ઉત્પન્નબુદ્ધિશ્ચ માતરમબ્રવીત્
જ્યારે તેને સમજ આવી, ત્યારે તેણે પોતાની માતાને પૂછ્યું.
અંબ કથયાત્ર વયં ક્વ તાતોસ્માકમિત્યેવમાદિપૃચ્છંતં માતા સર્વમેવાવોચત્
'માતા, કહો, આપણે ક્યાં છીએ? આપણા પિતા ક્યાં છે?' એમ તેણે પૂછ્યું, તો માતાએ બધું જ કહી દીધું.
તતશ્ચ પિતૃરાજ્યાપહરણાદમર્ષિતો હૈહયતાલજંઘાદિવધાય પ્રતિજ્ઞામકરોત્
પછી પિતાનું રાજ્ય છીનવાયું હોવાથી ગુસ્સે થઈ, તેણે હૈહય, તાલજંઘ અને અન્ય શત્રુઓને નાશ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.
પ્રાયશશ્ચ હૈહયતાલજંઘાઞ્જઘાન
તેને મોટાભાગના હૈહય અને તાલજંઘોનો સંહાર કર્યો.
શકયવનકાંભોજપારદપપ્લવાઃ હન્યમાનાસ્તત્કુલગુરું વસિષ્ઠં શરણં જગ્મુઃ
શક, યવન, કામ્બોજ, પારદ અને પહ્લવ, જ્યારે તેઓ મારવામાં આવ્યા, ત્યારે પોતાના કુળગુરુ વસિષ્ઠ પાસે શરણે ગયા.
અથૈનાન્વસિષ્ઠો જીવન્મૃતકાન્ કૃત્વા સગરમાહ
પછી વસિષ્ઠે તેમને જીવતા મરેલા બનાવી, સગરને કહ્યું.
વત્સાલમેભિર્જીવન્મૃતકૈરનુમૃતૈઃ
'બેટા, હવે આ જીવતા મરેલા અને તેમના સાથે મરનારાઓ પૂરતા છે.'
એતે ચ મયૈવ ત્વત્પ્રતિજ્ઞાપરિપાલનાય નિજધર્મદ્વિજસંગપરિત્યાગં કારિતાઃ
'આ બધાને મેં જ, તારો સંકલ્પ પુરો થાય માટે, પોતાના ધર્મ અને બ્રાહ્મણોની સંગતિ છોડાવ્યા છે.'
તથેતિ તદ્ગુરુવચનમભિનંદ્ય તેષાં વેષાન્યત્વમકારયત્
"હું સ્વીકારું છું"—એમ ગુરુના વચનને આનંદપૂર્વક માનીને, તેણે તેમને જુદા જુદા રૂપ અપાવ્યા.
યવનાન્મુંડિતશિરસોર્દ્ધમુંડિતાઞ્ચ્છકાન્ પ્રલંબકેશાન્ પારદાન્ પપ્લવાઞ્શ્મશ્રુધરાન્ નિસ્સ્વાધ્યાયવષટ્કારાનેતાનન્યાંશ્ચ ક્ષત્રિયાંશ્ચકાર
યવનોને માથું મુંડાવવા કહ્યું, શકોએ માથાના ઉપરના ભાગનું વાળ ઉતરાવ્યા, પારદોએ લાંબા વાળ રાખ્યા, પ્હલવોએ દાઢી રાખી, અને તેમને તથા બીજા ક્ષત્રિયોને વેદપાઠ અને યજ્ઞમાં ઉચ્ચાર થતો 'વષટ' છોડાવી દીધું.
એતે ચાત્મધર્મપરિત્યાગાદ્બ્રાહ્મણૈઃ પરિત્યક્તા મ્લેચ્છતાં યયુઃ
આ બધાએ પોતાનું ધર્મ છોડી દીધું, એટલે બ્રાહ્મણોએ તેમને ત્યજી દીધા અને એ લોકો મ્લેચ્છ બની ગયા.
સગરોપિ સ્વમધિષ્ઠાનમાગમ્ય અસ્ખલિતચક્રસ્સપ્તદ્વીપવતીમિમામુર્વીં પ્રશશાસ
સગર પણ પોતાના રાજ્યમાં પાછા આવી, અડગ સત્તાથી સાત દ્વીપવાળી આ ધરતી પર રાજ કર્યું.
શ્રીપરાશર ઉવાચ । કાશ્યપદુહિતા સુમતિર્વિદર્ભરાજતનયા કેશિની ચ દ્વે ભાર્યે સગરસ્યાસ્તામ્
શ્રી પરાશરે કહ્યું: સગરને બે પત્નીઓ હતી—કશ્યપની પુત્રી સુમતિ અને વિદર્ભના રાજાની પુત્રી કેશિની.
તાભ્યાં ચાપત્યાર્થમૌર્વઃ પરમેણ સમાધિનારાધિતો વરમદાત્
તે બંનેમાંથી સંતાનની ઈચ્છા રાખીને, સગરએ ઔર્વ ઋષિને ઊંડા ધ્યાનથી પૂજ્યા, અને ઋષિએ તેને આશીર્વાદ આપ્યો.
એકા વંશકરમેકં પુત્રમપરા ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણાં જનયિષ્યતીતિ યસ્યા યદભિમતં તદિચ્છયા ગૃહ્યતામિત્યુક્તે કેશિન્યેકં વરયામાસ
એક પત્ની વંશ ચલાવનાર એક પુત્રને જન્મ આપશે અને બીજી સાઠ હજાર પુત્રોને જન્મ આપશે—જેને જે ઇચ્છા હોય તે પસંદ કરો એમ ઋષિએ કહ્યું. ત્યારે કેશિનીએ એક પુત્ર પસંદ કર્યો.
સુમતિઃ પુત્રસહસ્રાણિ ષષ્ટિં વવ્રે
સુમતીએ સાઠ હજાર પુત્રોની ઇચ્છા કરી.
તથેત્યુક્તે અલ્પૈરહોભિઃ કેશિની પુત્રમેકમસમંજસનામાનં વંશકરમસૂત
"તેમ જ થાઓ" એમ માની, થોડા જ દિવસોમાં કેશિનીએ અસમાન્જસ નામના એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે વંશ ચલાવનાર હતો.
કાશ્યપતનયાયાસ્તુ સુમત્યાઃ ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણ્યભવન્
કશ્યપની પુત્રી સુમતિને સાઠ હજાર પુત્રો થયા.
તસ્માદસમંજસાદંશુમાન્નામ કુમારો જજ્ઞે
અસમાન્જસથી અમ્શુમાન નામનો પુત્ર જન્મ્યો.
સ ત્વસમંજસો બાલો બાલ્યાદેવાસદ્વૃત્તોભૂત્
પણ અસમાન્જસ બાળપણથી જ દુર્વૃત્તિવાળો હતો.
પિતા ચાસ્યાચિંતયદયમતીતબાલ્યઃ સુબુદ્ધિમાન્ ભવિષ્યતીતિ
પિતાએ વિચાર્યું—'જ્યારે એનું બાળપણ પસાર થશે ત્યારે એ સમજદાર બનશે.'
અથ તત્રાપિ ચ વયસ્યતીતે અસચ્ચરિતમેનં પિતા તત્યાજ
પણ બાળપણ પસાર થયા પછી પણ, દુર્વૃત્તિને કારણે પિતાએ તેને ત્યજી દીધો.
તાન્યપિ ષષ્ટિઃ પુત્રસહસ્રાણ્યસમંજસચરિતમેવાનુચક્રુઃ
એ સાઠ હજાર પુત્રોએ પણ અસમાન્જસ જેવું વર્તન કર્યું.
તતશ્ચાસમંજસચરિતાનુકારિભિસ્સાગરૈરપધ્વસ્તયજ્ઞૈસન્માર્ગે જગતિ દેવાસ્સકલવિદ્યામયમસંસ્પૃષ્ટમશ્ષોદોષૈર્ભગવતઃ પુરુષોત્તમસ્યાંશભૂત કપિલં પ્રણમ્ય તદર્થમૂચુઃ
પછી, અસમાન્જસના વર્તનનું અનુસરણ કરતા સગરપુત્રોએ યજ્ઞ બગાડી દીધા, ત્યારે સર્વજ્ઞ અને નિર્દોષ દેવતાઓએ પુરુષોત્તમ ભગવાનના અંશરૂપ કપિલને વંદન કરીને એ માટે વિનંતી કરી.
ભગવન્નેભિસ્સગરતનયૈરસમંજસચરિતમનુગમ્યતે
"પ્રભુ, સગરના પુત્રો અસમાન્જસના વર્તનનું અનુસરણ કરે છે."
કથમેભિરસદ્વૃત્તમનુસરદ્ભિર્જગદ્ભવિષ્યતીતિ
"જ્યારે એ લોકો દુર્વૃત્તિ પાળે છે ત્યારે દુનિયા કેવી રીતે ટકી શકે?"
અત્યાર્ત્ત જગત્પરિત્રાણાય ચ ભગવતોત્ર શરીરગ્રહણમિત્યાકર્ણ્ય ભગવાનાહાલ્પૈરૈવ દિનૈર્વિનંક્ષ્યન્તીતિ
જ્યારે distressed થયેલ જગતની રક્ષા માટે ભગવાન અહીં અવતાર લેશે એવું સાંભળ્યું, ત્યારે ભગવાને કહ્યું: 'થોડા જ દિવસોમાં એ લોકો નાશ પામશે.'
અત્રાંતરે ચ સગરો હયમેધમારભત
એ વચ્ચે સગર રાજાએ અશ્વમેઘ યજ્ઞ શરૂ કર્યો.
તસ્ય ચ પુત્રૈરધિષ્ઠિતમસ્યાશ્વં કોપ્યપહૃત્ય ભુવો બિલં પ્રવિવેશ
સગરના પુત્રો ઘોડાને રક્ષી રહ્યા હતા ત્યારે કોઈએ એ ઘોડો ચોરીને ધરતીની અંદર એક બિલમાં લઈ ગયો.
તતસ્તત્તનયાશ્ચાશ્વખુરગતિનિર્વંધેનાવનીમેકૈકો યોજનં ચખ્નુઃ
પછી, દરેક પુત્રએ ઘોડાના ખુરોના નિશાન જોઈને એક-એક યોજન જમીન ખોદી.