ઉપર્ય્યહં યથા રાજા ત્વમધઃ કૂઞ્જરો યથા । અવબોધાય તે બ્રહ્મન્ ! દૃષ્ટાન્તો દસિતો મયા
હવે હું ઉપર છું અને તું નીચે છે, જેમ હાથી નીચે હોય અને રાજા ઉપર, એમ જ તારી સમજ માટે હું ઉદાહરણ આપ્યું છે.
ત્વં રાજેવ દ્રિજશ્વેષ્ઠ! સ્થિતોઽહં ગજવદ્ યદિ । તદેતત્ ત્વં સમાચક્ષ્વ કતમસ્ત્વમહં તતા
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જો તું રાજા જેવો છે અને હું હાથી જેવો ઊભો છું, તો હવે તું જ કહેજે, તું કોણ છે અને હું કોણ છું.
ઇત્યુક્તઃ સત્વરં તસ્ય પ્રગૃહ્મ ચરણાવુભૌ । નિદાઘઃ પ્રાહ ભગવાનાચાર્ય્યસ્ત્વમૃબુધ્રુર્વમ્
આવી રીતે કહેતાં, નિદાઘે તરત જ ઋભુના બંને પગ પકડી લીધા અને કહ્યું: 'તમે પૂજ્ય આચાર્ય ઋભુ છો અને હું નિદાઘ છું.'
નાન્યસ્યાદૂ તસંસ્કારસ્કૃતં માનસં તથા । યથાચાર્ય્યસ્ય તન ત્વાં મન્યે પ્રાપ્તમહ ગુરુમ્ ।। 16 તવોપદેશદાનાય પૂર્વ્વશુશ્રૂષણાદૃતઃ । ગુરુસ્તેઽહમૃભુર્નામ્રા નિદાઘ! સમુપાગતઃ
બીજાના મન પર તો કોઈકનો સંસ્કાર એટલો ઊંડો થતો નથી, જેટલો ગુરુના શિષ્ય પર થાય છે; તેથી હું માનું છું કે તું સર્વોચ્ચ ગુરુને પામ્યો છે.
તદેતદુપદિષ્ટં સઙ્ક્ષ પેણ મહામતે । પરમાર્થસારભૂતં યદદૂતૈમશેષતઃ
હે મહામતિ, સંક્ષિપ્તમાં મેં તને પરમાર્થનું સાર તને સમજાવ્યું છે, જે મને પૂર્ણ રીતે શીખવાયું હતું.
એવમુક્ત્વા યયૌ વિદ્રાન્ નિદાઘં સ ઋબુર્ગુરુઃ । નદાઘોઽપ્યુપદેશીન તેનાદૂતૈપરોઽભવત્
આવી રીતે કહીને ગુરુ ઋભુ નિદાઘને છોડીને ચાલ્યા ગયા; અને નિદાઘે ગુરુના ઉપદેશથી પરમ તત્ત્વમાં સ્થિરતા પામી.
સર્વ્ભૂતાન્યભેદેન દદૃશે સ તદાન્મનઃ । યથા બ્રહ્મપરો મુક્તિપવાપ પરમાં દ્રિજ
એ સમયે, તેના મનમાં બધાં જીવોમાં કોઈ ભેદ નથી એવું અનુભવાયું; જેમ બ્રહ્મમાં તત્પર રહેનારને પરમ મુક્તિ મળે છે, એમ, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
તથા ત્વમપિ ધર્મ્મજ્ઞ ! તુલ્યાત્મરિપુબાન્ધવઃ । ભવ સર્વ્વગતં જાનન્નાત્માનમવનીપતે
એ જ રીતે, ધર્મને જાણનારા રાજન, તું પણ મિત્ર અને શત્રુ બંને પ્રત્યે સમભાવ રાખજે, અને સર્વત્ર આત્માનું જ્ઞાન રાખજે.
સિતનીલાદિભેદેન યથૈકઃ દૃશ્યતે નભઃ । ભ્રાન્તિદૃષ્ટિભિરાત્માપિ તથૈકં સન્ પૃથક્ પૃથક્
જેમ એક આકાશ સફેદ, વાદળી વગેરે રંગોમાં દેખાય છે, પણ તે એક જ છે; એ જ રીતે, એક આત્મા પણ ભ્રાંતિથી અલગ-અલગ જણાય છે.
એકઃ સમસ્તં યદિહાસ્તિ કિઞ્ચિત્ તદચ્યુતો નાસ્તિ પરં તતોઽન્યત્ । સોઽહં સ ચ ત્વં સ ચ સર્વ્વમેત- દાત્મખરૂપં ત્યજ ભેદમોહમ્
આ જગતમાં જે કંઈ એકરૂપ છે, એ અવિનાશી છે; એ સિવાય બીજું કંઈ નથી. હું એ છું, તું એ છે, અને બધું જ એ છે; તેથી ભેદની મોહભાવનાને ત્યજી દે.
પરાશર ઉવાચ । ઇતીરિતસ્તેન સ રાજવર્ય્ય સ્તત્યાજ ભેદં પરમાર્થદૃષ્ટિઃ । સ ચાપિ જાતિસ્મરણાપ્તબોધ- સ્તત્રૈવ જન્મન્યપવર્ગમાપ
પરાશરે કહ્યું: એમ કહેતાં, એ ઉત્તમ રાજાએ ભેદભાવ છોડી સત્યનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું; અને જન્મોની સ્મૃતિ તથા સાચું જ્ઞાન મળતાં, એ જ જન્મમાં મુક્તિ પામી.
ઇતિ ભરતઃનરેન્દ્રસારવૃત્તં કથયતિ યશ્વ શ્વૃણોતિ ભક્તિયુક્તઃ । સ વિમલમતિરેતિ નાત્મમોહં ભવતિ ચ સંસરણેષુ મુક્તિયોગ્યઃ
જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક રાજા ભરતની આ કથા કહે છે કે સાંભળે છે, તેનું મન શુદ્ધ થાય છે, આત્મમોહ દૂર થાય છે અને તે જન્મમરણના ચક્રમાંથી મુક્ત થવા યોગ્ય બને છે.
મૈત્રેય ઉવાચ કથિતા ગુરુણા સમ્યગ્ભૂસમુદ્રાદિસંસ્થિતિઃ । સૂર્યાદિનાં ચ સંસ્થાનં જ્યોતિષાં ચાતિવિસ્તરાત્ ॥ ૩,૧.
મૈત્રેયે કહ્યું: ગુરુએ પૃથ્વી, સમુદ્ર વગેરેની રચના, તેમજ સૂર્ય અને અન્ય ગ્રહ-તારાઓનું વર્ણન ખૂબ વિસ્તૃત રીતે કર્યું છે.
દેવાદીનાં તથા સૃષ્ટિર્ઋષીણાં ચાપિ વર્ણિતા । ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ચોત્પત્તિસ્તિર્યગ્યોનિગતસ્ય ચ ॥ ૩,૧.
દેવતાઓ અને ઋષિઓની સર્જના, ચાર વર્ણો અને અન્ય યોનિમાં જન્મેલા જીવોની ઉત્પત્તિ પણ વર્ણવાઈ છે.
ધ્રુવપ્રહ્લાદચરિતં વિસ્તરાચ્ચ ત્વયોદિતમ્ । મન્વન્તરાણ્યશેષાણિ શ્રોતુમિચ્છામ્યનુક્રમાત્ ॥ ૩,૧.
ધ્રુવ અને પ્રહલાદની કથા પણ તું વિગતે કહી છે; હવે હું બાકી રહેલા બધા મન્વંતરોનું વર્ણન ક્રમશઃ સાંભળવા ઈચ્છું છું.
મન્વન્તરાધિપાંશ્ચૈવ શક૩ એવપુરોગમાન્ । ભવતા કથિતાનેતાઞ્છ્રોતુમિચ્છામ્યહં ગુરો ॥ ૩,૧.
મન્વંતરાધિપતિઓ અને તેમના આગેવાનો તથા અનુયાયીઓનું વર્ણન પણ તું કર્યું છે; એ બધું પણ, ગુરુવર્ય, હું તારી પાસેથી સાંભળવા ઈચ્છું છું.
શ્રીપરાશર ઉવાચ અતીતાનાગતાનીહ યાનિ મન્વન્તરાણિ વૈ । તાન્યહં ભવતઃ સમ્યક્લથયામિ યથા ક્રમમ્ ॥ ૩,૧.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: જે મન્વંતરો વીતી ગયા અને જે આવનારા છે, તે બધાં હું તને યોગ્ય રીતે અને ક્રમવાર કહું છું.
સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં પરઃ સ્વારોચિષસ્તથા । ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તથા ॥ ૩,૧.
પ્રથમ સ્વાયંભુવ મનુ, પછી સ્વારોચિષ, પછી ઉત્તમ, તામસ, રૈવત અને પછી ચાક્ષુષ મનુ આવ્યા.
ષડેતે મનવોતીતાઃ સાંપ્રતં તુ રવેઃ સુતઃ । વૈવસ્વતેયં યસ્ત્વેતત્મપ્તમં વર્તતેન્તરમ્ ॥ ૩,૧.
આ છ મનુ વીતી ગયા; હવે સૂર્યપુત્ર વૈવસ્વત મનુ વર્તમાન મન્વંતરના મનુ છે.
સ્વાયંભુવં તુ કથિતં કલ્પાદાવન્તરં મયા । દેવાઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ યથાવત્કથિતા મયા ॥ ૩,૧.
કલ્પના આરંભે સ્વાયંભુવ મન્વંતરનું વર્ણન મેં કર્યું છે, અને દેવતાઓ તથા સાત ઋષિઓનું પણ યોગ્ય રીતે વર્ણન કર્યું છે.
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મનોઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ । મન્વન્તરાધિપાન્સમ્યગ્દેવર્ષિંસ્તત્સુતાંસ્તથા ॥ ૩,૧.
હવે હું સ્વારોચિષ મનુના મન્વંતરાધિપતિઓ, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને તેમના પુત્રોનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરું છું.
પારાવતાઃ સતુષિતા દેવાઃ સ્વારોચિષેઽન્તરે । વિપશ્ચિત્તત્ર દેવેન્દ્રો મૈત્રેયાસીન્મહાબલઃ ॥ ૩,૧.
સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં પારાવત અને તુષિત દેવતાઓ હતા; અને મહાબલવાન વિપશ્ચિત ત્યાં ઇન્દ્ર હતા, હે મૈત્રેય.
ઊર્જસ્તંભસ્તથા પ્રાણો વાતોથ* પૃષભસ્તથા । (*પાઠ. દત્તોગ્ની ઋષભસ્તથા) નિરયશ્ચ પરીવાંશ્ચ તત્ર સપ્તર્ષયોઽભવન્ ॥ ૩,૧.
ઊર્જ, સ્તંભ, પ્રાણ, વાયુ, ઋષભ, નિરય અને પરીવાણ—આ સાત ઋષિઓ એ મન્વંતરમાં હતા.
ચૈત્રકિંપુરુષાદ્યાશ્ચ સુતાઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ । દ્વિતીયમેતદ્વ્યાખ્યાતમન્તરં શૃણુ ચોત્તમમ્ ॥ ૩,૧.
સ્વારોચિષના પુત્રોમાં ચૈત્ર, કિમ્પુરુષ અને અન્ય હતા; આમ બીજું મન્વંતર સમજાવ્યું, હવે ત્રીજું સાંભળ.
તૃતીયેપ્યન્તરે બ્રહ્મન્નુત્તમો નામ યો મનુઃ । સુશાન્તિર્નામ દેવેન્દ્રો મૈત્રેયાસીત્સુતાઞ્છૃણુ ॥ ૩,૧.
હે મહામુનિ, ત્રીજા મન્વંતર દરમ્યાન ઉત્તમ નામના મનુ થયા હતા. દેવોના રાજા સુશાંતિ હતા. હવે, હે મૈત્રેય, તેમના પુત્રોની વાત સાંભળો.
સુધામાનસ્તથા સત્યા જપાશ્ચાથ પ્રતર્દનાઃ । વશવર્તિશ્ચ પઞ્ચૈતે ગણા દ્વાદશકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ૩,૧.
સુધામાન, સત્ય, જપા, પ્રતિર્દન અને વશવર્તિ—આ પાંચે મળીને બાર ગણા તરીકે ઓળખાય છે.
વસિષ્ઠતનયા હ્યેતે સપ્ત સપ્તર્ષયોભવન્ । અજઃ પરશુદીપ્તાદ્યાસ્તથોત્તમમનોઃ સુતાઃ ॥ ૩,૧.
આ બધા વસિષ્ઠના પુત્રો અને સાત મહર્ષિ હતા. અજ, પરશુદીપ્ત અને બીજા ઘણા ઉત્તમ મનુના પુત્રો હતા.
તામસસ્યાન્તરે દેવાઃ સુપારા હરયસ્તથા । સત્યાશ્ચ સુધિયશ્ચૈવ સપ્તવિંશતિકા ગણાઃ ॥ ૩,૧.
તામસ મન્વંતર દરમ્યાન દેવતાઓને સુપાર, હરય, સત્ય અને સુધિયા એમ સત્તાવીસ જૂથોમાં ઓળખવામાં આવ્યા હતા.
શિવિરિન્દ્રસ્તથા ચાસીચ્છતયજ્ઞોપલક્ષમઃ । સપ્તર્ષયશ્ચ યે તેષાં તેષાં નામાનિ મે શૃણુ ॥ ૩,૧.
એ સમયે શિવિ ઇન્દ્ર હતા, જેઓએ સો યજ્ઞો કર્યા હતા. હવે એ સમયના સાત ઋષિઓના નામો મારી પાસેથી સાંભળો.
જ્યોતિર્ધામા પુથુઃ કાત્યશ્ચૈત્રોગ્નિર્ધનકસ્તથા । પીવરશ્ચર્ષયો હ્યેતે સપ્ત તત્રાપિ ચાન્તરે ॥ ૩,૧.
જ્યોતિર્ધામા, પૃથુ, કાત્ય, ચિત્રાગ્નિ, ધનક, પીવર—આ સાતે એ સમયના મહાન ઋષિ હતા.