યદૂદ્રવ્યા શિબિકા ચેયં તદૂદ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ । ભવતો મેઽખિલસ્યાસ્ય મમત્વેનોપબૃ હિતઃ
આ પલકી પદાર્થથી બનેલી છે, અને જીવસમૂહ પણ પદાર્થથી જ બનેલો છે; એ બધું, તું કે હું, માત્ર મમત્વથી જ ટક્યું છે.
એવમુક્ત્વાભવન્મૈની સ વહઞ્છિબિકાં દ્રિજ ! સોઽપિ રાજાવતીર્ય્યોર્વ્યં તત્પાદૌ જગૃહે ત્વરન્
આ રીતે કહીને, જ્ઞાની એ પલકી વહેતો રહ્યો; અને રાજા તરત જ જમીન પર ઊતર્યો અને ઉત્સાહથી તેના પગ પકડી લીધા.
ભો ભો વિસૃજ્ય શિબિકાં પ્રસાદં કુરુ મે દ્રિજ! કથ્યતાં કો ભવાનત્ર જાલમરૂપધરઃ સ્થિતઃ
"હે, હે! પલકી મૂકી દે અને મને કૃપા કર, દ્વિજ! કહો, તમે કોણ છો, અહીં કઈ રીતે આવી રહસ્યમય રૂપે ઊભા છો?"
યો ભવાન્ યન્નિમિત્તં વા યદાગમનકારણ્મ્ । તત્સર્વં કથ્યતાં વિદૂન્ ! મહ્મ શુશ્રૂષવે ત્વયા
"તમે કોણ છો, કયા હેતુથી આવ્યા છો, અને આવવાનું કારણ શું છે? આ બધું કહો, હે વિદ્વાન, હું તમારી વાત સાંભળવા આતુર છું."
શ્રૂયતાં કોઽહમિત્યેતદૂક્તું ભૂપ! ન શક્યતે । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ સર્વત્ર ગમનક્રિયા
હે રાજા! સાંભળો, 'હું કોણ છું' એ કહેવું શક્ય નથી; અને સર્વત્ર, આનંદ માટે જ ગમન કરવામાં આવે છે.
સુખદુઃ ખોપભોગૌ તુ તૌ દેહાદ્યુ પપાદકૌ । ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તુ જન્તુર્દેહાદિમૃચ્છતિ
સુખ અને દુઃખનો અનુભવ શરીર અને તેના અંગોથી થાય છે; ધર્મ અને અધર્મથી એ ઉત્પન્ન થાય છે, અને જીવ એનો અનુભવ કરવા માટે શરીર વગેરે મેળવે છે.
સર્વસ્યૈવ હિ બૂપાલ ! જન્તોઃ સર્વત્ર કારણમ્ । ધર્માધર્મૌ યતઃ કસ્માત્ કારણાં પૃચ્છયતે ત્વયા
હે ધરતીના રક્ષક! દરેક જીવ માટે ધર્મ અને અધર્મ જ બધાની મૂળ કારણ છે; તો પછી તમે કારણ વિશે કેમ પૂછો છો?
ધર્માધમાં ન સન્દેહઃ સર્વકાર્ય્યેષુ કારણમ્ । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ દેહાદ્દ હાન્તરાગમઃ
બધા કાર્યોમાં ધર્મ અને અધર્મ જ કારણ છે, એમાં કોઈ સંશય નથી; અને આનંદ માટે શરીર પ્રાપ્ત થાય છે અને પછી છોડી દેવામાં આવે છે.
યત્ત્વૈતદ ભવતા પ્રોક્ત કોઽહમિત્યેતદાત્મનઃ । વક્તુ ન શક્યતે શ્રોતુ તન્મમેચ્છા પ્રવર્ત્તતે
તમે જે પૂછ્યું—'હું કોણ છું?'—આ આત્મા વિષેનું સાચું જ્ઞાન બોલી શકાતું નથી, સાંભળી શકાતું નથી; છતાં, મને એ જાણવાની ઇચ્છા થાય છે.
યોઽસ્તિ સોઽહમિતિ બ્રહ્મન્! કથં વક્તું ન શક્યતે । આત્મન્યેષ ન દોષાય શબ્દોઽહમિતિ યો દ્રિજ
હે બ્રાહ્મણ! જો કોઈ છે, તો 'હું એ છું' એમ કેમ ન કહી શકાય? આત્મા માટે 'હું છું' એવો શબ્દ ખોટો નથી, હે દ્વિજ!
શબ્દોઽહમિતિ દોષાય આત્મન્યેષ તથૈવ તત્ । અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણાઃ
'હું છું' એવો શબ્દ આત્મા માટે ખોટો છે, અને એ જ રીતે છે; જે આત્મા 아닌માં આત્માનું જ્ઞાન થાય, કે માત્ર શબ્દથી ઓળખાય, એ ભ્રાંતિનું લક્ષણ છે.
જિહ્વા બ્રવીત્યહમિતિ દન્તોષ્ઠૌ તાલુક નૃપ! એતે નાહં યતઃ સર્વે વાઙૂનિષ્પાદનહેતવઃ
હે રાજા! જીભ 'હું છું' કહે છે, દાંત, ઓંઠ, તાળુ પણ કહે છે; પણ એમાંનું કંઈક પણ સાચું 'હું' નથી, કારણ કે એ બધું તો બોલવાનું સાધન છે.
કિંહેતુભિર્વદત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયમ્ । તથાપિ વાગ્ નાહમેતદ્ વક્તુ મિત્થં ન યુજ્યતે
શબ્દ પોતે 'હું છું' કેમ કહે છે? છતાં, શબ્દ પોતે આત્મા નથી; એટલે આવું કહેવું યોગ્ય નથી.
પિણ્ડઃ પૃથગ્ યતઃ પુસઃ શિરઃ પાણ્યાદિલક્ષણાઃ । તતોઽહમિતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્! કરોમ્યહમ્
શરીર તો અલગ અલગ ભાગોથી બનેલું છે—માથું, હાથ વગેરે; હે રાજા! એમાં કઈ વસ્તુને 'હું' કહી શકું?
યદ્યન્યોઽસ્તિ પરઃ કોઽપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ ! તદૈષોઽહમયઞ્ચાન્યો વક્તુમેવમપીષ્યતે
હે શ્રેષ્ઠ રાજા! જો મારાથી અલગ બીજું કંઈક છે, તો 'હું આ છું, એ બીજું છે' એમ કહેવું યોગ્ય છે.
યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ । તદા હિ કો ભવાન્ કોઽહમિત્યેતદ્ વિફલં વચઃ
જ્યારે એક જ પુરુષ બધા શરીરોમાં સ્થિત છે, ત્યારે 'તમે કોણ?' કે 'હું કોણ?' એવા પ્રશ્નો વ્યર્થ છે.
ત્વં રાજા શિબિકા ચેયમિમે વાહાઃ પુરઃ સરાઃ । અયઞ્ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે
તમે રાજા છો, આ પલકી છે, આ વાહકો છે, આ આગળનો રસ્તો છે; આ દુનિયા તમારી છે, હે રાજા, પણ એ બધું સાચું નથી.
વૃક્ષદૂ દારુ તતશ્ચૈયં શિબિકા ત્વદધિષ્ઠિતા । કિં વૃક્ષસંજ્ઞા વાસ્યાઃ સ્યાદ્દારુસંજ્ઞાથવા નૃપ
પલકી તો વૃક્ષમાંથી મળેલા લાકડાથી બનેલી છે, હે રાજા; તો એને વૃક્ષ કહીએ કે લાકડું?
વૃક્ષારૂઢો મહારાજો નાયં વદતિ તે જનઃ । ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિબિકાગતમ્
કોઈ કહેતું નથી કે 'મહારાજ વૃક્ષ પર બેઠા છે', કે 'તમે લાકડામાં છો', જ્યારે તમે પલકીમાં બેઠા હો.
શિબિકા દારુસઙ્ગાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતઃ । આન્વષ્યતાં નૃપશ્વેષ્ઠ! તદ્ભદે શિબિકા ત્વયા
પલકી લાકડાંના જોડાણથી, બનાવટથી અને ગોઠવણીથી ઉભી છે; હે શ્રેષ્ઠ રાજા! વિચાર કરો—તો પલકી તમારી સાથે છે.
એવં છત્રશલાકાનાં પૃથગૂભાગો વિમૃશ્યતામ્ । ક્વ યાતં છત્રમિત્યેષ ન્યાયસ્ત્વયિ તથા મયિ
એ જ રીતે, છત્રી અને એની કાંટીઓના ભાગો અલગ અલગ વિચારો; તો છત્રી ક્યાં ગઈ? આવું જ તર્ક તમારી ઉપર અને મારી ઉપર પણ લાગુ પડે છે.
પુમાન્ સ્ત્રી ગૌરજો વાજી કુઞ્જરો વિહગસ્તરુઃ । દેહેષુ લોકસંજ્ઞયં વિજ્ઞયા કર્મ્મહેતુષુ
પુરુષ, સ્ત્રી, ગાયમાંથી જન્મેલો, ઘોડો, હાથી, પક્ષી, વૃક્ષ—આ બધાં નામ શરીરોને જ આપવામાં આવ્યા છે, જ્ઞાન અને કર્મના કારણથી.
પુમાન્ન દેવો ન નરો ન પશુર્ન ચ પાદપઃ । શરીરાકૃતિબેદાસ્તુ ભૂપૈતે કર્મ્મયોનયઃ
પુરુષ દેવ નથી, માનવ નથી, પ્રાણી નથી, વૃક્ષ પણ નથી; હે રાજા, શરીરની આકૃતિના ભેદ તો માત્ર કર્મના પરિણામ છે.
વસ્તુ રાજેતિ યલ્લોકે યચ્ચ રાજભટાત્મકમ્ । તથાન્યજ્વ નૃપેત્થં તન્ન સત્સઙ્કલ્પનામયમ્
દુનિયામાં જેને 'રાજા' કહે છે, કે જે રાજા અને એની સેના જેવા છે, કે બીજું કંઈ પણ, હે રાજા, એ બધું સાચું નથી—એ તો મનની કલ્પના છે.
યત્તુ કાલાન્તરેણાપિ નાન્યાં સંજ્ઞામુપૈતિ વૈ । પરિણામાદિસમ્ભૂતાં તદૂસ્તુ નૃપ! તજ્વ કિમ્
પણ જે લાંબા સમય પછી પણ બીજું નામ પામતું નથી, કે રૂપાંતરથી ઊપજતું નથી—એવું હોય તો રહે, હે રાજા! એથી તમને શું?
ત્વં રાજા સર્વ્વલોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપો રિપુઃ । પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કિં ત્વા ભૂપ ! વદામ્યહમ્
તમે બધા લોકોના રાજા છો, પિતાના પુત્ર છો, દુશ્મનના દુશ્મન છો, પત્નીના પતિ છો, પુત્રના પિતા છો—હે રાજા! હું તમને શું કહું?
ત્વં કિમેતચ્છિરઃ કિં નુ ગ્રીવા તવ તથોદરમ્ । કિમુ પાદાદિકં ત્વં વા તવૈતત્ કિં મહીપતે
રાજન, તમે આ માથું છો? કે પછી તમારી ગળા, પેટ, પગ વગેરે તમારાં જ છે? કે તમે એ બધું છો કે એ બધું તમારું છે?
સમસ્તાવયવેભ્યસ્ત્વં પૃથગ્ ભૂપ ! વ્યવસ્થિતઃ । કોઽહમિત્યત્ર નિપુણો ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ
રાજા, તમે તમારા બધા અંગોથી અલગ રીતે સ્થિર છો. હવે, 'હું કોણ છું?' એ પ્રશ્નમાં કુશળ બનીને વિચાર કરો.
એવં વ્યવસ્થિતે તત્ત્વે મયાહમિતિ ભાષિતુમ્ । પથક્ કરણનિષ્પાદ્ય શક્યતે નપતે! કથમ્
જ્યારે આ રીતે સાચું તત્વ સમજાય જાય છે, ત્યારે, રાજા, હું 'હું આ છું' કેવી રીતે કહી શકું, જો પહેલા બોલવાની રીત જ ન બનાવું?
શ્રીપરાશર ઉવાચ નિશમ્ય તસ્યેતિ વચઃ પરમાર્થસમન્વિતમ્ । પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા તમાહ નૃપતિર્દ્વિજમ્ ॥ ૨,૧૪.
શ્રી પરાશરે કહ્યું: જ્યારે રાજાએ એ પરમ તત્વથી ભરપૂર વચન સાંભળ્યાં, ત્યારે તેણે નમ્રતાથી નમન કરીને એ વિદ્વાનને કહ્યું.