ભૂમૌ પાદયુગસ્યાસ્થા જહ્ઘ પાદદૂયે સ્થિતે । ઊરૂ જઙ્ઘાદૂયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્
જ્યારે પગનું જોડી જમીન પર મુકાય છે, ત્યારે પગ અને પિંડળી જમીનને સ્પર્શ કરે છે; પિંડળી ઉપર જાંઘ આવે છે, અને તેના ઉપર પેટ હોય છે, જે બધાનું આધાર બને છે.
વક્ષઃ સ્થલં તથા બાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ । સ્કન્ધાશ્રિતેયં શિબિકા મમ ભારોઽત્ર કિકૃતઃ
પેટ ઉપર છાતી અને હાથ, તેમજ ખભા સ્થિત છે; આ પલકી ખભા પર રાખવામાં આવી છે, એટલે તેનો ભાર પણ અહીં જ આવે છે.
શિબિકાયાં સ્થિતં ચેદં વપુસ્ત્વદુપલક્ષિતમ્ । તત્ર ત્વમહમપ્યત્ર પ્રોચ્યતે ચેદમન્યથા
આ શરીર, જેને તમે પલકીમાં બેઠેલું જોઈ રહ્યા છો, જો તેને 'તું' કે 'હું' કહીને ઓળખાવાય, તો એ સાચું નથી, એ કંઈક બીજું જ છે.
અહં ત્વઞ્ચ તથાન્યે ચ ભૂતૈરુહ્મામ પાર્થિવ । ગુણપ્રવાહપતિતો ભૂતવર્ગોઽપિ યાત્યયમ્
હું, તું અને બીજા બધા પણ, રાજા, તત્વોથી જ ઊભા છીએ; અને ગુણોની પ્રવાહમાં પડેલો આ જીવસમૂહ પણ અંતે વિલય પામે છે.
કર્મવશ્યા ગુણાશ્ચૈતે સત્ત્વાદ્યા- પૃથિવીપતે ! અવિદ્યાસઞ્ચિતં કર્મ્મ તજ્વાશેષેષુ જન્તુષુ
રાજા! સત્વાદિ ગુણો પણ કર્મના આધાર પર ચાલે છે; અને અજ્ઞાનથી ભેગું થયેલું કર્મ બધાં જીવમાં જોડાય છે.
આત્મા શુદ્ધોઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । પ્રવૃદ્ધયપચયૌ નાસ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ
આત્મા શુદ્ધ, અવિનાશી, શાંત, ગુણરહિત અને પ્રકૃતિથી પર છે; એ એકને, બધા જીવોમાં, ન વૃદ્ધિ છે, ન ક્ષય છે.
યદા નોપચયસ્તસ્ય ન ચૈવાપચયે નૃપ! તદા પીવાનસીતીત્થં કયા યુત્તયા ત્વયેરિતમ્
રાજા! જ્યારે એ આત્મામાં ન વૃદ્ધિ છે, ન ક્ષય, ત્યારે 'મોટો છે કે નાનો' એમ તમે કેવી રીતે કહી શકો?
ભૂ-પાદ-જઙ્ઘા-ક્ઠ્યૂરુ-જઠરાદિષુ સંસ્થિતે । શિબિકેયં યતા સ્કન્ધે તથા ભારઃ સમસ્ત્વયા
જેમ પલકી પગ, પિંડળી, જાંઘ, પેટ વગેરેના સહારે ખભા પર રાખવામાં આવે છે, તેમ તારા દ્વારા પણ એ ભાર વહેવામાં આવે છે.
તદાન્યૈર્જન્તુભર્ભૂપ ! શિબિકોઢા ન કેવલમ્ । લૈ-દ્રુમ-ગૃહોત્થોઽપિ પૃથિવીસમ્ભવોઽપિ વા
રાજા! આ પલકી માત્ર તું જ વહેવી રહ્યો નથી, પણ બીજા જીવ પણ એમાં જોડાયેલા છે; એ લાકડું, વૃક્ષ, ઘર કે જમીનમાંથી બનેલી હોય શકે છે.
યદા પુસઃ પૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કારણૌર્નૃપ ! સોઢવ્યસ્તુ તદાયાસઃ કથં વા નૃપતે । મયા
રાજા! જ્યારે વહેવાનો ભેદ કુદરતી કારણોથી થાય છે, ત્યારે એ મહેનત સહન કરવી પડે છે; તો પછી એ મારી તરફથી કેમ ગણાય?
યદૂદ્રવ્યા શિબિકા ચેયં તદૂદ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ । ભવતો મેઽખિલસ્યાસ્ય મમત્વેનોપબૃ હિતઃ
આ પલકી પદાર્થથી બનેલી છે, અને જીવસમૂહ પણ પદાર્થથી જ બનેલો છે; એ બધું, તું કે હું, માત્ર મમત્વથી જ ટક્યું છે.
એવમુક્ત્વાભવન્મૈની સ વહઞ્છિબિકાં દ્રિજ ! સોઽપિ રાજાવતીર્ય્યોર્વ્યં તત્પાદૌ જગૃહે ત્વરન્
આ રીતે કહીને, જ્ઞાની એ પલકી વહેતો રહ્યો; અને રાજા તરત જ જમીન પર ઊતર્યો અને ઉત્સાહથી તેના પગ પકડી લીધા.
ભો ભો વિસૃજ્ય શિબિકાં પ્રસાદં કુરુ મે દ્રિજ! કથ્યતાં કો ભવાનત્ર જાલમરૂપધરઃ સ્થિતઃ
"હે, હે! પલકી મૂકી દે અને મને કૃપા કર, દ્વિજ! કહો, તમે કોણ છો, અહીં કઈ રીતે આવી રહસ્યમય રૂપે ઊભા છો?"
યો ભવાન્ યન્નિમિત્તં વા યદાગમનકારણ્મ્ । તત્સર્વં કથ્યતાં વિદૂન્ ! મહ્મ શુશ્રૂષવે ત્વયા
"તમે કોણ છો, કયા હેતુથી આવ્યા છો, અને આવવાનું કારણ શું છે? આ બધું કહો, હે વિદ્વાન, હું તમારી વાત સાંભળવા આતુર છું."
શ્રૂયતાં કોઽહમિત્યેતદૂક્તું ભૂપ! ન શક્યતે । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ સર્વત્ર ગમનક્રિયા
હે રાજા! સાંભળો, 'હું કોણ છું' એ કહેવું શક્ય નથી; અને સર્વત્ર, આનંદ માટે જ ગમન કરવામાં આવે છે.
સુખદુઃ ખોપભોગૌ તુ તૌ દેહાદ્યુ પપાદકૌ । ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તુ જન્તુર્દેહાદિમૃચ્છતિ
સુખ અને દુઃખનો અનુભવ શરીર અને તેના અંગોથી થાય છે; ધર્મ અને અધર્મથી એ ઉત્પન્ન થાય છે, અને જીવ એનો અનુભવ કરવા માટે શરીર વગેરે મેળવે છે.
સર્વસ્યૈવ હિ બૂપાલ ! જન્તોઃ સર્વત્ર કારણમ્ । ધર્માધર્મૌ યતઃ કસ્માત્ કારણાં પૃચ્છયતે ત્વયા
હે ધરતીના રક્ષક! દરેક જીવ માટે ધર્મ અને અધર્મ જ બધાની મૂળ કારણ છે; તો પછી તમે કારણ વિશે કેમ પૂછો છો?
ધર્માધમાં ન સન્દેહઃ સર્વકાર્ય્યેષુ કારણમ્ । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ દેહાદ્દ હાન્તરાગમઃ
બધા કાર્યોમાં ધર્મ અને અધર્મ જ કારણ છે, એમાં કોઈ સંશય નથી; અને આનંદ માટે શરીર પ્રાપ્ત થાય છે અને પછી છોડી દેવામાં આવે છે.
યત્ત્વૈતદ ભવતા પ્રોક્ત કોઽહમિત્યેતદાત્મનઃ । વક્તુ ન શક્યતે શ્રોતુ તન્મમેચ્છા પ્રવર્ત્તતે
તમે જે પૂછ્યું—'હું કોણ છું?'—આ આત્મા વિષેનું સાચું જ્ઞાન બોલી શકાતું નથી, સાંભળી શકાતું નથી; છતાં, મને એ જાણવાની ઇચ્છા થાય છે.
યોઽસ્તિ સોઽહમિતિ બ્રહ્મન્! કથં વક્તું ન શક્યતે । આત્મન્યેષ ન દોષાય શબ્દોઽહમિતિ યો દ્રિજ
હે બ્રાહ્મણ! જો કોઈ છે, તો 'હું એ છું' એમ કેમ ન કહી શકાય? આત્મા માટે 'હું છું' એવો શબ્દ ખોટો નથી, હે દ્વિજ!
શબ્દોઽહમિતિ દોષાય આત્મન્યેષ તથૈવ તત્ । અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણાઃ
'હું છું' એવો શબ્દ આત્મા માટે ખોટો છે, અને એ જ રીતે છે; જે આત્મા 아닌માં આત્માનું જ્ઞાન થાય, કે માત્ર શબ્દથી ઓળખાય, એ ભ્રાંતિનું લક્ષણ છે.
જિહ્વા બ્રવીત્યહમિતિ દન્તોષ્ઠૌ તાલુક નૃપ! એતે નાહં યતઃ સર્વે વાઙૂનિષ્પાદનહેતવઃ
હે રાજા! જીભ 'હું છું' કહે છે, દાંત, ઓંઠ, તાળુ પણ કહે છે; પણ એમાંનું કંઈક પણ સાચું 'હું' નથી, કારણ કે એ બધું તો બોલવાનું સાધન છે.
કિંહેતુભિર્વદત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયમ્ । તથાપિ વાગ્ નાહમેતદ્ વક્તુ મિત્થં ન યુજ્યતે
શબ્દ પોતે 'હું છું' કેમ કહે છે? છતાં, શબ્દ પોતે આત્મા નથી; એટલે આવું કહેવું યોગ્ય નથી.
પિણ્ડઃ પૃથગ્ યતઃ પુસઃ શિરઃ પાણ્યાદિલક્ષણાઃ । તતોઽહમિતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્! કરોમ્યહમ્
શરીર તો અલગ અલગ ભાગોથી બનેલું છે—માથું, હાથ વગેરે; હે રાજા! એમાં કઈ વસ્તુને 'હું' કહી શકું?
યદ્યન્યોઽસ્તિ પરઃ કોઽપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ ! તદૈષોઽહમયઞ્ચાન્યો વક્તુમેવમપીષ્યતે
હે શ્રેષ્ઠ રાજા! જો મારાથી અલગ બીજું કંઈક છે, તો 'હું આ છું, એ બીજું છે' એમ કહેવું યોગ્ય છે.
યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ । તદા હિ કો ભવાન્ કોઽહમિત્યેતદ્ વિફલં વચઃ
જ્યારે એક જ પુરુષ બધા શરીરોમાં સ્થિત છે, ત્યારે 'તમે કોણ?' કે 'હું કોણ?' એવા પ્રશ્નો વ્યર્થ છે.
ત્વં રાજા શિબિકા ચેયમિમે વાહાઃ પુરઃ સરાઃ । અયઞ્ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે
તમે રાજા છો, આ પલકી છે, આ વાહકો છે, આ આગળનો રસ્તો છે; આ દુનિયા તમારી છે, હે રાજા, પણ એ બધું સાચું નથી.
વૃક્ષદૂ દારુ તતશ્ચૈયં શિબિકા ત્વદધિષ્ઠિતા । કિં વૃક્ષસંજ્ઞા વાસ્યાઃ સ્યાદ્દારુસંજ્ઞાથવા નૃપ
પલકી તો વૃક્ષમાંથી મળેલા લાકડાથી બનેલી છે, હે રાજા; તો એને વૃક્ષ કહીએ કે લાકડું?
વૃક્ષારૂઢો મહારાજો નાયં વદતિ તે જનઃ । ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિબિકાગતમ્
કોઈ કહેતું નથી કે 'મહારાજ વૃક્ષ પર બેઠા છે', કે 'તમે લાકડામાં છો', જ્યારે તમે પલકીમાં બેઠા હો.
શિબિકા દારુસઙ્ગાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતઃ । આન્વષ્યતાં નૃપશ્વેષ્ઠ! તદ્ભદે શિબિકા ત્વયા
પલકી લાકડાંના જોડાણથી, બનાવટથી અને ગોઠવણીથી ઉભી છે; હે શ્રેષ્ઠ રાજા! વિચાર કરો—તો પલકી તમારી સાથે છે.