શબ્દોઽહમિતિ દોષાય આત્મન્યેષ તથૈવ તત્ । અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણાઃ
'હું છું' એવો શબ્દ આત્મા માટે ખોટો છે, અને એ જ રીતે છે; જે આત્મા 아닌માં આત્માનું જ્ઞાન થાય, કે માત્ર શબ્દથી ઓળખાય, એ ભ્રાંતિનું લક્ષણ છે.
જિહ્વા બ્રવીત્યહમિતિ દન્તોષ્ઠૌ તાલુક નૃપ! એતે નાહં યતઃ સર્વે વાઙૂનિષ્પાદનહેતવઃ
હે રાજા! જીભ 'હું છું' કહે છે, દાંત, ઓંઠ, તાળુ પણ કહે છે; પણ એમાંનું કંઈક પણ સાચું 'હું' નથી, કારણ કે એ બધું તો બોલવાનું સાધન છે.
કિંહેતુભિર્વદત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયમ્ । તથાપિ વાગ્ નાહમેતદ્ વક્તુ મિત્થં ન યુજ્યતે
શબ્દ પોતે 'હું છું' કેમ કહે છે? છતાં, શબ્દ પોતે આત્મા નથી; એટલે આવું કહેવું યોગ્ય નથી.
પિણ્ડઃ પૃથગ્ યતઃ પુસઃ શિરઃ પાણ્યાદિલક્ષણાઃ । તતોઽહમિતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્! કરોમ્યહમ્
શરીર તો અલગ અલગ ભાગોથી બનેલું છે—માથું, હાથ વગેરે; હે રાજા! એમાં કઈ વસ્તુને 'હું' કહી શકું?
યદ્યન્યોઽસ્તિ પરઃ કોઽપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ ! તદૈષોઽહમયઞ્ચાન્યો વક્તુમેવમપીષ્યતે
હે શ્રેષ્ઠ રાજા! જો મારાથી અલગ બીજું કંઈક છે, તો 'હું આ છું, એ બીજું છે' એમ કહેવું યોગ્ય છે.
યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ । તદા હિ કો ભવાન્ કોઽહમિત્યેતદ્ વિફલં વચઃ
જ્યારે એક જ પુરુષ બધા શરીરોમાં સ્થિત છે, ત્યારે 'તમે કોણ?' કે 'હું કોણ?' એવા પ્રશ્નો વ્યર્થ છે.
ત્વં રાજા શિબિકા ચેયમિમે વાહાઃ પુરઃ સરાઃ । અયઞ્ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે
તમે રાજા છો, આ પલકી છે, આ વાહકો છે, આ આગળનો રસ્તો છે; આ દુનિયા તમારી છે, હે રાજા, પણ એ બધું સાચું નથી.
વૃક્ષદૂ દારુ તતશ્ચૈયં શિબિકા ત્વદધિષ્ઠિતા । કિં વૃક્ષસંજ્ઞા વાસ્યાઃ સ્યાદ્દારુસંજ્ઞાથવા નૃપ
પલકી તો વૃક્ષમાંથી મળેલા લાકડાથી બનેલી છે, હે રાજા; તો એને વૃક્ષ કહીએ કે લાકડું?
વૃક્ષારૂઢો મહારાજો નાયં વદતિ તે જનઃ । ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિબિકાગતમ્
કોઈ કહેતું નથી કે 'મહારાજ વૃક્ષ પર બેઠા છે', કે 'તમે લાકડામાં છો', જ્યારે તમે પલકીમાં બેઠા હો.
શિબિકા દારુસઙ્ગાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતઃ । આન્વષ્યતાં નૃપશ્વેષ્ઠ! તદ્ભદે શિબિકા ત્વયા
પલકી લાકડાંના જોડાણથી, બનાવટથી અને ગોઠવણીથી ઉભી છે; હે શ્રેષ્ઠ રાજા! વિચાર કરો—તો પલકી તમારી સાથે છે.
એવં છત્રશલાકાનાં પૃથગૂભાગો વિમૃશ્યતામ્ । ક્વ યાતં છત્રમિત્યેષ ન્યાયસ્ત્વયિ તથા મયિ
એ જ રીતે, છત્રી અને એની કાંટીઓના ભાગો અલગ અલગ વિચારો; તો છત્રી ક્યાં ગઈ? આવું જ તર્ક તમારી ઉપર અને મારી ઉપર પણ લાગુ પડે છે.
પુમાન્ સ્ત્રી ગૌરજો વાજી કુઞ્જરો વિહગસ્તરુઃ । દેહેષુ લોકસંજ્ઞયં વિજ્ઞયા કર્મ્મહેતુષુ
પુરુષ, સ્ત્રી, ગાયમાંથી જન્મેલો, ઘોડો, હાથી, પક્ષી, વૃક્ષ—આ બધાં નામ શરીરોને જ આપવામાં આવ્યા છે, જ્ઞાન અને કર્મના કારણથી.
પુમાન્ન દેવો ન નરો ન પશુર્ન ચ પાદપઃ । શરીરાકૃતિબેદાસ્તુ ભૂપૈતે કર્મ્મયોનયઃ
પુરુષ દેવ નથી, માનવ નથી, પ્રાણી નથી, વૃક્ષ પણ નથી; હે રાજા, શરીરની આકૃતિના ભેદ તો માત્ર કર્મના પરિણામ છે.
વસ્તુ રાજેતિ યલ્લોકે યચ્ચ રાજભટાત્મકમ્ । તથાન્યજ્વ નૃપેત્થં તન્ન સત્સઙ્કલ્પનામયમ્
દુનિયામાં જેને 'રાજા' કહે છે, કે જે રાજા અને એની સેના જેવા છે, કે બીજું કંઈ પણ, હે રાજા, એ બધું સાચું નથી—એ તો મનની કલ્પના છે.
યત્તુ કાલાન્તરેણાપિ નાન્યાં સંજ્ઞામુપૈતિ વૈ । પરિણામાદિસમ્ભૂતાં તદૂસ્તુ નૃપ! તજ્વ કિમ્
પણ જે લાંબા સમય પછી પણ બીજું નામ પામતું નથી, કે રૂપાંતરથી ઊપજતું નથી—એવું હોય તો રહે, હે રાજા! એથી તમને શું?
ત્વં રાજા સર્વ્વલોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપો રિપુઃ । પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કિં ત્વા ભૂપ ! વદામ્યહમ્
તમે બધા લોકોના રાજા છો, પિતાના પુત્ર છો, દુશ્મનના દુશ્મન છો, પત્નીના પતિ છો, પુત્રના પિતા છો—હે રાજા! હું તમને શું કહું?
ત્વં કિમેતચ્છિરઃ કિં નુ ગ્રીવા તવ તથોદરમ્ । કિમુ પાદાદિકં ત્વં વા તવૈતત્ કિં મહીપતે
રાજન, તમે આ માથું છો? કે પછી તમારી ગળા, પેટ, પગ વગેરે તમારાં જ છે? કે તમે એ બધું છો કે એ બધું તમારું છે?
સમસ્તાવયવેભ્યસ્ત્વં પૃથગ્ ભૂપ ! વ્યવસ્થિતઃ । કોઽહમિત્યત્ર નિપુણો ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ
રાજા, તમે તમારા બધા અંગોથી અલગ રીતે સ્થિર છો. હવે, 'હું કોણ છું?' એ પ્રશ્નમાં કુશળ બનીને વિચાર કરો.
એવં વ્યવસ્થિતે તત્ત્વે મયાહમિતિ ભાષિતુમ્ । પથક્ કરણનિષ્પાદ્ય શક્યતે નપતે! કથમ્
જ્યારે આ રીતે સાચું તત્વ સમજાય જાય છે, ત્યારે, રાજા, હું 'હું આ છું' કેવી રીતે કહી શકું, જો પહેલા બોલવાની રીત જ ન બનાવું?
શ્રીપરાશર ઉવાચ નિશમ્ય તસ્યેતિ વચઃ પરમાર્થસમન્વિતમ્ । પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા તમાહ નૃપતિર્દ્વિજમ્ ॥ ૨,૧૪.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: જ્યારે રાજાએ એ પરમ તત્વથી ભરપૂર વચન સાંભળ્યાં, ત્યારે તેણે નમ્રતાથી નમન કરીને એ વિદ્વાનને કહ્યું.
રાજોવાચ ભગવન્યત્ત્વયા પ્રોક્તં પરમાર્થમયં વચઃ । શ્રુતે તસ્મિન્ભ્રમન્તીવ મનસો મમ વૃત્તયઃ ॥ ૨,૧૪.
રાજાએ કહ્યું: મહારાજ, તમે જે પરમાર્થથી ભરેલા વચન કહ્યા, એ સાંભળીને મારા મનના સંસ્કાર જાણે ભટકી જાય છે.
એતદ્વિવેકવિજ્ઞાનં યદશેષેષુ જન્તુષુ । ભવતા દર્શિતં વિપ્ર તત્પરં પ્રકૃતેર્મહત્ ॥ ૨,૧૪.
હે વિદ્વાન, તમે સર્વ જીવોમાં જે વિવેક અને જ્ઞાન બતાવ્યું છે, એ પ્રકૃતિનું સર્વોચ્ચ તત્વ છે.
નાહં વહામિ શિબિકાં શિબિકા ન મયિ સ્થિતા । શરીરમન્યદસ્મત્તો યેનેયં શિબિકા ધૃતા ॥ ૨,૧૪.
હું પાલકી ઉઠાવતો નથી, પાલકી પણ મારા પર રાખેલી નથી. એ શરીર પણ મારો નથી, જેના દ્વારા આ પાલકી ઉઠાવવામાં આવી છે.
ગુણપ્રવૃત્ત્યા ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિઃ કર્મચોદિતા । પ્રવર્તન્તે ગુણા હ્યેતે કિં મમેતિ ત્વયોદિતમ્ ॥ ૨,૧૪.
પ્રાણીની ક્રિયા ગુણોના પ્રેરણા અને કર્મના કારણે થાય છે. એ ગુણો જ કાર્ય કરે છે—મારા માટે એનો શું સંબંધ છે, એવું તમે સમજાવ્યું.
એતસ્મિન્પરમાર્થજ્ઞ મમ શ્રોત્રપથં ગતે । મનો વિહ્વલતામેતિ પરમાર્થાર્થિતાં ગતમ્ ॥ ૨,૧૪.
જ્યારે આ પરમાર્થનું જ્ઞાન મારા કાન સુધી પહોંચ્યું, ત્યારે મારું મન ઊંઘી ગયું અને પરમ તત્વની શોધમાં લાગી ગયું.
પૂર્વમેવ મહાભાગં કપિલર્ષિમહં દ્વિજ । પ્રષ્ટુમભ્યુદ્યતો ગત્વા શ્રેયઃ કિં ત્વત્ર શંસ મે ॥ ૨,૧૪.
હે પુણ્યશાળી, પહેલાં હું મહર્ષિ કપિલને પૂછવા નીકળી પડ્યો હતો. હવે તમે કહો, અહીં સર્વોત્તમ કલ્યાણ શું છે?
તદન્તરે ચ ભવતા યદેતદ્વાક્યમીરિતમ્ । તેનૈવ પરમાર્થાર્થં ત્વયિ ચેતઃ પ્રધાવતિ ॥ ૨,૧૪.
આ વચ્ચે, તમે જે વચન કહ્યાં, એથી પણ મારું મન ફરીથી પરમાર્થ તરફ દોડ્યું છે.
કપિલર્ષિર્ભગવતઃ સર્વભૂતસ્ય વૈ દ્વિજ । વિષ્ણોરંશો જગન્મોહનાશાયોર્વીમુપાગતઃ ॥ ૨,૧૪.
હે દ્વિજ, મહર્ષિ કપિલ ભગવાન વિષ્ણુના અંશરૂપ છે, જે જગતની મોહમાયાના કારણ છે અને પૃથ્વી પર અવતર્યા છે.
સ એવ ભગવાન્નૂનમસ્માકં હિતકામ્યયા । પ્રત્યક્ષતામત્ર ગતો યથૈતદ્ભાવતોચ્યતે ॥ ૨,૧૪.
નિશ્ચયે એzelfde ભગવાન આપણા હિત માટે અહીં પ્રગટ થયા છે, જેમ કે અહીં વર્ણવાયું છે.
તન્મહ્યં પ્રણતાય ત્વં યચ્છ્રેયઃ પરમં દ્વિજઃ । તદ્વદાખિલ વિજ્ઞાનજલવીચ્યુદધિર્ભવાન્ ॥ ૨,૧૪.
હું તમારી શરણમાં છું, હે વિદ્વાન, મને સર્વોચ્ચ કલ્યાણ આપો. તમે તો સર્વજ્ઞાનના મહાસાગર છો.