રુદ્રપુત્રસ્તુ સાવર્ણિર્ભવિતા દ્વાદશો મનુઃ । ઋતુધામા ચ તત્રેન્દ્રો ભવિતા શૃણુ મે સુરાન્ ॥ ૩,૨.
રુદ્રપુત્ર સાવર્ણિ દ્વાદશ મનુ થશે; એ સમયમાં ઋતુધામા ઇન્દ્ર બનશે. હવે દેવતાઓના નામ મારી પાસેથી સાંભળો.
હરિતા રોહિતા દેવાસ્તથા સુમનસો દ્વિજ । સુકર્માણઃ સુરાપાશ્ચ દશકાઃ પઞ્ચ વૈ ગણાઃ ॥ ૩,૨.
હરિતા, રોહિતા, સુમનસ દેવ, સુકર્મા અને સુરાપા—આ પાંચ જૂથ, દરેકમાં દસ દસ સભ્ય, હે દ્વિજ.
તપસ્વી સુતપાશ્ચૈવ તપોમૂર્તિસ્તપોરતિઃ । તપોધૃતિર્દ્યુતિશ્ચાન્યઃ સપ્તમસ્તુ તપોધનઃ । સપ્તર્ષયસ્ત્વિમે તસ્ય પુત્રાનપિ નિબોધ મે ॥ ૩,૨.
તપસ્વી, સુતપસ, તપોમૂર્તિ, તપોરતિ, તપોધૃતિ, દ્યુતિ અને સાતમો તપોધન—આ સાત ઋષિ છે; હવે એના પુત્રો વિશે પણ મારી પાસેથી સાંભળો.
દેવવાનુપદેવશ્ચ દેવશ્રેષ્ઠાદયસ્તથા । મનોસ્તસ્ય મહાવીર્યા ભવિષ્યન્તિ મહાનૃપાઃ ॥ ૩,૨.
દેવવાન, ઉપદેવ, દેવશ્રેષ્ઠ અને બીજા—all એ મનુના પુત્રો મહાન વીર રાજાઓ બનશે.
ત્રયોદશો રુચિર્નામા ભવિષ્યતિ મુને મનુઃ ॥ ૩,૨.
હે મુનિ, તેરમો મનુ 'રુચિ' નામે ઓળખાશે.
સુત્રામાણઃ સુકર્માણઃ સુધર્માણસ્તથામરાઃ । ત્રયસ્ત્રિંશદ્વિભેદાસ્ત દેવાનાં યત્ર વૈ ગણાઃ ॥ ૩,૨.
સુત્રામાણ, સુકર્મા, સુધર્મા અને અમરા—આ ત્રેતીસ પ્રકારના દેવતાઓના જૂથો એ સમયમાં હશે.
દિવસ્પતિર્મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રોભિવિષ્યતિ ॥ ૩,૨.
તેમા દિવસના સ્વામી, મહાન શક્તિશાળી, ઇન્દ્ર બનશે.
નિર્મોહસ્તત્ત્વદર્શિ ચ નિષ્પ્રકંપ્યો નિરુત્સુકઃ । ધૃતિમાનવ્યયશ્ચાન્યઃસપ્તમઃસુતપા મુનિઃ । સપ્તર્ષયસ્ત્વમી તસ્ય પુત્રાનપિ નિબોધે મે ॥ ૩,૨.
એક તો મોહરહિત, સત્યને જોનાર, અડગ, ઇચ્છાવિહિન, ધીર અને અવિનાશી હશે; બીજો સુતપા નામે મુનિ હશે, સાતમો. આ સાત ઋષિઓ છે; હવે તેના પુત્રો વિશે પણ મારી પાસેથી સાંભળો.
ચિત્રસેનવિચિત્રાદ્યા ભવિષ્યન્તિ મહીક્ષિકઃ ॥ ૩,૨.
ચિત્રસેન, વિचित्र અને બીજા મહારાજાઓ પૃથ્વી પર રાજ કરશે.
ભૌમશ્ચતુર્દશશ્ચાત્ર મૈત્રેય ભવિતા મનઃ । શુચિરિન્દ્રઃ સુરગણસ્તત્ર પઞ્ચ શૃણુષ્વ તાન્ ॥ ૩,૨.
મૈત્રેય, આ સમયમાં ચૌદમો મનુ 'મનુ' કહેવાશે, શુદ્ધ ઇન્દ્ર અને દેવગણ—કુલ પાંચ—તેમના નામો સાંભળો.
ચાક્ષુષાશ્ચ પવિત્રાશ્ચ કનિષ્ઠા ભ્રાજિકાસ્તથા । વાચવૃદ્ધશ્ચ વૈ દેવાઃસપ્તર્ષીનપિ મે શૃણુ ॥ ૩,૨.
ચાક્ષુષ, પવિત્ર, કનિષ્ઠ, ભ્રાજિક અને વાચવૃદ્ધ—આ દેવતાઓ છે; હવે સાત ઋષિઓ વિશે મારી પાસેથી સાંભળો.
અગ્નિબાહુઃ શુચિઃ શુક્રો માગધોગ્નીધ્ર એવ ચ । યુક્તસ્તથા જિતશ્ચાન્યો મનુપુત્રાનતઃ શૃણુ ॥ ૩,૨.
અગ્નિબાહુ, શુચિ, શુક્ર, માગધ, અગ્નીધ્ર, યુક્ત અને જીત—આ બીજા છે; હવે મનુના પુત્રો વિશે સાંભળો.
ઊરુગંભીરબુદ્ધ્યાદ્યા મનોસ્તસ્ય સુતા નૃપાઃ । કથિતા મુનિશાર્દુલ પાલયિષ્યન્તિ યે મહીમ્ ॥ ૩,૨.
ઊરુગ, ગંભીર, બુદ્ધિ અને બીજા—આ મનુના પુત્રો છે, હે મહામુનિ, જેમણે પૃથ્વીનું રાજ્ય સંભાળવાનું છે, તેમ વર્ણવાયું છે.
ચતુર્યુગાન્તે વેદાનાં જાયતે કિલ વિપ્લવઃ । પ્રવર્તયન્તિ તાનેત્ય ભુવં સપ્તર્ષયો દિવઃ ॥ ૩,૨.
ચતુર્યુગના અંતે વેદોમાં ગડબડ થાય છે એવું કહેવાય છે; ત્યારે સાત ઋષિઓ સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવીને વેદોને ફરીથી ચલાવે છે.
કૃતેકૃતે સ્મૃતેર્વિપ્ર પ્રણેતા જાયતે મનુઃ । દેવા યજ્ઞભુજસ્તે તુ યાવન્મન્વન્તરં તુ તત્ ॥ ૩,૨.
દરેક યુગના આરંભે, હે વિદ્વાન, મનુ ધર્મનો પ્રણેતા બની જન્મે છે; યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા દેવતાઓ એ મન્વંતર સુધી રહે છે.
ભવન્તિ યે મનોઃ પુત્રા યાવન્મન્વંરતં તુ તૈઃ । તદન્વયોદ્ભવૈશ્ચૈવ તાવદ્ભૂઃ પરીપાલ્યતે ॥ ૩,૨.
મનુના પુત્રો અને તેમના વંશજો જેટલા સમય સુધી રહે છે, તેટલા સમય પૃથ્વી તેમ દ્વારા મન્વંતર દરમ્યાન રક્ષાયેલી રહે છે.
મનુઃસપ્તર્ષયો દેવા ભૂપાલાશ્ચ મનોઃ સુતાઃ । મન્વન્તરે ભવન્ત્યેતે શક્રશ્ચૈવાધિકારિમઃ ॥ ૩,૨.
મનુ, સાત ઋષિઓ, દેવતાઓ, રાજાઓ—જે મનુના પુત્રો છે—આ બધા મન્વંતરમાં હોય છે અને ઇન્દ્ર તેમા મુખ્ય હોય છે.
ચતુર્દશભિરેતૈસ્તુ ગતૈર્મન્વન્તરૈર્દ્વિજ । સહસ્રયુગપર્યતઃ કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે ॥ ૩,૨.
આ ચૌદ મન્વંતરો પૂરા થાય ત્યારે, હે દ્વિજ, હજાર યુગ જેટલો સમયનો એક સંપૂર્ણ કલ્પ ગણાય છે.
તાવત્પ્રમાણા ચ નિશા તતો ભવતિ સત્તમ । બ્રહ્મરૂપધરઃ શેતે શેષાહાવંબુસંપ્લવે ॥ ૩,૨.
એટલો જ સમય બ્રહ્માની રાત્રિ હોય છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; પછી બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરીને, શેષ નામે, તે જળમય પ્રલયમાં સુઈ જાય છે.
ત્રૈલોક્યમખિલં ગ્રસ્ત્વા ભગવાનાદિકૃદ્વિભુઃ । સ્વમાયાસંસ્થિતો વિપ્ર સર્વભૂતો જનાર્દનઃ ॥ ૩,૨.
ત્રણે લોકને ગળી લીધા પછી, સર્વના સર્જનહાર, ભગવાન, પોતાની માયામાં સ્થિત રહી, સર્વભૂતોના આધાર જનાર્દન રહે છે.
તતઃ પ્રબુદ્ધો ભગવાન્ યથા પૂર્વં તથા પુનઃ । સૃષ્ટિં કરોત્યવ્યયાત્મા કલ્પેકલ્પે રજોગુણઃ ॥ ૩,૨.
પછી ભગવાન જાગે છે, અને જેમ પહેલાં થયું તેમ, ફરીથી, અવિનાશી અને રજોગુણથી યુક્ત, દરેક કલ્પમાં સર્જન કરે છે.
મનવો ભૂભુજઃસેંદ્રા દેવાઃસપ્તર્ષયસ્તથા । સાત્ત્વિકોંશઃ સ્થિતિકરો જગતો દ્વિજસત્તમ ॥ ૩,૨.
મનુઓ, પૃથ્વીપતિઓ, ઇન્દ્રો, દેવતાઓ અને સાત ઋષિઓ—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એ બધા સાત્ત્વિક અંશો છે, જે જગતને સ્થિર રાખે છે.
ચદુર્યુગોપ્યસૌ વિષ્ણુઃ સ્થિતિવ્યાપારલક્ષમઃ । યુગવ્યવસ્થાં કુરુતે તથા મૈત્રેય તચ્છૃણુ ॥ ૩,૨.
એ જ વિષ્ણુ, જેના કાર્યથી જગત ટક્યું છે, ચારેય યુગોની વ્યવસ્થા કરે છે; એ વાત, હે મૈત્રેય, સાંભળો.
કૃતે યુગે પરં જ્ઞાનં કપિલાદિસ્વરૂપધૃક્ । દદાતિ સર્વભૂતાત્મા સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥ ૩,૨.
કૃતયુગમાં, કપિલ વગેરે સ્વરૂપ ધારણ કરીને, સર્વભૂતોના આત્મા, સર્વના કલ્યાણમાં તત્પર રહી, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન આપે છે.
ચક્રવર્તિસ્વરૂપેણ ત્રેતાયામપિ સ પ્રભૂઃ । દુષ્ટાનાં નિગ્રહ કુર્વન્પરિપાતિ જગત્ત્રયમ્ ॥ ૩,૨.
ત્રેતાયુગમાં પણ એ પરમેશ્વરจักરવર્તિ રૂપે દુષ્ટોનું દમન કરીને ત્રણેય લોકનું રક્ષણ કરે છે.
વેદમેકં ચતુર્ભેદં કૃત્વા શાખાશતૈર્વિભુઃ । કરોતિ બહુલં ભૂયો વેદવ્યાસસ્વરૂપધૃક્ ॥ ૩,૨.
એ મહાન ભગવાન, વેદવ્યાસ રૂપ ધારણ કરીને, એક વેદને ચાર ભાગે વહેંચે છે અને પછી તેમાંથી અનેક શાખાઓ ઉભી કરે છે.
વેદાંસ્તુ દ્વાપરે વ્યસ્ય કલેરન્તે પુનર્હરિઃ । કલ્કિસ્વરૂપી દુર્વૃત્તન્માર્ગે સ્થાપયતિ પ્રભુઃ ॥ ૩,૨.
દ્વાપરયુગમાં વેદોનું વિભાજન કર્યા પછી, કલિયુગના અંતે હરિ કલ્કિ રૂપે દુર્વૃત્તો માટે યોગ્ય માર્ગ સ્થાપે છે.
એવમેતજ્જગત્સર્વં શશ્વત્પાતિ કરોતિ ચ । હન્તિ ચાન્તેષ્વનન્તાત્મા નાસ્ત્યસ્મવ્દ્યતિરેકિ યત્ ॥ ૩,૨.
આ રીતે અનંત આત્મા હંમેશા આખા જગતનું સર્જન, પાલન અને સંહાર કરે છે; એથી વધારે બીજું કશું નથી.
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ સર્વભૂતાન્મહાત્મનઃ । તદત્રાન્યત્ર વા વિપ્ર સદ્ભાવઃ કથિતસ્તવ ॥ ૩,૨.
હે મુનિ, મહાન આત્માના ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના તમામ જીવોના અસ્તિત્વની વાત અહીં અને બીજે પણ તને કહી છે.
મન્વન્તરાણ્યશેષાણિ કથિતાનિ મયા તવા । મન્વન્તરાધિપાંશ્ચૈવ કિમન્યત્કથયામિ તે ॥ ૩,૨.
હું તને બધા મન્વંતરો અને તેમના શાસકો વિશે કહી દીધું છે; હવે તને બીજું શું કહું?