ગૃહીતો વિષ્ટિના વિપ્રઃ સર્વજ્ઞાનૈકભાજનમ્ । જાતિસ્મણેઽસૌ પાપસ્ય ક્ષયકામ ઉવાહ તામ્
જે બ્રાહ્મણ સર્વજ્ઞાનનો એકમાત્ર પાત્ર હતો અને પોતાના ભૂતકાળના જન્મોને યાદ રાખતો હતો, તેણે પણ પાપનો નાશ થાય એ ઈચ્છાથી, વિષ્ટિ માટે પકડાયા પછી, શિવિકા ઉઠાવી.
યયૌ જડ઼ગતિઃ સોઽથ યુગમાત્રવલોકનઃ । કુર્વન્ મતિમતાં શ્રેષ્ઠસ્તદન્યે ત્વરિતં યયુઃ
તે પછી, એ વૃદ્ધની જેમ ધીમી ચાલે ચાલતો રહ્યો અને થોડોક સમય જ જોઈને આગળ વધતો; જ્યારે બીજા બુદ્ધિશાળી લોકો ઝડપથી જતા રહ્યા.
વિલોક્ય નૃપતિઃ સોઽથ વિષમાં શિબિકાગતિમ્ । કિમેતદિત્યાહ સમં ગમ્યતાં શિબિકાવહાઃ
પછી, રાજાએ શિવિકા અસમતળ ચાલે છે તે જોઈને કહ્યું: 'આ શું છે? શિવિકા સરખી રીતે લઈ જાવ, વહાકો!'
પુનસ્તથૈવ શિબિકાં વિલોક્ય વિષમાં હિ સઃ । નૃપઃ કિમેતદિત્યાહ ભવદ ભિર્ગમ્યતેઽન્યથા
પછી ફરી, શિવિકા અસમતળ ચાલે છે તે જોઈને, રાજાએ કહ્યું: 'આ શું છે? તમે શિવિકા યોગ્ય રીતે કેમ લઈ જતા નથી?'
ભૂપતેર્વદતસ્તસ્ય શ્રુત્વેત્થં બહુશો વચઃ । શિબિકાવાહકાઃ પ્રોચુરયં યાતીત્યસત્વરમ્
રાજા વારંવાર આવું કહે છે તે સાંભળી, શિવિકા વહાકોએ જવાબ આપ્યો: 'આ માણસ ધીમે ચાલે છે.'
કિં શ્રાન્તોઽસ્યલ્પમદ્વાનં ત્વયોઢા શિહિકા મમ । કિમાયાસસહો ન ત્વં પીનાનસિ નિરીક્ષ્યસે
'શું તું મારી શિવિકા થોડું જ અંતર લઈ જવાથી થાકી ગયો છે? કે પછી તું મહેનત સહન કરી શકતો નથી, જ્યારે તું દેખાવમાં તંદુરસ્ત લાગે છે?'
નાહં પીવાન્ન ચૈવોઢા શિબિકા ભવતો મયા । ન શ્રાન્તોઽસ્મિ ન ચાયાસઃ સોઞવ્યોઽસ્તિ મહીપતે
'હું તંદુરસ્ત નથી, ન તો હું તમારી શિવિકા લઈ જઈ રહ્યો છું. હું થાક્યો નથી, ને મને કોઈ મહેનત પણ લાગતી નથી, હે રાજા.'
પ્રત્યક્ષં દૃશ્યસે પીવાનદ્યાંપિ શિબિકા ત્વયિ । શ્રમશ્વ ભારોદૂહને ભવત્યેવ હિ દેહિનામ્
'તમે સ્પષ્ટ જોઈ શકો છો કે હું તંદુરસ્ત છું અને શિવિકા પણ મારી ઉપર છે. શરીર ધરાવનારને ભાર ઉઠાવવાથી થાક તો થાય જ છે.'
પ્રત્યક્ષ ભવતા ભૂપ ! યદૂ દૃષ્ટ મમ તદૂદ । બલવાનબલશ્ચેતિ વાચ્યં પશ્વાદૂ વિશેષણમ્
'હે રાજા, તમે જે મને જોઈને કહો છો કે હું તંદુરસ્ત કે કમજોર છું, એ તો પશુઓના ગુણ છે, આત્માના નહિ.'
ત્વયોઢ઼ા શિબિકા ચેતિ ત્વય્યદ્યાપિ ચ સંસ્થિતા । મિથ્યૈતદત્ર તુ ભવાઞ્છૃણોતુ વચનં મમ
'જો શિવિકા તમારી છે અને તમારી ઉપર રાખવામાં આવી છે, તો પણ એ ખોટું છે; પણ આ વિષયમાં મારા વચન સાંભળો.'
ભૂમૌ પાદયુગસ્યાસ્થા જહ્ઘ પાદદૂયે સ્થિતે । ઊરૂ જઙ્ઘાદૂયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્
જ્યારે પગનું જોડી જમીન પર મુકાય છે, ત્યારે પગ અને પિંડળી જમીનને સ્પર્શ કરે છે; પિંડળી ઉપર જાંઘ આવે છે, અને તેના ઉપર પેટ હોય છે, જે બધાનું આધાર બને છે.
વક્ષઃ સ્થલં તથા બાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ । સ્કન્ધાશ્રિતેયં શિબિકા મમ ભારોઽત્ર કિકૃતઃ
પેટ ઉપર છાતી અને હાથ, તેમજ ખભા સ્થિત છે; આ પલકી ખભા પર રાખવામાં આવી છે, એટલે તેનો ભાર પણ અહીં જ આવે છે.
શિબિકાયાં સ્થિતં ચેદં વપુસ્ત્વદુપલક્ષિતમ્ । તત્ર ત્વમહમપ્યત્ર પ્રોચ્યતે ચેદમન્યથા
આ શરીર, જેને તમે પલકીમાં બેઠેલું જોઈ રહ્યા છો, જો તેને 'તું' કે 'હું' કહીને ઓળખાવાય, તો એ સાચું નથી, એ કંઈક બીજું જ છે.
અહં ત્વઞ્ચ તથાન્યે ચ ભૂતૈરુહ્મામ પાર્થિવ । ગુણપ્રવાહપતિતો ભૂતવર્ગોઽપિ યાત્યયમ્
હું, તું અને બીજા બધા પણ, રાજા, તત્વોથી જ ઊભા છીએ; અને ગુણોની પ્રવાહમાં પડેલો આ જીવસમૂહ પણ અંતે વિલય પામે છે.
કર્મવશ્યા ગુણાશ્ચૈતે સત્ત્વાદ્યા- પૃથિવીપતે ! અવિદ્યાસઞ્ચિતં કર્મ્મ તજ્વાશેષેષુ જન્તુષુ
રાજા! સત્વાદિ ગુણો પણ કર્મના આધાર પર ચાલે છે; અને અજ્ઞાનથી ભેગું થયેલું કર્મ બધાં જીવમાં જોડાય છે.
આત્મા શુદ્ધોઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । પ્રવૃદ્ધયપચયૌ નાસ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ
આત્મા શુદ્ધ, અવિનાશી, શાંત, ગુણરહિત અને પ્રકૃતિથી પર છે; એ એકને, બધા જીવોમાં, ન વૃદ્ધિ છે, ન ક્ષય છે.
યદા નોપચયસ્તસ્ય ન ચૈવાપચયે નૃપ! તદા પીવાનસીતીત્થં કયા યુત્તયા ત્વયેરિતમ્
રાજા! જ્યારે એ આત્મામાં ન વૃદ્ધિ છે, ન ક્ષય, ત્યારે 'મોટો છે કે નાનો' એમ તમે કેવી રીતે કહી શકો?
ભૂ-પાદ-જઙ્ઘા-ક્ઠ્યૂરુ-જઠરાદિષુ સંસ્થિતે । શિબિકેયં યતા સ્કન્ધે તથા ભારઃ સમસ્ત્વયા
જેમ પલકી પગ, પિંડળી, જાંઘ, પેટ વગેરેના સહારે ખભા પર રાખવામાં આવે છે, તેમ તારા દ્વારા પણ એ ભાર વહેવામાં આવે છે.
તદાન્યૈર્જન્તુભર્ભૂપ ! શિબિકોઢા ન કેવલમ્ । લૈ-દ્રુમ-ગૃહોત્થોઽપિ પૃથિવીસમ્ભવોઽપિ વા
રાજા! આ પલકી માત્ર તું જ વહેવી રહ્યો નથી, પણ બીજા જીવ પણ એમાં જોડાયેલા છે; એ લાકડું, વૃક્ષ, ઘર કે જમીનમાંથી બનેલી હોય શકે છે.
યદા પુસઃ પૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કારણૌર્નૃપ ! સોઢવ્યસ્તુ તદાયાસઃ કથં વા નૃપતે । મયા
રાજા! જ્યારે વહેવાનો ભેદ કુદરતી કારણોથી થાય છે, ત્યારે એ મહેનત સહન કરવી પડે છે; તો પછી એ મારી તરફથી કેમ ગણાય?
યદૂદ્રવ્યા શિબિકા ચેયં તદૂદ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ । ભવતો મેઽખિલસ્યાસ્ય મમત્વેનોપબૃ હિતઃ
આ પલકી પદાર્થથી બનેલી છે, અને જીવસમૂહ પણ પદાર્થથી જ બનેલો છે; એ બધું, તું કે હું, માત્ર મમત્વથી જ ટક્યું છે.
એવમુક્ત્વાભવન્મૈની સ વહઞ્છિબિકાં દ્રિજ ! સોઽપિ રાજાવતીર્ય્યોર્વ્યં તત્પાદૌ જગૃહે ત્વરન્
આ રીતે કહીને, જ્ઞાની એ પલકી વહેતો રહ્યો; અને રાજા તરત જ જમીન પર ઊતર્યો અને ઉત્સાહથી તેના પગ પકડી લીધા.
ભો ભો વિસૃજ્ય શિબિકાં પ્રસાદં કુરુ મે દ્રિજ! કથ્યતાં કો ભવાનત્ર જાલમરૂપધરઃ સ્થિતઃ
"હે, હે! પલકી મૂકી દે અને મને કૃપા કર, દ્વિજ! કહો, તમે કોણ છો, અહીં કઈ રીતે આવી રહસ્યમય રૂપે ઊભા છો?"
યો ભવાન્ યન્નિમિત્તં વા યદાગમનકારણ્મ્ । તત્સર્વં કથ્યતાં વિદૂન્ ! મહ્મ શુશ્રૂષવે ત્વયા
"તમે કોણ છો, કયા હેતુથી આવ્યા છો, અને આવવાનું કારણ શું છે? આ બધું કહો, હે વિદ્વાન, હું તમારી વાત સાંભળવા આતુર છું."
શ્રૂયતાં કોઽહમિત્યેતદૂક્તું ભૂપ! ન શક્યતે । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ સર્વત્ર ગમનક્રિયા
હે રાજા! સાંભળો, 'હું કોણ છું' એ કહેવું શક્ય નથી; અને સર્વત્ર, આનંદ માટે જ ગમન કરવામાં આવે છે.
સુખદુઃ ખોપભોગૌ તુ તૌ દેહાદ્યુ પપાદકૌ । ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તુ જન્તુર્દેહાદિમૃચ્છતિ
સુખ અને દુઃખનો અનુભવ શરીર અને તેના અંગોથી થાય છે; ધર્મ અને અધર્મથી એ ઉત્પન્ન થાય છે, અને જીવ એનો અનુભવ કરવા માટે શરીર વગેરે મેળવે છે.
સર્વસ્યૈવ હિ બૂપાલ ! જન્તોઃ સર્વત્ર કારણમ્ । ધર્માધર્મૌ યતઃ કસ્માત્ કારણાં પૃચ્છયતે ત્વયા
હે ધરતીના રક્ષક! દરેક જીવ માટે ધર્મ અને અધર્મ જ બધાની મૂળ કારણ છે; તો પછી તમે કારણ વિશે કેમ પૂછો છો?
ધર્માધમાં ન સન્દેહઃ સર્વકાર્ય્યેષુ કારણમ્ । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ દેહાદ્દ હાન્તરાગમઃ
બધા કાર્યોમાં ધર્મ અને અધર્મ જ કારણ છે, એમાં કોઈ સંશય નથી; અને આનંદ માટે શરીર પ્રાપ્ત થાય છે અને પછી છોડી દેવામાં આવે છે.
યત્ત્વૈતદ ભવતા પ્રોક્ત કોઽહમિત્યેતદાત્મનઃ । વક્તુ ન શક્યતે શ્રોતુ તન્મમેચ્છા પ્રવર્ત્તતે
તમે જે પૂછ્યું—'હું કોણ છું?'—આ આત્મા વિષેનું સાચું જ્ઞાન બોલી શકાતું નથી, સાંભળી શકાતું નથી; છતાં, મને એ જાણવાની ઇચ્છા થાય છે.
યોઽસ્તિ સોઽહમિતિ બ્રહ્મન્! કથં વક્તું ન શક્યતે । આત્મન્યેષ ન દોષાય શબ્દોઽહમિતિ યો દ્રિજ
હે બ્રાહ્મણ! જો કોઈ છે, તો 'હું એ છું' એમ કેમ ન કહી શકાય? આત્મા માટે 'હું છું' એવો શબ્દ ખોટો નથી, હે દ્વિજ!