પરમાર્થોઽયમત્યર્થં પરમાર્થો ન ચાપ્યયમ્ કાર્યમેતદકાર્ય્યઞ્ચ નૈતદેવં સ્પુટં ત્વિદમ્ । દિગ્વાસસામયં ધર્મો ધર્મોઽયં બહુવાસસામ્
આ પરમાર્થ છે, અને સાથે જ પરમાર્થ નથી; આ કરવું છે, અને સાથે જ કરવું નથી—અહીં કંઈ સ્પષ્ટ નથી. નગ્નોનો ધર્મ એક છે, અને અનેક વસ્ત્રધારીઓનો ધર્મ બીજો છે.
ઇત્યનૈકાન્તવાદઞ્ચ માયામોહેન નૈકધા । તેન દર્શયતા દૈત્યાઃ સ્વધર્માંસ્ત્યાજિતા દ્રિજ
આ રીતે, અનેક પ્રકારના અનિશ્ચિત વાદો રજૂ કરીને, માયાનો મોહે દૈત્યોને પોતાનો ધર્મ છોડાવી દીધો, હે દ્વિજ.
અર્હતેમં મહાધર્મં માયામોહેન તે યતઃ । પ્રોક્તાસ્તમાશ્રિતા ધર્મમાર્હતાસ્તેન તેઽભવન્
માયાના મોહે જે મહાધર્મ કહ્યું, તેને દૈત્યોએ સ્વીકારી લીધો અને એ ધર્મના અનુયાયી બની ગયા.
ત્રયીધર્મસમુત્સર્ગ માયામોહેન તેઽસુરાઃ । કારિતાસ્તન્મયા હ્માસંસ્તતોઽન્યે તત્પ્રબોધિતાઃ
માયાના મોહે એ સુરોને ત્રણેય વેદના ધર્મનો ત્યાગ કરાવ્યો; હું પણ તેમ જ થયો, અને બીજાઓ પણ તેમના દ્વારા જાગૃત થયા.
તૈરપ્યન્યે પરે તૈશ્વ તૈરપ્યન્યે પરે ચ તૈઃ । અલ્પૈરહોભિઃ સન્તયક્તા તૈર્દૈત્યૈઃ પ્રાયશસ્ત્રયી
તેમના દ્વારા બીજાઓ, અને તેમના દ્વારા વધુ બીજાઓ—આ રીતે થોડા જ દિવસોમાં મોટાભાગના દૈત્યોએ ત્રૈવીધ વેદમાર્ગનો ત્યાગ કર્યો.
પુનશ્વ રક્તામ્બરધૃઙૂ માયામોહોઽજિતેક્ષિણઃ । અન્યાનાહાસુરાન્ ગત્વા મૃદ્ધલ્પમધુરાક્ષરમ્
પછી ફરી, લાલ વસ્ત્ર પહેરી, અજેય માયાનો મોહ બીજાં દૈત્યોએ મળવા ગયો અને તેમને મીઠા, કોમળ અને મધુર શબ્દોમાં સંબોધ્યા.
સ્વર્ગાર્થં યદિ વો વાઞ્છા નિર્વાણાર્થમથાસુરાઃ । તદલં પશુઘાતાદિદુષ્ટધર્મૈર્નિબોધત
જો તમારે સ્વર્ગની ઈચ્છા હોય, અથવા દૈત્યોએ, જો તમારે મોક્ષ જોઈએ છે, તો પશુહિંસા જેવા દુષ્ટ ધર્મો હવે પૂરતા છે—સાંભળો.
વિજ્ઞાનમયમેવૈતદશેષમવગચ્છત । બુધ્યધ્વં મે વચઃ સમ્યગૂ બુધૈરેવમુદીરિતમ્
સમજો કે આ બધું જ સાચે જ જ્ઞાનમય છે. મારા વચનો ધ્યાનથી સાંભળો, જેમ વિદ્વાનો કહે છે.
જગદેતદનાધારં ભ્રાન્તિજ્ઞાનાર્થતત્પરમ્ । રાગાદિદુષ્ટમત્યર્થં ભ્રામ્યતે ભવસઙ્કટે
આ જગત સાચા આધાર વિના છે, ભ્રમ અને ખોટી સમજણમાં ગરકાવ છે; રાગ વગેરે દુષિત વૃત્તિઓથી ભરપૂર, એ સંસારના દુઃખમાં સતત ભટકતું રહે છે.
એવં બુધ્યત બુધ્યધ્વં બુધ્યતૈવમિતીરયન્ । માયામોહઃ સ દૈતેયાન્ ધર્મમત્યાજયન્નજમ્
‘સમજો! જાગો! આ રીતે સમજો!’ એમ કહીને, એ માયા અને મોહે દૈત્યોને જન્મથી અવિનાશી ધર્મ છોડાવી દીધો.
નાનાપ્રકારવચનં સ તેષાં યુક્તિયોજિતમ્ । તથા તથા ચ તદૂધર્મં તત્યજુસ્તે યથા યથા
એણે અનેક પ્રકારના તર્ક અને વાતો કરીને, જુદી જુદી રીતથી સમજાવ્યું; જેમ જેમ એ સમજાવતો ગયો, તેમ તેમ દૈત્યોએ પણ પોતાનો સાચો ધર્મ છોડી દીધો.
તેઽપ્યન્યેષાં તથૈવોચુરન્યૈરન્યે તથોદિતાઃ । મૈભેય ! તત્યજુર્ધર્મં વેદસ્મૃત્યુદિતં પરમ્
એ દૈત્યોએ પણ આ જ વાતો બીજાઓને કહી, અને બીજાઓએ પણ એ જ રીતે આગળ ફેલાવી; હે માઇભેય, એમ કરીને સૌએ વેદ અને સ્મૃતિમાં જણાવેલો શ્રેષ્ઠ ધર્મ છોડી દીધો.
અન્યાનપ્યન્યપાષણડપ્રકારૈર્બહુભિર્દ્રિજ । દૈતેયાન્ મોહયામાસ માયામોહોઽતિમોહકૃત્
હે દ્વિજ, એ મહામોહક માયાએ અનેક પ્રકારના ખોટા ઉપદેશોથી દૈત્યોને સંપૂર્ણ રીતે ભ્રમિત કરી દીધા.
સ્વલ્પેનૈવ હિ કાલેન માયામોહેન તેઽસુરાઃ । મોહિતાસ્તત્યજુઃ સર્વાં ત્રયીમાર્ગાશ્રિતાં કથામ્
થોડા જ સમયમાં, એ માયા અને મોહના પ્રભાવથી દૈત્યો એટલા ભ્રમિત થયા કે તેમણે ત્રણેય વેદમાર્ગ પર આધારિત તમામ શાસ્ત્રો અને કથાઓને સંપૂર્ણપણે છોડી દીધી.
કેચિદૂવિનિન્દાં વેદાનાં દેવાનામપરે દ્રિજ । યજ્ઞકર્મસલાપસ્ય તથાન્યે ચ દ્રિજન્મનામ્
કેટલાંક દૈત્યોએ વેદોની નિંદા કરી, કેટલાકે દેવતાઓની, હે દ્વિજ, અને બીજાઓએ યજ્ઞકર્મ તથા દ્વિજજાતિના વંશની પણ હાસ્યવિદ્રુપતા કરી.
નૈતદૂયુક્તિસહં વાક્યં હિંસા ધર્માય નેષ્યતે । હવીંષ્યનલદગ્ધાનિ ફલાયેત્યર્ભકોદિતમ
આવી વાતો યોગ્ય તર્ક વગરની છે, એ ધર્મને આધાર આપતી નથી; અગ્નિમાં અર્પણ કરેલી વસ્તુઓ ફળ આપે છે એમ માનવું બાળમંદતા છે.
યજ્ઞૈરનેકૈર્દેવત્વમવાપ્યેન્દ્રણ ભુજ્યતે । શમ્યાદિ યદિ ચેત્કાષ્ઠં તદૂરં પત્રભુક્ પશુ
જો અનેક યજ્ઞો દ્વારા દેવત્વ પ્રાપ્ત થાય છે અને ઇન્દ્ર એનો આનંદ માણે છે, તો પછી જો લાકડું બળે તો તેની પાંદડા ખાવાવાળું પ્રાણી પણ એ લાભ પામવું જોઈએ.
નિહતસ્ય પશોર્યજ્ઞ સ્વર્ગપ્રાત્પિર્યદીષ્યતે । સ્વપિતા યજમાનેન કિન્નુ તસ્માન્ન હન્યતે
જો મરેલા પશુનો યજ્ઞ સ્વર્ગ આપે છે, તો પછી યજમાનનો પિતા સુતો હોય ત્યારે તેને પણ કેમ ન મારવામાં આવે?
તૃત્પયે જાયતે પુસો ભુક્તમન્યેન ચેત્તતઃ । કુર્યાચ્છ્રાદ્ધ શ્રદ્ધયાન્નં ન વહેયુઃ પ્રવાસિનઃ
જો બીજાએ ખાધેલા અન્નથી સંતોષ મળે છે, તો શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ, પણ પછી પ્રવાસીઓ એ અન્ન લઈ જતાં ન હોય.
જનશ્રદ્ધ યમિત્યેતદવગમ્ય તતો વચઃ । ઉપેક્ષ્ય શ્રેયસે વાક્યં રોચતાં યન્મયેરિતમ્
લોકો શ્રદ્ધાથી જ કાર્ય કરે છે, એ જાણીને, જે વાતો માત્ર મનગઢંત અને મીઠી લાગે છે, પણ હિતની નથી, તે અવગણવી જોઈએ.
ન હ્માપ્તવાદા નભસો નિપતન્તિ મહાસુરાઃ । યુક્તિમદ્ વચનં ગ્રાહ્મ મયાન્યેશ્વ ભવદ્રિધૈઃ
હે મહાસુરો, સાચા તર્ક વગરની વાતો આકાશમાંથી પડતી નથી; મારી કે તમારામાંથી જે કોઈનું પણ તર્કસભર વચન હોય, એ જ સ્વીકારવું જોઈએ.
માયામોહેન તે દૈત્યાઃ પ્રકારૈર્બહુભિસ્તથા । વ્યુત્થાપિતા યથા નૈષાં ત્રયીં કશ્વિદરોચયત્
આ રીતે અનેક ઉપાયો દ્વારા, એ દૈત્યો માયા અને મોહથી એટલા ભટકી ગયા કે તેમને ત્રણેય વેદમાર્ગમાં જરા પણ રસ રહ્યો નહીં.
ઇત્થમુન્માર્ગયાતેષુ તેષુ દૈત્યેષુ તેઽમરાઃ । ઉદ્યોગં પરમં કૃત્વા યુદ્ધાય સમુપસ્થિતાઃ
જ્યારે એ દૈત્યો સાચા માર્ગથી ભટકી ગયા, ત્યારે દેવતાઓએ સંપૂર્ણ પ્રયત્ન કરીને યુદ્ધ માટે એકઠા થયા.
તતો દેવાસુરં યુદ્ધ પુનરેવાભવદ્ દ્રિજ । હતાશ્વ તેઽસુરા દેવૈઃ સન્માર્ગપરિપન્થિનઃ
પછી, હે દ્વિજ, દેવો અને અસુરો વચ્ચે ફરી યુદ્ધ થયું; સાચા માર્ગને અવરોધનારા અસુરો દેવો દ્વારા મારે ગયા.
સ્વધર્મકવચસ્તષામભૂદૂ યઃ પ્રથમં દ્રિય । તેન રક્ષાભવત્ પૂર્વં નેશુર્નષ્ટે ચ તત્ર તે
એમાં, જે પ્રથમ પોતાના ધર્મનું કવચ ધારણ કરતો હતો, હે દ્વિજ, એના કારણે પહેલાં રક્ષા થતી હતી; પણ એ નાશ પામ્યો પછી, દૈત્યો જીત્યા નહીં.
તતો મૈત્રેય! તન્માર્ગવર્ત્તિનો યેઽભવઞ્જનાઃ । નગ્રાસ્તે તૈર્યતસ્ત્યક્તં ત્રયીસંવરણાં વૃથા
હે મૈત્રેય, તેથી જે લોકો એ માર્ગ પર અડગ રહ્યા, તેઓએ વ્યર્થમાં વેદમાર્ગ છોડનારાઓથી કોઈ હાની ભોગવી નહીં.
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થસ્વ વાનપ્રસ્થસ્તથાશ્રમાઃ । પરિબ્રાડૂ વા ચતુર્થોઽત્ર પઞ્ચમો નોપપદ્યતે
બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને સંન્યાસી – આ ચાર જ જીવનના આશ્રમ છે; પાંચમો કોઈ આશ્રમ નથી.
યસ્તુ સન્ત્યજ્ય ગાર્હસ્થ્યં વાનપ્રસ્થો ન જાયતે । પરિવ્રાડૂ વાપિ મૈત્રેય! સ ન્ગ્રઃ પાપકૃન્નરઃ
મૈત્રેય, જે માણસ ગૃહસ્થ આશ્રમ છોડે છે પણ વાનપ્રસ્થ કે સંન્યાસી બને નહીં, એ પાપી ગણાય છે.
નિત્યાનાં કર્મણાં વિપ્ર! તસ્ય હાનિરહર્નિશમ્ । અકુર્વન્ વિહિતં કર્મ શક્તઃ પતતિ તદ્દિને
હે બ્રાહ્મણ, રોજના કર્તવ્ય કર્મો ન કરવાથી રોજે રોજ નુકસાન થાય છે; જે માણસ શક્તિ હોવા છતાં નિર્ધારિત કર્મો નથી કરતો, એ એ જ દિવસે પતિત બને છે.
પ્રાયશ્વિત્તેન મહતા શુદ્ધિમાપ્રોત્યનાપદિ । પક્ષં નિત્યક્રિયાહાનેઃ કર્ત્તા મૈત્રેય! માનવઃ
મૈત્રેય, જો કોઈ વ્યક્તિ નિમિત્તમાત્ર પણ રોજની ક્રિયાઓ છોડે છે અને કોઈ આપત્તિ નથી, તો તેને મોટું પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને પવિત્રતા મેળવવી પડે છે.