલોક્ય ત્રાસાદ્દંપત્યોઃ પ્રધાવિતયોર્બ્રહ્મણં જગ્રાહ
તેના ભયાનક રાક્ષસ સ્વરૂપને જોઈને, ડરથી દંપતી ભાગી ગયા, પણ તેણે બ્રાહ્મણને પકડી લીધો.
તતસ્સા બ્રાહ્મણી બહુશસ્તમભિયાચિતવતી
પછી બ્રાહ્મણની પત્નીએ વારંવાર તેની પાસે વિનંતી કરી.
પ્રસીદેક્ષ્વાકુકુલતિલકભૂતસ્ત્વં મહારાજો મિત્રસહો ન રાક્ષસઃ
'દયા કરો, તમે ઇક્ષ્વાકુ વંશના શોભા છો, મહારાજ મિત્રસહ, રાક્ષસ નથી!'
નાર્હસિ સ્ત્રીધર્મસુખાભિજ્ઞો મય્યકૃતાર્થાયામસ્મદ્ભર્ત્તારં હંતુમિત્યેવં બહુપ્રકારં તસ્યાં વિલપંત્યાં વ્યાઘ્રઃ પશુમિવાઽરણ્યેઽભિમતં તં બ્રાહ્મણમભક્ષયત્
'તમે સ્ત્રીધર્મનું સુખ જાણો છો, મને સંતોષ મળ્યો નથી, તો મારા પતિને ન મારશો,' એમ તે અનેક રીતે રડતી રહી; પણ વાઘ જેવો રાજા, જંગલમાં શિકારની જેમ, બ્રાહ્મણને ખાઈ ગયો.
તતશ્ચાતિકોપસમન્વિતા બ્રાહ્મણી તં રાજાનં શશાપ
પછી અત્યંત ગુસ્સાથી ભરાયેલી બ્રાહ્મણપત્નીએ રાજાને શાપ આપ્યો.
યસ્માદેવં મય્યતૃષપ્તાયાં ત્વયાયં મત્પતિર્ભક્ષિતઃ તસ્માત્ત્વમપિ કામોપભોગપ્રવૃત્તૐતં પ્રાપ્સ્યસીતિ
'મારે સંતોષ મળ્યો ન હતો ત્યારે તમે મારા પતિને ખાધો છે, એટલે હવે તું પણ કામસુખની તીવ્ર ઇચ્છા અનુભવશે.'
શપ્ત્વા ચૈવ સાગ્નિં પ્રવિવેશ
શાપ આપીને, તે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ.
તતસ્તસ્ય દ્વાદશાબ્દપર્યયે વિમુક્તશાપસ્ય સ્ત્રીવિષયાભિલાષિણો મદયંતી તં સ્મારયામાસ
બાર વર્ષ પછી શાપથી મુક્ત થયેલા અને સ્ત્રીસંગની ઇચ્છા ધરાવતા રાજાને મદયંતીએ યાદ અપાવ્યું.
તતઃ પરમસૌ સ્ત્રીભોગં તત્યાજ
પછી રાજાએ સ્ત્રીભોગનો ત્યાગ કર્યો.
વસિષ્ઠશ્ચાપુત્રેણ રાજ્ઞા પુત્રાર્થમભ્યર્થિતો મદયંત્યાં ગર્ભાધાનં ચકાર
વશિષ્ઠે, સંતાનના ઇચ્છુક એવા સંતાનહીન રાજાની વિનંતીથી, મદયંતી સાથે સંતાનપ્રાપ્તિનું સંસ્કાર કર્યું.