વિષ્ણુપુરાણમ્

શ્રીપરાશર ઉવાચ અવિકારાય શુદ્ધાય નિત્યાય પરમાત્મને । સદૈકરૂપરૂપાય વિષ્ણવે સર્વજિષ્ણવે

શ્રી પરાશરે કહ્યું: જે વિષ્ણુ શુદ્ધ, અવિનાશી, શાશ્વત, સર્વાત્મા, હંમેશા એકરૂપ અને સર્વેને જીતનારા છે, તેમને વંદન.

નમો હિરણ્યગર્ભાય હરયે શંકરાય ચ । વાસુદેવાય તારાય સર્ગસ્થિત્યન્તકારિણે

હિરણ્યગર્ભ, હરિ, શંકર, વાસુદેવ, તારો, અને જે જગતની સર્જના, પાલન અને અંત કરે છે, તેમને વંદન.

એકાનેકસ્વરૂપાય સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મને નમઃ । અવ્યક્તવ્યક્તરૂપાય વિષ્ણવે મુક્તિહેતવે

જે એક પણ છે અને અનેક પણ, સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અવ્યક્ત અને વ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવે છે અને મુક્તિનું કારણ છે, એવા વિષ્ણુને વંદન.

સર્ગસ્થિતિવિનાશાનાં જગતો યો જગન્મયઃ । મૂલભૂતો નમસ્તસ્મૈ વિષ્ણવે પરમાત્મને

જે જગતની સર્જના, પાલન અને વિનાશના મૂળ છે, અને જે સર્વ જગતમાં વ્યાપેલા છે, એવા પરમાત્મા વિષ્ણુને વંદન.

આધારભૂતં વિશ્વસ્યાપ્યણીયાંસમયીયસામ્ । પ્રણમ્ય સર્વભૂતસ્થમચ્યુતં પુરુષોત્તમમ્

જે અચ્યૂત સર્વભૂતમાં વસે છે, વિશ્વના આધારરૂપ છે, અને સૌથી સૂક્ષ્મ કરતાં પણ સૂક્ષ્મ છે, એવા પુરુષોત્તમને હું વંદન કરું છું.

જ્ઞાનસ્વરૂપમત્યન્તનિર્મલં પરમાર્થતઃ । તમેવાર્થસ્વરૂપેણ ભ્રાન્તિદર્શનતઃ સ્થિતમ્

જ્ઞાનનું મૂળ સ્વરૂપ સર્વે રીતે નિર્મળ અને પવિત્ર છે; પણ ભ્રાંતિથી તે જ વસ્તુઓના સ્વરૂપ તરીકે દેખાય છે.

વિષ્ણું ગ્રસિષ્ણું વિશ્વસ્ય સ્થિતૌ સર્ગે તથા પ્રભુમ્ । પ્રણમ્ય જગતામીશમજમક્ષયમવ્યયમ્

વિશ્વના સર્જન અને પાલન સમયે બધું ગ્રહણ કરનાર અને સર્વનો સ્વામી એવા, જન્મરહિત, અક્ષય અને અવિનાશી, અવિચલિત જગતના ઇશ્વર શ્રીવિષ્ણુને વંદન કરીને,

કથયામિ યથાપૂર્વ દક્ષાદ્યૈર્મુનિસત્તમૈઃ । પૃષ્ટ પ્રોવાચ ભગવાનબ્જયોનિઃ પિતામહઃ

હું એ જ વાત કહું છું, જે પૂર્વે દક્ષાદિ શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ પૂછતાં, કમળથી જન્મેલા પિતામહ ભગવાને કહેલી હતી.

તૈશ્ચૌક્તં પુરુકુત્સાય ભૂભુજે નિર્મદાતટે । સારસ્વતાય તેનાપિ મહ્મં સારસ્વતેન ચ

જે વાત સારસ્વત મુનિએ નિર્મદા તટે ભૂપતિ પુરુકુત્સને કહી, ત્યારબાદ તેમણે મને અને મેં સારસ્વતને કહી હતી.

પરઃ પરાણાં પરમઃ પરમાત્માત્મસંસ્થિતઃ । રૂપવર્ણાદિનિર્દેશવિશેષણવિવર્જિતઃ

તે પરમાત્મા સર્વે પરમોમાં શ્રેષ્ઠ છે, પોતાનામાં સ્થિત છે, અને રૂપ, રંગ કે અન્ય કોઈ લક્ષણથી રહિત છે.

અપક્ષયવિનાશાભ્યાં પરિણામર્ધિજન્મભિઃ । વર્જિતઃ શક્યતે વક્તુંયઃ સદાસ્તીતિ કેવલમ્

જેને ક્ષય, વિનાશ, પરિવર્તન, વૃદ્ધિ કે જન્મ નથી, એ માટે માત્ર એટલું જ કહી શકાય કે તે હંમેશા છે.

સર્વત્રાસૌ સમસ્તં ચ વસત્યત્રેતિ વૈ યતઃ । તતઃ સ વાસુદેવેતિ વિદ્વદ્ભિઃ પરિપઠ્યતે

કારણ કે તે સર્વત્ર વ્યાપક છે અને બધામાં વસે છે, તેથી જ્ઞાની લોકોએ તેને વાસુદેવ નામ આપ્યું છે.

તદ્‌બ્રહ્મ પરંમં નિત્યમજમક્ષયમવ્યયમ્ । એકસ્વરૂપં તુ સદા હેયાભાવાચ્ચ નિર્મલમ્

એ પરમ બ્રહ્મ સદા માટે એકરૂપ, જન્મરહિત, અક્ષય, અવિનાશી અને નિર્મળ છે, કારણ કે તેમાં ત્યાજ્ય કંઈ નથી.

તદેવ સર્વમેવૈતદ્‌વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપવત્ । તથા પુરુષરૂપેણ કાલરૂપેણ ચ સ્થિતમ્

આ બધું જ એ જ છે, જે પ્રગટ અને અપ્રગટ સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને પુરુષ તથા સમય રૂપે પણ સ્થિત છે.

પરસ્ય બ્રહ્મણો રૂપં પુરુષઃ પ્રથમં દ્વિજ । વ્યક્તાવ્યક્તે તથૈવાન્યે રૂપે કાલસ્તથા પરમ્

હે દ્વિજ, પરમ બ્રહ્મનું પ્રથમ સ્વરૂપ પુરુષ છે; તેમ જ, પ્રગટ-અપ્રગટ અને સમય પણ તેના અન્ય પરમ સ્વરૂપો છે.

પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાનાં પરમં હિ યત્ । પશ્યન્તિ સૂરયઃ શુદ્ધં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

પ્રધાન, પુરુષ, પ્રગટ અને સમયથી પણ ઉપર જે શુદ્ધ તત્વ છે, તે જ વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે, જેને ઋષિઓ જુએ છે.

પ્રધાનપુરુષવ્યક્તકાલાસ્તુ પ્રવિભાગશઃ । રૂપાણિ સ્થિતિસર્ગાન્તવ્યક્તિસદ્ભાવહેતવઃ

પ્રધાન, પુરુષ, પ્રગટ અને સમયના સ્વરૂપો જુદા જુદા ભાગોમાં, સૃષ્ટિની રચના, સ્થિતિ અને અંતના કારણ બને છે.

વ્યક્તં વિષ્ણુસ્તથાવ્યક્તં પુરુષઃ કાલ એવ ચ । ક્રીડતો બાલકસ્યેવ ચેષ્ટાં તસ્ય નિશામય

વિષ્ણુ જ પ્રગટ, અપ્રગટ, પુરુષ અને સમય છે; તેની લીલા બાળકની રમતમાં જેવી છે, એ જોઈને સમજ.

અવ્યક્તં કારણં યત્તત્પ્રધાનમૃષિસત્તમૈઃ । પ્રોચ્યતે પ્રકૃતિઃ સૂક્ષ્મા નિત્યં સદસદાત્મકમ્

જે અપ્રગટ કારણ છે, જેને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ પ્રધાન કહે છે, એ સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ છે, સદા રહેતી અને સદાસદ સ્વરૂપ ધરાવતી.

અક્ષય્યં નાન્યદાધારમમેયમજરં ધ્રુવમ્ । શબ્દસ્પર્શવિહીનં તદ્રૂપાદિભિરસંહિતમ્

એ અક્ષય છે, બીજું કોઈ આધાર નથી, અપરિમિત, વૃદ્ધિ-ક્ષયથી રહિત અને અચલ છે; તેમાં ધ્વનિ કે સ્પર્શ નથી, રૂપાદિ ગુણો પણ નથી.

ત્રિગુણં તજ્જગદ્યોનિરનાદિપ્રભવાપ્યયમ્ । તેનાગ્રે સર્વમેવાસીદ્વ્‌યાંત્પં વૈ પ્રલયાદનુ

એ ત્રણ ગુણોથી યુક્ત છે, જગતનું મૂળ કારણ છે, અનાદિ અને અનંત છે; તેથી સર્જન પહેલાં અને પ્રલય પછી બધું એ જ હતું.

વેદવાદવિદો વિદ્દન્નિયતા બ્રહ્મવાદિનઃ । પઠન્તિ ચૈતમેવાર્થ પ્રધાનપ્રતિપાદકમ્

જે લોકો વેદના અર્થ જાણે છે અને બ્રહ્મના નિશ્ચિત વક્તા છે, તેઓ પણ આ જ અર્થનું પઠન કરે છે, જે પ્રધાનના મહત્વને દર્શાવે છે.

નાહો ન રાત્રિર્ન નભો ન ભૂમિ- ર્નાસીત્મમોજ્યોતિરભૂચ્ચ નાન્યત્ । શ્રોત્રાદિબુદ્ધયાનુપલભ્યમેકં પ્રાધાનિકં બ્રહ્મ પુમાંસ્તદાસીત્

ત્યાં ન દિવસ હતો, ન રાત, ન આકાશ, ન પૃથ્વી, ન આત્મા, ન પ્રકાશ કે બીજું કંઈ; માત્ર એક પ્રધાન બ્રહ્મ હતું, જે ઇન્દ્રિયો કે બુદ્ધિથી પામવું શક્ય નહોતું.

વિષ્ણોઃ સ્વરૂપાત્પ​રતો હિ તે દ્વે રૂપે પ્રધાનં પુરુષશ્ચ વિપ્ર । તસ્યૈવ તેઽન્યેન ધૂતે વિયુક્તે રૂપાંન્તરં તદ્‌દ્વિજ કાલસંજ્ઞમ્

હે વિદ્વાન, વિષ્ણુના સ્વરૂપથી પરે બે સ્વરૂપો છે: એક છે પ્રધાન (મૂળ પ્રકૃતિ) અને બીજું છે પુરુષ (આત્મા). જયારે આ બંને અલગ-અલગ અને શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે એક ત્રીજું સ્વરૂપ ઉત્પન્ન થાય છે, જેને 'કાળ' કહે છે, હે દ્વિજ.

પ્રકૃતૌ સંસ્થિતં વ્યક્તમતીતપ્રલયે તુ યત્ । તસ્માત્પ્રાકૃતસંજ્ઞોઽયમુચ્યતે પ્રતિસત્ર્ચરઃ

પ્રકૃતિમાં જે પ્રગટ રહે છે અને મહાપ્રલય પછી પણ અવિનાશી રહે છે, તેને જ્ઞાની લોકો 'પ્રાકૃત અવસ્થા' કહે છે, કારણ કે તે દરેક ચક્રમાં અવિરત રહે છે.

અનાદિર્ભગવાન્કાલો નાન્તોઽસ્ય દ્વિજ વિદ્યતે । અવ્યુચ્છિન્નાસ્તતસ્ત્વેતે સર્ગસ્થિત્યન્તસંયમાઃ

ભગવાન કાળ અનાદિ છે અને, હે દ્વિજ, તેનો અંત નથી; તેથી સર્જન, પાલન અને વિલયના ચક્ર સતત ચાલે છે.

ગુણસામ્યે તતસ્તસ્મિન્પૃથક્પૂંસિ વ્યવસ્થિતે । કાલસ્વરૂપં તદ્વિષ્ણોર્મૈત્રેય પરિવર્ત્તતે

જ્યારે ત્રણ ગુણો સમતોલ હોય છે અને જીવ અલગ રહે છે, ત્યારે, હે મૈત્રેય, વિષ્ણુનું કાળરૂપ બદલાય છે.

તતસ્તુ તપ્તરં બ્રહ્મં પરમાત્મા જગન્મયઃ । સર્વગઃ સર્વભૂતેશઃ સર્વાત્મા પરમેશ્વરઃ

પછી પરમાત્મા, જે સમગ્ર જગતનું તત્ત્વ છે, સર્વવ્યાપી, સર્વભૂતોના સ્વામી, સર્વના આત્મા અને સર્વોચ્ચ ઈશ્વર છે, તે તેજસ્વી બ્રહ્મરૂપે પ્રગટ થાય છે.

પ્રધાનપુરુષૌ ચાપિ પ્રવિશ્યાત્મેચ્છયા હરિઃ । ક્ષોભયામાસ સમ્પ્રાપ્તે સર્ગકાલે વ્યયાવ્યયૌ

હરિએ પોતાની ઈચ્છાથી પ્રધાન અને પુરુષ, બંનેમાં પ્રવેશ કર્યો અને સર્જનના સમયે, નાશવાન અને અનાશી બંનેને ઉથલાવ્યા.