પિતર્યુપરતે સોઽથ ભ્રાતૃ-ભ્રાતૃવ્ય-બાન્ધવૈઃ । કારિતઃ ક્ષેત્રકર્માદિ કદન્નાહારપોષિતઃ
પિતાના અવસાન પછી, તેને ભાઈઓ, કાકા અને સંબંધીઓએ ખેતરનું કામ વગેરે કરાવ્યું અને જઠરાગ્નિ માટે જાડું ભોજન આપ્યું.
સ તૂક્ષપીનાવયવો જદ़કારી ચ કર્મણિ । સર્વલોકોપકરણાં બભૂવાહારવેતનઃ
તેનું શરીર દુર્બળ હતું અને કામમાં જડપણ દેખાડતો, છતાં બધાનું કામ કરતો અને ફક્ત ભોજન જ મળતું.
[તં તાદૃશમસંસ્કારં વિપ્રાકૃવિચેષ્ટિતમ્ । ક્ષત્તા પૃષતરાજસ્ય કાલ્યૈ પશુમકલ્પયત્
રાજાના આદેશથી, કક્ષાધિકારીએ તેને એવો અસંસ્કારી અને બ્રાહ્મણના જેવો વર્તન ન કરતો જોઈ, કાળી દેવી માટે યજ્ઞમાં બલિ તરીકે તૈયાર કર્યો.
રાત્રૌ તં સમલઙકૃત્ય વૈશસસ્ય વિધાનતઃ । અધિષ્ઠિતં મહાકાલી જ્ઞાત્વા યોગેશ્વરં તથા
રાત્રે, વૈશસ યજ્ઞની રીત પ્રમાણે તેને શણગાર્યા પછી, મહાકાળી દેવી, યોગેશ્વર ત્યાં હાજર છે તે જાણીને, પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું.
તતઃ ખડ ગં સમાદાય નિશિતં નિશિ સા તથા । ક્ષત્તાર ક્રૂરકર્માણમચ્છિનત્ કણ્ઠમૂલતઃ । સ્વપાર્ષદયુતા દેવી પપૌ રુધિરમુલ્વણમ્
પછી, રાત્રે, દેવીએ તીખી તલવાર લઈને, પોતાના સહયોગીઓ સાથે, કક્ષાધિકારીનો ગળો મૂળેથી કાપી નાખ્યો અને ઘણું લોહી પીધું.
તતઃ સૌવીરરાજસ્ય પ્રયાતસ્ય મહાત્મનઃ । વિષ્ટિકર્તાથ મન્યેત વિષ્ટિયોગ્યોઽયમિત્યપિ
પછી, જ્યારે સૌવીર દેશના મહાન આત્માવાળા રાજા જતા રહ્યા, ત્યારે વિષ્ટિ એકત્ર કરનારએ વિચાર્યું: 'આ માણસ વિષ્ટિ માટે યોગ્ય છે.'
તં તાદૃશં મહાત્માનં ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્ ।]* *[ એતદાકારબન્ધનીદૂયાન્તર્ગતબાગઃ સર્વત્ર પુસ્તકે ન દૃશ્યતે । શ્રીધરેણાપ્યસ્ય વ્યાખ્યા ન કૃતા, અતઃ સર્વસમ્મતિ શૂન્યત્વાદયં બાગો બન્ધનીદૂયગર્મૈ સ્થાપિતઃ ।] તં તાદૃશમસંસ્કારં વિપ્રાકૃતિવિચેષ્ટિતમ્ । ક્ષત્તા સૌવીરરાજસ્ય વિષ્ટિયોગ્યમમન્યત
તે મહાન આત્માવાળાને, જે રાખથી ઢંકાયેલો હતો અને અગ્નિ જેવો દેખાતો હતો, વિષ્ટિ એકત્ર કરનારએ, તેના અસંસ્કારી અને બ્રાહ્મણના જેવો વર્તન ન હોવાથી, વિષ્ટિ માટે યોગ્ય માન્યો.
સ રાજા શિવિકારૂઢો ગન્તૂં કૃતમતિર્દ્રિજ ! બભૂવેક્ષુમતીતીરે કપિલર્ષેર્વરાશ્રમમ્
રાજાએ, જવાનું નક્કી કરીને, શિવિકામાં બેસી, ઇક્ષુમતી નદીના કિનારે આવેલા કપિલ ઋષિના ઉત્તમ આશ્રમ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
શ્રેયઃ કિમત્ર સંસારે દુઃ ખપ્રાયે નૃણામિતિ । પ્રષ્ટું તં મોક્ષધર્મજ્ઞ કપિલાખ્યં મહામુનિમ્
આ સંસારમાં મનુષ્યોને જે દુઃખ મળે છે, તેમાં શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ શું છે, એ પૂછવા માટે, મુક્તિના ધર્મ જાણતા કપિલ નામના મહામુનિ પાસે જવાની ઇચ્છા રાખી.
ઉવાહ શિવિકાં તસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ । નૃણાં વિષ્ટિગૃહીતાનામન્યેષાં સોઽપિ મધ્યગઃ
કક્ષાધિકારીના કહેવા પર, તેણે પણ બીજા વિષ્ટિ માટે પકડાયેલા માણસો સાથે મળીને, રાજાની શિવિકા ઉઠાવી.
ગૃહીતો વિષ્ટિના વિપ્રઃ સર્વજ્ઞાનૈકભાજનમ્ । જાતિસ્મણેઽસૌ પાપસ્ય ક્ષયકામ ઉવાહ તામ્
જે બ્રાહ્મણ સર્વજ્ઞાનનો એકમાત્ર પાત્ર હતો અને પોતાના ભૂતકાળના જન્મોને યાદ રાખતો હતો, તેણે પણ પાપનો નાશ થાય એ ઈચ્છાથી, વિષ્ટિ માટે પકડાયા પછી, શિવિકા ઉઠાવી.
યયૌ જડ઼ગતિઃ સોઽથ યુગમાત્રવલોકનઃ । કુર્વન્ મતિમતાં શ્રેષ્ઠસ્તદન્યે ત્વરિતં યયુઃ
તે પછી, એ વૃદ્ધની જેમ ધીમી ચાલે ચાલતો રહ્યો અને થોડોક સમય જ જોઈને આગળ વધતો; જ્યારે બીજા બુદ્ધિશાળી લોકો ઝડપથી જતા રહ્યા.
વિલોક્ય નૃપતિઃ સોઽથ વિષમાં શિબિકાગતિમ્ । કિમેતદિત્યાહ સમં ગમ્યતાં શિબિકાવહાઃ
પછી, રાજાએ શિવિકા અસમતળ ચાલે છે તે જોઈને કહ્યું: 'આ શું છે? શિવિકા સરખી રીતે લઈ જાવ, વહાકો!'
પુનસ્તથૈવ શિબિકાં વિલોક્ય વિષમાં હિ સઃ । નૃપઃ કિમેતદિત્યાહ ભવદ ભિર્ગમ્યતેઽન્યથા
પછી ફરી, શિવિકા અસમતળ ચાલે છે તે જોઈને, રાજાએ કહ્યું: 'આ શું છે? તમે શિવિકા યોગ્ય રીતે કેમ લઈ જતા નથી?'
ભૂપતેર્વદતસ્તસ્ય શ્રુત્વેત્થં બહુશો વચઃ । શિબિકાવાહકાઃ પ્રોચુરયં યાતીત્યસત્વરમ્
રાજા વારંવાર આવું કહે છે તે સાંભળી, શિવિકા વહાકોએ જવાબ આપ્યો: 'આ માણસ ધીમે ચાલે છે.'
કિં શ્રાન્તોઽસ્યલ્પમદ્વાનં ત્વયોઢા શિહિકા મમ । કિમાયાસસહો ન ત્વં પીનાનસિ નિરીક્ષ્યસે
'શું તું મારી શિવિકા થોડું જ અંતર લઈ જવાથી થાકી ગયો છે? કે પછી તું મહેનત સહન કરી શકતો નથી, જ્યારે તું દેખાવમાં તંદુરસ્ત લાગે છે?'
નાહં પીવાન્ન ચૈવોઢા શિબિકા ભવતો મયા । ન શ્રાન્તોઽસ્મિ ન ચાયાસઃ સોઞવ્યોઽસ્તિ મહીપતે
'હું તંદુરસ્ત નથી, ન તો હું તમારી શિવિકા લઈ જઈ રહ્યો છું. હું થાક્યો નથી, ને મને કોઈ મહેનત પણ લાગતી નથી, હે રાજા.'
પ્રત્યક્ષં દૃશ્યસે પીવાનદ્યાંપિ શિબિકા ત્વયિ । શ્રમશ્વ ભારોદૂહને ભવત્યેવ હિ દેહિનામ્
'તમે સ્પષ્ટ જોઈ શકો છો કે હું તંદુરસ્ત છું અને શિવિકા પણ મારી ઉપર છે. શરીર ધરાવનારને ભાર ઉઠાવવાથી થાક તો થાય જ છે.'
પ્રત્યક્ષ ભવતા ભૂપ ! યદૂ દૃષ્ટ મમ તદૂદ । બલવાનબલશ્ચેતિ વાચ્યં પશ્વાદૂ વિશેષણમ્
'હે રાજા, તમે જે મને જોઈને કહો છો કે હું તંદુરસ્ત કે કમજોર છું, એ તો પશુઓના ગુણ છે, આત્માના નહિ.'
ત્વયોઢ઼ા શિબિકા ચેતિ ત્વય્યદ્યાપિ ચ સંસ્થિતા । મિથ્યૈતદત્ર તુ ભવાઞ્છૃણોતુ વચનં મમ
'જો શિવિકા તમારી છે અને તમારી ઉપર રાખવામાં આવી છે, તો પણ એ ખોટું છે; પણ આ વિષયમાં મારા વચન સાંભળો.'
ભૂમૌ પાદયુગસ્યાસ્થા જહ્ઘ પાદદૂયે સ્થિતે । ઊરૂ જઙ્ઘાદૂયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્
જ્યારે પગનું જોડી જમીન પર મુકાય છે, ત્યારે પગ અને પિંડળી જમીનને સ્પર્શ કરે છે; પિંડળી ઉપર જાંઘ આવે છે, અને તેના ઉપર પેટ હોય છે, જે બધાનું આધાર બને છે.
વક્ષઃ સ્થલં તથા બાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ । સ્કન્ધાશ્રિતેયં શિબિકા મમ ભારોઽત્ર કિકૃતઃ
પેટ ઉપર છાતી અને હાથ, તેમજ ખભા સ્થિત છે; આ પલકી ખભા પર રાખવામાં આવી છે, એટલે તેનો ભાર પણ અહીં જ આવે છે.
શિબિકાયાં સ્થિતં ચેદં વપુસ્ત્વદુપલક્ષિતમ્ । તત્ર ત્વમહમપ્યત્ર પ્રોચ્યતે ચેદમન્યથા
આ શરીર, જેને તમે પલકીમાં બેઠેલું જોઈ રહ્યા છો, જો તેને 'તું' કે 'હું' કહીને ઓળખાવાય, તો એ સાચું નથી, એ કંઈક બીજું જ છે.
અહં ત્વઞ્ચ તથાન્યે ચ ભૂતૈરુહ્મામ પાર્થિવ । ગુણપ્રવાહપતિતો ભૂતવર્ગોઽપિ યાત્યયમ્
હું, તું અને બીજા બધા પણ, રાજા, તત્વોથી જ ઊભા છીએ; અને ગુણોની પ્રવાહમાં પડેલો આ જીવસમૂહ પણ અંતે વિલય પામે છે.
કર્મવશ્યા ગુણાશ્ચૈતે સત્ત્વાદ્યા- પૃથિવીપતે ! અવિદ્યાસઞ્ચિતં કર્મ્મ તજ્વાશેષેષુ જન્તુષુ
રાજા! સત્વાદિ ગુણો પણ કર્મના આધાર પર ચાલે છે; અને અજ્ઞાનથી ભેગું થયેલું કર્મ બધાં જીવમાં જોડાય છે.
આત્મા શુદ્ધોઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । પ્રવૃદ્ધયપચયૌ નાસ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ
આત્મા શુદ્ધ, અવિનાશી, શાંત, ગુણરહિત અને પ્રકૃતિથી પર છે; એ એકને, બધા જીવોમાં, ન વૃદ્ધિ છે, ન ક્ષય છે.
યદા નોપચયસ્તસ્ય ન ચૈવાપચયે નૃપ! તદા પીવાનસીતીત્થં કયા યુત્તયા ત્વયેરિતમ્
રાજા! જ્યારે એ આત્મામાં ન વૃદ્ધિ છે, ન ક્ષય, ત્યારે 'મોટો છે કે નાનો' એમ તમે કેવી રીતે કહી શકો?
ભૂ-પાદ-જઙ્ઘા-ક્ઠ્યૂરુ-જઠરાદિષુ સંસ્થિતે । શિબિકેયં યતા સ્કન્ધે તથા ભારઃ સમસ્ત્વયા
જેમ પલકી પગ, પિંડળી, જાંઘ, પેટ વગેરેના સહારે ખભા પર રાખવામાં આવે છે, તેમ તારા દ્વારા પણ એ ભાર વહેવામાં આવે છે.
તદાન્યૈર્જન્તુભર્ભૂપ ! શિબિકોઢા ન કેવલમ્ । લૈ-દ્રુમ-ગૃહોત્થોઽપિ પૃથિવીસમ્ભવોઽપિ વા
રાજા! આ પલકી માત્ર તું જ વહેવી રહ્યો નથી, પણ બીજા જીવ પણ એમાં જોડાયેલા છે; એ લાકડું, વૃક્ષ, ઘર કે જમીનમાંથી બનેલી હોય શકે છે.
યદા પુસઃ પૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કારણૌર્નૃપ ! સોઢવ્યસ્તુ તદાયાસઃ કથં વા નૃપતે । મયા
રાજા! જ્યારે વહેવાનો ભેદ કુદરતી કારણોથી થાય છે, ત્યારે એ મહેનત સહન કરવી પડે છે; તો પછી એ મારી તરફથી કેમ ગણાય?