નરઃ ખ્યાતિઃ કેતુરૂપો જાનુજઙ્ઘાદયસ્તથા । પુત્રાસ્તુ તામસસ્યાસન્નાજાનઃ સુમહાબલાઃ ॥ ૩,૧.
નર, ખ્યાતિ, કેતુરૂપ, જાનુજંઘ અને બીજા ઘણા તામસ મનુના પુત્રો હતા, અને બધા અતિ બળવાન હતા.
પઞ્ચમે વાપિ મૈત્રેય રૈવતો નામ નામતઃ । મનુર્વિભુશ્ચ તત્રેન્દ્રો દેવાંશ્ચાત્રાન્તરે શૃણુ ॥ ૩,૧.
પાંચમા મન્વંતર દરમિયાન, હે મૈત્રેય, મનુનું નામ રૈવત હતું અને વિભુ ઇન્દ્ર હતા. હવે એ સમયના દેવતાઓ વિશે સાંભળો.
અમિતાભા ભૂતરયા વૈકુણ્ઠાઃ સુસમેધસઃ । એતે દેવગણાસ્તત્ર ચતુર્દશ ચતુર્દશ ॥ ૩,૧.
અમિતાભ, ભૂતરય, વૈકુંઠ અને સુસમેધ—આ ચૌદ દેવગણો હતા.
હિરણ્યરોમા વેદાશ્રિરૂર્ધ્વબાહુસ્તથાવરઃ । વેદબાહુઃ સુધામા ચ પર્જન્યશ્ચ મહામુનિઃ । એતે સપ્તર્ષયો વિપ્ર તત્રાસન્રૈવતેન્તરે ॥ ૩,૧.
હિરણ્યરોમ, વેદાશ્રી, ઊર્ધ્વબાહુ, વેદબાહુ, સુધામા, પરજ્યન્ય અને અવ્યય—હે મહામુનિ, રૈવત મન્વંતર દરમિયાન આ સાતે મહાન ઋષિ હતા.
બલબન્ધુશ્ચ સંભાવ્યઃ સત્યકાદ્યાશ્ચ તત્સુતાઃ । નરેન્દ્રાશ્ચ મહાવીર્યા બભૂવુર્મુનિસત્તમ ॥ ૩,૧.
બલબંધુ, સંભાવ્ય, સત્યક અને બીજા ઘણા પુત્રો મહાન વીર્યવાળા રાજા બન્યા હતા, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ.
સ્વારોચિષશ્ચૌત્તમશ્ચ તામસો રૈવતસ્તથા । પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્યેતે ચત્વારો મનવઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.
સ્વારોચિષ, ઉત્તમ, તામસ અને રૈવત—આ ચારેય મનુઓ પ્રિયવ્રતના વંશજ તરીકે જાણીતા છે.
વિષ્ણુમારાધ્ય તપસા સ રાજર્ષિઃ પ્રિયવ્રતઃ । મન્વન્તરાધિપાનેતાલ્લંબ્ધવાનાત્મવંશજાન્ ॥ ૩,૧.
પ્રિયવ્રત રાજર્ષિએ તપ દ્વારા વિષ્ણુની આરાધના કરી હતી. તેથી તેણે પોતાના વંશજોને મન્વંતરાધિપતિ તરીકે પ્રાપ્ત કર્યા હતા.
ષષ્ઠે મન્વંરતે ચાસીચ્ચાક્ષુષાખ્યસ્તથા મનુઃ । મનોજવસ્તથૈવેન્દ્રો દેવાનપિ નિબોધ મે ॥ ૩,૧.
છઠ્ઠા મન્વંતરમાં ચાક્ષુષ નામના મનુ હતા અને મનોજવ ઇન્દ્ર હતા. હવે એ સમયના દેવતાઓ વિશે મારી પાસેથી સાંભળો.
આપ્યાઃ પ્રસૂતા ભવ્યાશ્ચ પૃથુકાશ્ચા દિવૌકસઃ । મહાનુભાવા લેખાશ્ચ પઞ્ચૈતે હ્યષ્ટકા ગણાઃ ॥ ૩,૧.
આપ્યા, પ્રસૂતા, ભવ્ય, પૃથુકા અને લેખા—આ પાંચ અને ત્રણ બીજા મળીને આઠ દેવગણો હતા.
સુમેધા વિરજાશ્ચૈવ હવિષ્માનુત્તમો મધુઃ । અતિનામા સહિષ્ણુશ્ચ સપ્તાસન્નિતિ ચર્ષયઃ ॥ ૩,૧.
સુમેધા, વિરજા, હવિષ્માન, ઉત્તમ, મધુ, અતિનામા અને સહિષ્ણુ—આ સાતે ઋષિ હતા.
ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નપ્રમુખાઃ સુમહાબલાઃ । ચાક્ષુષસ્ય મનોઃ પુત્રાઃ પૃથિવીપતયોઽભવન્ ॥ ૩,૧.
ઊરુ, પૂરુ અને શતદ્યુમ્ન જેવા મહાન બળવાન પુત્રો ચાક્ષુષ મનુના હતા, અને તેઓ પૃથ્વીના રાજા બન્યા હતા.
વિવસ્વતઃ સુતો વિપ્ર શ્રાદ્ધદેવો મહાદ્યુતિઃ । મનુઃ સંવર્તતે ધીમાન્ સાંપ્રતં સપ્તમેન્તરે ॥ ૩,૧.
હે મહામુનિ, સાતમા મન્વંતરમાં વિવસ્વતના પુત્ર શ્રાદ્ધદેવ નામના મહાપ્રભાવી અને વિદ્વાન મનુ વર્તમાનમાં છે.
આદિત્યવસુરુદ્રાદ્યા દેવાશ્ચાત્ર મહામુને । પુરન્દરસ્તથૈવાત્ર મૈત્રેય ત્રિદશેશ્વરઃ ॥ ૩,૧.
હે મહાન મુનિ, અહીં આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર વગેરે દેવતાઓ હાજર છે; અને હે માઇત્રેય, ત્રીસ દેવતાઓના સ્વામી પુરંદર પણ અહીં ઉપસ્થિત છે.
વશિષ્ઠઃ કાશ્યપોથાત્રિર્જમદગ્નિઃ સગૌતમઃ । વિશ્વામિત્રભરદ્વાજૌ સપ્ત સપ્તર્ષયોઽભવન્ ॥ ૩,૧.
વશિષ્ઠ, કશ્યપ, અત્રિ, જમદગ્નિ, ગૌતમ, વિશ્વામિત્ર અને ભરદ્વાજ—આ સાતે મહાન ઋષિઓ થયા.
ઇક્ષ્વાકુશ્ચ નૃગશ્ચૈવ ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેવ ચ । નરિષ્યન્તશ્ચ વિખ્યાતો નાભાગોરિષ્ટ એવ ચ ॥ ૩,૧.
ઇક્ષ્વાકુ, નૃગ, ધૃષ્ટ, શર્યાતિ, નરિષ્યંત, પ્રખ્યાત નાભાગ અને ઇષ્ટ—આ પણ અહીં ઉલ્લેખિત થયેલા છે.
કરૂષશ્ચ પૃષધ્રશ્ચ સુમહાંલ્લોકવિશ્રુતઃ । મનોર્વૈવસ્વતસ્યૈતે નવ પુત્રાઃ સુધાર્મિકાઃ ॥ ૩,૧.
કરુષ, પૃષધ્ર અને સુમહાન—જે લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે—આ બધા મનુ વૈવસ્વતના નવ ધર્મનિષ્ઠ પુત્રો છે.
વિષ્ણુશક્તિરનૌપમ્યા સત્ત્વોદ્રિક્તા સ્થિતૌ સ્થિતા । મન્વન્તરેષ્વશેષેષુ દેવત્વેનાધિતિષ્ઠતિ ॥ ૩,૧.
વિષ્ણુની શક્તિ, જે બેઉપમા અને શુદ્ધતાથી ભરપૂર છે, સૃષ્ટિમાં સ્થિર છે; દરેક મન્વંતરમાં એ દેવત્વરૂપે વિરાજે છે.
અંશેન તસ્યા જજ્ઞેઽસૌ યજ્ઞઃસ્વાયંભુવેન્તરે । આકૂત્યાં માનસો દેવ ઉત્પન્નઃ પ્રથમેન્તરે ॥ ૩,૧.
સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં એ શક્તિનો અંશ યજ્ઞ રૂપે જન્મ્યો; પ્રથમ મન્વંતરમાં આકૂતિમાંથી મનથી ઉત્પન્ન દેવ પ્રગટ થયો.
તતઃ પુનઃ સ વૈ દેવઃ પ્રાપ્તે સ્વારોચિષેન્તરે । તુષિતાયાં સમુત્પન્નો હ્યાજિષસ્તુષિતૈઃ સહ ॥ ૩,૧.
પછી જ્યારે સ્વારોચિષ મન્વંતર આવ્યું, ત્યારે એ દેવ તુષિતા માંથી તુષિતો સાથે અજિત નામે જન્મ્યો.
ઔત્તમપ્યન્તરે દેવસ્તુષિતસ્તુ પુનઃ સ વૈ । સત્યાયામભવત્સત્યઃ સત્યૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ ॥ ૩,૧.
ઉત્તમ નામના ત્રીજા મન્વંતરમાં એ દેવ ફરી તુષિતા તરીકે જન્મ્યો; સત્યામાં એ સત્ય નામે ઉત્તમ સત્યદેવો સાથે પ્રગટ થયો.
તામસસ્યાન્તરે ચૈવ સંપ્રાપ્તો પુનરેવ હિ । હર્યાયાં હરિભિઃ સાર્ધ હરિરેવ બભૂવ હ ॥ ૩,૧.
અને જ્યારે તામસ મન્વંતર આવ્યું, ત્યારે હર્યા માંથી હરિ અને હરિદેવો સાથે હરિ જન્મ્યો.
રૈવતેપ્યન્તરે દેવઃસંભૂત્યાં માનસો હરિઃ । સંભૂતો રૈવતૈઃ સાર્ધ દેવૈર્દેવવરો હરિઃ ॥ ૩,૧.
રૈવત મન્વંતરમાં સંભૂતિ માંથી હરિ દેવ રૈવતદેવો સાથે, તેમા શ્રેષ્ઠ બની પ્રગટ થયો.
ચાક્ષુષે ચાન્તરે દેવો વૈકુણ્ઠઃ પુરુષોત્તમઃ । વિકુણ્ઠાયામસૌ જજ્ઞે વૈકુણ્ઠૈર્દૈવતૈઃ સહ ॥ ૩,૧.
ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં વિકુણ્ઠા માંથી પુરુષોત્તમ દેવ વિકુણ્ઠદેવો સાથે જન્મ્યા.
મન્વન્તરેત્ર સંપ્રાપ્તે તથા વૈવસ્વતે દ્વિજ । વામનઃ કાશ્યપાદ્વિષ્ણુરદિત્યાં સંબભૂવ હ ॥ ૩,૧.
અને વૈવસ્વત મન્વંતર આવતા, હે દ્વિજ, કશ્યપ અને અદિતિમાંથી વિષ્ણુ વામન રૂપે અવતર્યા.
ત્રિભિઃ ક્રમૈરિમાંલ્લોકાઞ્જિત્વા યેન મહાત્મના । પુરન્દરાય ત્રૈલોક્યં દત્તં નિહતકણ્ટકમ્ ॥ ૩,૧.
મહાન આત્માએ ત્રણ પગલાંમાં આ લોકોએ જીત્યા અને બધાં ત્રિલોકને વિઘ્નરહિત કરીને પુરંદરને આપી દીધાં.
ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય સપ્તમન્વન્તરેષુ વૈ । સપ્તસ્વેવાભવન્વિપ્ર યાભિઃ સંવર્ધિતાઃ પ્રજાઃ ॥ ૩,૧.
હે વિદ્વાન, આ સાત મન્વંતરમાં ભગવાનના આ રૂપો છે, જેના દ્વારા પ્રજાઓનું પાલન થયું છે.
યસ્માદ્વિષ્ટમિદં વિશ્વં યસ્ય શક્ત્યા મહાત્મનઃ । તસ્માત્સ પ્રોચ્યતે વિષ્ણુર્વિશોર્ધાતોઃ પ્રવેશનાત્ ॥ ૩,૧.
જે મહાત્માની શક્તિથી આ આખું વિશ્વ વ્યાપ્ત છે, તેથી તેને 'વિષ્ણુ' કહે છે—'વિશ' ધાતુથી, એટલે પ્રવેશ કરનાર.
સર્વે ચ દેવા મનવઃ સમસ્તાઃ સપ્તર્ષયો યે મનુસૂનવશ્ચ । ઇન્દ્રશ્ચયોઽયં ત્રિદશેશભૂતો વિષ્ણોરશોષાસ્તુ વિભૂતયસ્તાઃ ॥ ૩,૧.
બધા દેવતાઓ, મનુઓ, સાતે ઋષિઓ, મનુના પુત્રો અને ત્રીસ દેવોના સ્વામી ઇન્દ્ર—આ બધું વિષ્ણુની અક્ષય શક્તિઓના રૂપ છે.
મૈત્રેય ઉવાચ પ્રોક્તાન્યેતાનિ ભવતા સપ્ત મન્વન્તરાણિ વૈ । ભવિષ્યાણ્યપિ વિપ્રર્ષ મમાખ્યાતું ત્વમર્હસિ ॥ ૩,૨.
મૈત્રેયે પૂછ્યું: તમે સાત મન્વંતરોનું વર્ણન કર્યું; હે વિદ્વાન, હવે આવનારા મન્વંતરો વિશે પણ મને કહો.
શ્રીપરાશર ઉવાચ સૂર્યસ્ય પત્ની સંજ્ઞાભૂત્તનયા વિશ્વકર્મણઃ । મનુર્યમો યમી ચૈવ તદપત્યાનિ વૈ મુને ॥ ૩,૨.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: વિશ્વકર્માના પુત્રી સંજ્ઞા સૂર્યની પત્ની બની; મનુ, યમ અને યમી એના સંતાન છે, હે મુનિ.