દૃષ્ટસ્તે ભગવન્ સુમહાનેષ સિદ્ધિપ્રભાવો નૈવંવિધમન્યસ્ય કસ્યચિદસ્માભિર્વિભૂતિભિર્વિલસિતમુપલક્ષિતં યદેતદ્ભગવતસ્તપસઃ ફલમિત્યભિપૂજ્ય તમૃષિં તત્રૈવ તેન ઋષિવર્યેણ સહ કિંચિત્કાલમભિમતોપભોગાન્ બુભુજે સ્વપુરં ચ જગામ
હે મહાત્મા, મેં તમારી મહાન સિદ્ધિની શક્તિ જોઈ છે. આવી વૈભવશાળી સ્થિતિ કોઈની પણ મેં ક્યારેય જોઈ નથી. આ તો તમારા તપનો ફળ છે, એમ મને સમજાયું. એ ઋષિને સન્માન આપીને, રાજાએ થોડો સમય ત્યાં રહીને મનગમતા સુખ ભોગવ્યા અને પછી પોતાના શહેરે પાછા ગયો.
કાલેન ગચ્છતા તસ્ય તાસુ રાજતનયાસુ પુત્રશતં સાર્ધમભવત્
સમય જતાં, રાજકન્યાઓ પાસેથી તેને સો પુત્રો થયા.
અનુદિનાનુરૂઢસ્નેહપ્રસરશ્ચ સ તત્રાતીવમમતાકૃષ્ટહૃદયોઽભવત્
દરરોજ તેનું પ્રેમ વધતું ગયું અને હૃદયમાં અત્યંત મમતા જમાઈ ગઈ.
અપ્યેતેઽસ્મત્પુત્રાઃ કલભાષિણઃ પદ્ભ્યાં ગચ્છેયુઃ અપ્યેતે યૌવનિનો ભવેયુઃ અપિ કૃતદારાનેતાન્ પશ્યેયમપ્યેષાં પુત્રા ભવેયુઃ અપ્યેતત્પુત્રાન્પુત્રસમન્વિતાન્પશ્યામીત્યાદિમનોરથાનનુદિનં કાલસંપત્તિપ્રવૃદ્ધાનુપેક્ષ્યૈતચ્ચિંતયામાસ
આ મારા પુત્રો, જે હાલ વાછરડાં જેવું બોલે છે, શું ક્યારેક પોતાના પગે ચાલશે? શું યુવાન થશે? શું હું તેમને લગ્ન કરતો જોઈશ? શું તેમને પણ સંતાન થશે? શું હું મારા પુત્રોને તેમના સંતાનો સાથે જોઈશ? આવાં અનેક મનમાં ઉઠતા વિચારો, સમય જતાં, રોજે રોજ વધતા ગયા અને તે બધું ભૂલીને એ જ વિચારતો રહ્યો.
અહો મે મોહસ્યાતિવિસ્તારઃ
અરે! મારા મોહનો વિસ્તાર કેટલો મોટો છે!
મનોરથાનાં ન સમાપ્તિરસ્તિ વર્ષાયુતેનાપ્યથ વાપિ લક્ષૈઃ । પૂર્ણેષુપૂર્ણેષુ મનોરથાનામુત્પત્તયસ્સંતિ પુનર્નવાનામ્
ઇચ્છાઓનો અંત તો દસ હજાર કે લાખ વર્ષમાં પણ આવતો નથી; એક પૂરી થાય તો બીજી નવી ઇચ્છા ઊભી થાય છે.
પદ્ભ્યાં ગતા યૌવનિનશ્ચ જાતા દારૈશ્ચ સંયોગમિતાઃ પ્રસૂતાઃ । દૃષ્ટાઃ સુતાસ્તત્તનયપ્રસૂતિં દ્રષ્ટું પુનર્વાંચ્છતિ મેંઽતરાત્મા
પુત્રો પોતાના પગે ચાલે, યુવાન બને, લગ્ન કરે, સંતાન થાય – એ બધું જોઈને પણ મનમાં ફરીથી એમ થાય છે કે, હવે તેમના સંતાનોને જન્મતા જોઈશ.
દ્રક્ષ્યામિ તેષામિતિ ચેત્પ્રસૂતિં મનોરથો મે ભવિતા તતોન્યઃ । પૂર્ણેપિ તત્રાપ્યપરસ્ય જન્મ નિવાર્યતે કેન મનોરથસ્ય
જો હું વિચારું કે, 'હવે તેમના સંતાનોને જોઈશ,' તો પછી બીજી ઇચ્છા ઊભી થાય છે; એ પણ પૂરી થાય તો ત્રીજી ઊભી થાય – ઇચ્છાઓને રોકી શકે એવો કોણ છે?
આમૃત્યુતો નૈવ મનોરથાનામંતોસ્તિ વિજ્ઞાતમિદં મયાદ્ય । મનોરથાસક્તિપરસ્ય ચિત્તં ન જાયતે વૈ પરમાર્થસંગિ
હવે મને સમજાયું છે કે, ઇચ્છાઓ તો મૃત્યુ સુધી પણ કદી પૂરી થતી નથી; ઇચ્છાઓમાં જકડાયેલું મન કદી સાચા તત્વને પામતું નથી.
સ મે સમાધિર્જલવાસમિત્રમત્સ્યસ્ય સંગાત્સહસૈવ નષ્ટઃ । પરિગ્રહસ્સંગકૃતો મયાયં પરિગ્રહોત્થા ચ મમાતિલિપ્સા
જળમાં રહેલા માછલીઓની સંગતથી જે ધ્યાન પ્રાપ્ત થયું હતું, એ અચાનક ગુમ થઈ ગયું; આ મમતા મેં જ ઊભી કરી છે અને એમાંથી વધુ લાલચ જન્મી છે.
દુઃખં યદૈવૈકશરીરજન્મ શતાર્દ્ધસંખ્યાકમિદં પ્રસૂતમ્ । પરિગ્રહેણ ક્ષિતિપાત્મજાનાં સુતૈરનેકૈર્બહુલીકૃતં તત
એક શરીરમાંથી જે દુઃખ શરૂ થયું હતું, તે હવે રાજકન્યાઓ અને અનેક પુત્રોના સંબંધથી અનેકગણું વધી ગયું છે.
સુતાત્મજૈસ્તત્તનયૈશ્ચ ભૂયો ભૂયશ્ચ તેષાં પરિગ્રહેણ । વિસ્તારમેષ્યત્યતિદુઃખહેતુઃ પરિગ્રહો વૈ મમતાભિધાનઃ
પુત્ર, પૌત્ર અને તેમના સંતાનો દ્વારા, અને તેમની વધુ મમતાથી, આ મમતા, જેને 'મમત્વ' કહે છે, વધુ વિસ્તરે છે અને મોટું દુઃખનું કારણ બને છે.
ચીર્ણં તપો યત્તુ જલાશ્રયેણ તસ્યાર્દ્ધિરેષા તપસોંતરાયઃ । મત્સ્યસ્ય સંગાદભવચ્ચ યો મે સુતાદિરાગો મુષિતોસ્મિ તેન
જળમાં રહીને જે તપ કરેલું, એ અડધું જ પૂરું થયું; આ મમતા તપસ્યામાં અવરોધ બની છે. માછલીઓની સંગતથી પુત્રાદિ પ્રત્યે જે રાગ થયો, એમાં હું લૂંટાઈ ગયો.
નિસ્સંગતા મુક્તિપદં યતીનાં સંગાદશેષાઃ પ્રભવંતિ દોષાઃ । આરૂઢયોગો વિનિપાત્યતેધસ્સંગેન યોગી કિમુતાલ્પબુદ્ધિઃ
જેમ યતિઓ માટે મમતાનો ત્યાગ મુક્તિનું માર્ગ છે, તેમ મમતાથી બધા દોષો ઉપજે છે. જે યોગમાં સ્થિર છે, તે પણ મમતાથી પડી જાય છે – તો ઓછું સમજણ વાળો તો શું કહેવું!
અહં ચરિષ્યામિ તદાત્મનોર્થે પરિગ્રહગ્રાહગૃહીતબુદ્ધિઃ । યદા હિ ભૂયઃ પરિહીનદોષો જનસ્ય દુઃખૈર્ભવિતા ન દુઃખી
હું એ આત્માના હિત માટે, સંપત્તિ કે મેળવવાના મોહથી મુક્ત બુદ્ધિ સાથે વર્તીશ. કારણ કે જ્યારે મનુષ્યમાં દોષો રહેતા નથી, ત્યારે દુઃખો તેને દુઃખી કરી શકતા નથી.
સર્વસ્ય ધાતારમચિંત્યરૂપમણોરણીયાંસમતિપ્રમાણમ્ । સિતાસિતં ચેશ્વરમીશ્વરાણામારાધયિષ્યે તપસૈવ વિષ્ણુમ્
હું સર્વના સર્જનહાર, કલ્પનાથી પણ પર, અતિસૂક્ષ્મ અને અપરિમિત, શ્વેત અને કાળાં બંને રંગ ધરાવતા, સર્વેશ્વર એવા વિષ્ણુની ઉપાસના ફક્ત તપ દ્વારા કરીશ.
તસ્મિન્નશેષૌજસિ સર્વરૂપિણ્યવ્યક્તવિસ્પષ્ટતનાવનંતે । મમાચલં ચિત્તમપેતદોષં સદાસ્તુ વિષ્ણાવભવાય ભૂયઃ
સર્વરૂપ, અવિભાજ્ય અને અનંત શરીર ધરાવતા, પ્રકાશમય એવા વિષ્ણુમાં મારું મન દોષરહિત અને અડગ રહે, જેથી મને ફરીથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય.
સમસ્તભૂતાદમલાદનંતાત્સર્વેશ્વરાદન્યદનાદિમધ્યાત્ । યસ્માન્ન કિંચિત્તમહં ગુરૂણાં પરં ગુરું સંશ્રયમેમિ વિષ્ણુમ્
જે અનંત, શુદ્ધ અને સર્વનો સ્વામી છે, જેનો આરંભ કે મધ્ય નથી અને જેના સિવાય બીજું કશું નથી, એવા ગુરુઓના પણ પરમ ગુરુ એવા વિષ્ણુનો હું આશ્રય લઉં છું.
શ્રીપરાશર ઉવાચ। ઇત્યાત્માનમાત્મનૈવાભિધાયાસૌ સૌભરિરપહાય પુત્રગૃહાસનપરિગ્રહાદિકમશેષમર્થજાતં સકલભાર્યાસમન્વિતો વનં પ્રવિવેશ
શ્રી પરાશરે કહ્યું: આ રીતે પોતાના મનમાં વિચારી, સૌભરીએ પોતાના તમામ પુત્રો, ઘર, આસન અને અન્ય સર્વ સંપત્તિ તથા પોતાની બધી પત્નીઓનો ત્યાગ કરી, વનમાં પ્રવેશ કર્યો.
તત્રાપ્યનુદિનં વૈખાનસનિષ્પાદ્યમશેષક્રિયાકલાપં નિષ્પાદ્ય ક્ષપિતસકલપાપઃ પરિપક્વમનોવૃત્તિરાત્મન્યગ્નીન્સમારોપ્ય ભિક્ષુરભવત્
ત્યાં, રોજ વનવાસી માટે નિર્ધારિત તમામ કૃત્યો પૂર્ણ કરી, સર્વ પાપોનો નાશ કરીને, પરિપક્વ મનથી, પોતાના આંતરમાં અગ્નિ સ્થાપિત કરી, તે ભિક્ષુક બન્યો.
ભગવત્યાસજ્યાખિલં કર્મકલાપં હિત્વાનં તમજમનાદિનિધનમવિકારમરણાદિધર્મમવાપ પરમનન્તં પરવતામચ્યુતં પદમ્
ભક્તિથી સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરીને, જન્મ-મરણથી પર, અવિનાશી, અનાદિ અને નિર્દોષ એવા ભગવાનમાં મન લગાવી, તેણે પરમ, અનંત અને અચલ એવા અચ્યૂતનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.
ઇત્યેતન્માંધાતૃદુહિતૃસંબંધાદાખ્યાતમ્
આ રીતે માંધાતૃની પુત્રી સાથે સંકળાયેલી કથા વર્ણવાઈ.
યશ્ચૈતત્સૌભરિચરિતમનુસ્મરતિ પઠતિ પાઠયતિ શૃણોતિ શ્રાવયતિ ધરત્યવધારયતિ લિખતિ લેખયતિ શિક્ષયત્યધ્યાપયત્યુપદિશતિ વા તસ્ય ષટ્ જન્માનિ દુસ્સંતતિરસદ્ધર્મો વાડ્મનસોરસન્માર્ગાચરણમશેષહેતુષુ વા મમત્વં ન ભવતિ
જે કોઈ આ સૌભરીની કથા સ્મરે, વાંચે, સંભળાવે, સાંભળે, સમજશે, લખશે, લખાવશે, શીખશે, શીખવશે કે ઉપદેશ આપશે, તેને છ જન્મ સુધી દુષ્ટ સંતાન, ખોટો ધર્મ કે અયોગ્ય વિષયોમાં મમતા નહીં થાય અને તેનું વચન કે મન કદી સારા માર્ગથી વિમુખ નહીં થાય.
અતશ્ચ માંધાતુઃ પુત્રસંતતિરભિધીયતે
હવે માંધાતૃના પુત્રોની વંશાવળી વર્ણવાય છે.
અંબરીષસ્ય માંધાતૃતનયસ્ય યુવનાશ્વઃ પુત્રોઽભૂત્
માંધાતૃના પુત્ર અંબરીષના પુત્ર યુવનાશ્વ થયો.
તસ્માદ્ધારીતઃ યતોંગિરસો હારીતા
તેમાંથી હારીત જન્મ્યો; હારીતમાંથી અંગિરસ વંશના હારીતો ઉત્પન્ન થયા.
રસાતલે મૌનેયા નામ ગંધર્વા બભૂવુષ્ષટ્કોટિસંખ્યાતાસ્તૈરશેષાણિ નાગકુલાન્યપહૃતપ્રધાનરત્નાધિપત્યાન્યક્રિયંત
પાતાળમાં મૌનેય નામના ગંધર્વો હતા, જેમની સંખ્યા સાઠ કરોડ હતી; તેઓએ તમામ નાગકુલોના મુખ્ય રત્નો અને રાજસત્તા કબજે કરી લીધી.
તૈશ્ચ ગંધર્વવીર્યાવભૂતૈરુરગેશ્વરૈસ્તૂયમાનો ભગવાનશેષદેવેશ આસ્તે તચ્છ્રવણોન્મીલિતોન્નિદ્રપુંડરીકનયનો જલશયનો નિદ્રાવસાનપ્રબુદ્ધઃ પ્રણિપત્યાભિહિતઃ । ભગવન્નસ્માકમેતેભ્યો ગંધર્વેભ્યો ભયમુત્પન્નં કથમુપશમમેષ્યતીતિ
આ શક્તિશાળી ગંધર્વોથી પીડાતા, સર્વ દેવોના સ્વામી, જળ પર શયન કરતા, અર્ધજાગૃત કમળની આંખો ધરાવતા ભગવાન પાસે નાગરાજાઓ ગયા અને વિનયપૂર્વક કહ્યું: 'પ્રભુ, અમને આ ગંધર્વોથી ભય છે; તે કેવી રીતે શમશે?'
આહ ચ ભગવાનનાદિનિધનપુરુષોત્તમો યોસૌ યૌવનાશ્વસ્ય માંધાતુઃ પુરુકુત્સનામા પુત્રસ્તમહમનુપ્રવિશ્ય તાનશેષાન્ દુષ્ટગંધર્વાનુપશમં નયિષ્યામીતિ
ભગવાન, જે અનાદિ અને પરમ પુરુષોત્તમ છે, બોલ્યા: 'યુવનાશ્વના પુત્ર, માંધાતૃના વંશજ પુરુકુત્સમાં હું પ્રવેશ કરી, બધા દુષ્ટ ગંધર્વોનો નાશ કરીશ.'
તદાકર્ણ્ય ભગવતે જલશાયિને કૃતપ્રણામાઃ પુનર્નાગલોકમાગતાઃ પન્નગાધિપતયો નર્મદાં ચ પુરુકુત્સાનયનાય ચોદયામાસુઃ
આ સાંભળી, નાગરાજાઓએ જળશયી ભગવાનને વંદન કરી, ફરી નાગલોકમાં ગયા અને પુરુકુત્સને લાવવા માટે નર્મદાને પ્રેરણા આપી.