વિષાણાગ્રણ મદૂબાહુકણ્ડૂયનપરો હિ સઃ । ક્ષેમેણાભ્યાગતોઽરણ્યાદિપિ માં સુખયિષ્યતિ
એ જંગલમાંથી સુરક્ષિત પાછો આવશે, પોતાનો શિંગડો ગળે ઘસતો, મને ખુશ કરશે.
એતે લૂનશિખાસ્તસ્ય દશનૈરચિરોદૂગતૈઃ । કુશાઃ કાસા વિરાજન્તે વટવઃ સામગા ઇવ
આ ઘાસના પાંદડા, જેના ટોચ એના દાંતથી કાપી લીધા છે, સુંદર રીતે ઝગમગે છે, જાણે ગાયકોની ટોળકી હોય.
ઇત્થં ચિરગતે તસ્મિન્ સ ચક્ર માનસં મુનિઃ । પ્રીતિપ્રસન્નવદનઃ પાર્શ્વસ્થે ચાભવન્મૃગે
એ રીતે, જ્યારે તે હરણનું બચ્ચું લાંબા સમય સુધી દૂર રહ્યું, ત્યારે મુનિનું મન એમાં જ લાગેલું રહ્યું; અને જ્યારે તે બચ્ચું પાસે હતું, ત્યારે મુનિનો ચહેરો આનંદથી અને પ્રસન્નતાથી ભરાઈ જતો.
સમાધિભઙ્ગસ્તાસીત્ તન્મમત્વાદૃતાત્મનઃ । સન્ત્યક્તરાજ્યભોગર્દ્ધિખજનસ્યાપિ ભૂપતેઃ
તે હરણના બચ્ચાં પ્રત્યેના લગાવને કારણે, મુનિનું ધ્યાન ભંગ પામ્યું—even કે તે રાજા રાજસુખ અને વૈભવ છોડી ચૂક્યો હતો.
ચપલં ચપલે તસ્મિન્ દૂરગં દૂરગામિનિ । મૃગપતોઽભવજ્વિત્તં સ્થૈર્ય્યવત્તસ્ય ભૂપતેઃ
એ સ્થિર રાજાની સંપત્તિ હરણ જેવી ચંચળ બની ગઈ અને દૂર જતી રહી.
કાલેન ગચ્છતા સોઽથ કાલઞ્ચક્ર મહીપતિઃ । પિતેવ સાસ્ત્રં પુત્રેણ મૃગપોતેન વીક્ષિતઃ
સમય જતાં, રાજાને તે હરણના બાળકએ એ રીતે જોયો જેમ પુત્ર પિતાના વર્તનને જુએ છે.
મૃગમેવ તદાદ્રાક્ષીત્ ત્યજન્ પ્રાણાનસાવપિ । તન્મયત્વેન મૈત્રય! નાન્યત્ કિઞ્ચિદચિન્તયત્
પછી, માઇત્રેય, જ્યારે તે જીવ છોડતો હતો ત્યારે તેને ફક્ત હરણ જ દેખાતું હતું અને એમાં જ મન લગાવ્યું હતું, બીજું કશુંય વિચાર્યું નહોતું.
તતશ્વ તત્કાલકૃતાં ભાવનાં પ્રાપ્ય તાદૃશીમ્ । જમ્બૂમાર્ગે મહારણ્યે જાતો જાતિસ્મરો મૃગઃ
એ રીતે મૃત્યુ સમયે જે ભાવના હતી, તેના કારણે તે જાંબુ માર્ગના મોટા જંગલમાં, પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ રાખતું હરણ બની જન્મ્યો.
જાતિસ્મરત્વાદુદ્રિગ્નઃ સંસારસ્ય દ્રિજોત્તમ! વિહાય માતરં ભૂયઃ શાલગ્રામમુપાયયૌ
પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ હોવાથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેને સંસારથી વેરાગી થઈ, માતાને છોડી ફરી શાલગ્રામ ગયો.
શુષ્કૈસ્તૃણૈસ્તથા પર્ણૌઃ સ કુર્વ્વન્નાત્મપોષણમ્ । મૃગત્વહતુભૂતસ્ય કર્મ્મણો નિષ્કૃતિં યયૌ
ત્યાં તે સુકાઈ ગયેલા ઘાસ અને પાંદડાં ખાઈ પોતાનો ગુજરાન ચલાવતો અને હરણ તરીકે જન્મવાનું કારણ બનેલા કર્મોનું પ્રાયશ્ચિત કરતો.
તત્ર ચોતસૃષ્ટદેહોઽસૌ જજ્ઞ જાતિસ્મરો દ્રિજઃ । સદાચારવતાં શુદ્ધ યોગિનાં પ્રવરે કુલે
ત્યાં, હરણ શરીર છોડી, તે પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ રાખતો, સારા આચરણવાળા શુદ્ધ યોગીઓના ઉત્તમ કુળમાં જન્મ્યો.
અર્વ્વવિજ્ઞાનસમ્પન્નઃ સર્વ્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વવિત્ । અપશ્યત્ સ ચ મૈત્રેય ! આત્માનં પ્રકૃતેઃ પરમ્
તેને ઊંડું જ્ઞાન અને બધા શાસ્ત્રોનો સાચો અર્થ સમજાયો હતો, માઇત્રેય, અને તેણે આત્માને પ્રકૃતિથી જુદો જોઈ લીધો.
આત્મનોઽધિગતજ્ઞાનો દેવાદીનિ મહામુને । સર્વ્વભૂતાન્યભેદેન સ દદર્શ મહામતિઃ
આત્માનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, મહામુને, તેણે દેવ onwards બધા જીવોને પોતાથી અદ્વિતીય, એકરૂપ જોઈ લીધા.
ન પપાઠ ગુરુપ્રોક્તં કૃતોપનયનઃ શ્વુતિમ્ । ન દદર્શ ચ કર્માણિ શાસ્ત્રણિ જગૃહે ન ચ
ઉપનયન થયા પછી પણ, તેણે ગુરુએ શીખવેલું પાઠ ન બોલ્યો, ન તો કર્મકાંડ કર્યા, ન તો શાસ્ત્રોનું અભ્યાસ કર્યો.
ઉક્તોઽપિ બહુશઃ કિઞ્ચિડ઼વાક્યમભાષત । તદપ્યસંસ્કારગુણાં ગ્રામ્યવાક્યોક્તિસંશ્રિતમ્
કેટલાય વાર પૂછ્યા પછી પણ, તે બહુ ઓછું બોલતો અને એ પણ અસંસ્કારી, ગામઠી ભાષામાં જવાબ આપતો.
અપધ્વસ્તવપુઃ સોઽપિ મલિનામ્બરધૃગ્ દ્રિજઃ । ક્લિન્નદન્તાન્તરઃ સર્વૈઃ પરિભૂતઃ સ નાગરૈઃ
તેનું શરીર દુર્બળ, કપડાં ગંદા, દાંત અને મોઢું પણ અશુદ્ધ, એ દ્વિજને બધા શહેરવાસીઓ તિરસ્કાર કરતા.
સમ્માનના પરાં હાનિં યોગર્દ્ધેઃ કુરુતે યતઃ । જનેનાવમતો યોગી યોગસિદ્ધિઞ્ચ વિન્દતિ
કારણ કે, યોગીને માન મળવાથી યોગશક્તિમાં મોટું નુકસાન થાય છે; અને લોકો અવગણના કરે ત્યારે યોગી યોગસિદ્ધિ મેળવે છે.
તસ્માજ્વરેત વૈ યોગી સતાં માર્ગમદૂષયન્ । જના યથાવમન્યેરન્ ગચ્છયુર્નૈવ સઙ્ગતિમ્
એથી, યોગીએ સારા લોકોના માર્ગથી ક્યારેય દૂર ન જવું જોઈએ, લોકો અવગણે તો પણ; કારણ કે તેઓ તેની સ્થિતિ સુધી પહોંચી શકતા નથી.
હિરણ્યગર્ભવચનં વિચિન્ત્યેત્થં મહામતિઃ । આત્માનં દર્શયામાસ જડોન્મત્તાકૃતિં જને
હિરણ્યગર્ભના વચનને વિચારીને, મહાન બુદ્ધિશાળી એ લોકોમાં પોતાને મૂર્ખ કે ઉન્મત્ત જેવો દર્શાવ્યો.
ભુહૂક્તે કુલમ્ષવ્રીહ્માદિશાકં વન્યં ફલં કણાન્ । યદૂ યદાપ્રોતિ સુબહુ તદત્તે કાલસંયમમ્
જ્યારે તેને અનાજ, દાળ, તલ, ચોખા, મૂળ, જંગલી ફળ કે બીજ મળતાં, ત્યારે તે સમયનું ધ્યાન રાખી, જેટલું મળે તેટલું ખાઈ લેતો.
પિતર્યુપરતે સોઽથ ભ્રાતૃ-ભ્રાતૃવ્ય-બાન્ધવૈઃ । કારિતઃ ક્ષેત્રકર્માદિ કદન્નાહારપોષિતઃ
પિતાના અવસાન પછી, તેને ભાઈઓ, કાકા અને સંબંધીઓએ ખેતરનું કામ વગેરે કરાવ્યું અને જઠરાગ્નિ માટે જાડું ભોજન આપ્યું.
સ તૂક્ષપીનાવયવો જદ़કારી ચ કર્મણિ । સર્વલોકોપકરણાં બભૂવાહારવેતનઃ
તેનું શરીર દુર્બળ હતું અને કામમાં જડપણ દેખાડતો, છતાં બધાનું કામ કરતો અને ફક્ત ભોજન જ મળતું.
[તં તાદૃશમસંસ્કારં વિપ્રાકૃવિચેષ્ટિતમ્ । ક્ષત્તા પૃષતરાજસ્ય કાલ્યૈ પશુમકલ્પયત્
રાજાના આદેશથી, કક્ષાધિકારીએ તેને એવો અસંસ્કારી અને બ્રાહ્મણના જેવો વર્તન ન કરતો જોઈ, કાળી દેવી માટે યજ્ઞમાં બલિ તરીકે તૈયાર કર્યો.
રાત્રૌ તં સમલઙકૃત્ય વૈશસસ્ય વિધાનતઃ । અધિષ્ઠિતં મહાકાલી જ્ઞાત્વા યોગેશ્વરં તથા
રાત્રે, વૈશસ યજ્ઞની રીત પ્રમાણે તેને શણગાર્યા પછી, મહાકાળી દેવી, યોગેશ્વર ત્યાં હાજર છે તે જાણીને, પોતાનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું.
તતઃ ખડ ગં સમાદાય નિશિતં નિશિ સા તથા । ક્ષત્તાર ક્રૂરકર્માણમચ્છિનત્ કણ્ઠમૂલતઃ । સ્વપાર્ષદયુતા દેવી પપૌ રુધિરમુલ્વણમ્
પછી, રાત્રે, દેવીએ તીખી તલવાર લઈને, પોતાના સહયોગીઓ સાથે, કક્ષાધિકારીનો ગળો મૂળેથી કાપી નાખ્યો અને ઘણું લોહી પીધું.
તતઃ સૌવીરરાજસ્ય પ્રયાતસ્ય મહાત્મનઃ । વિષ્ટિકર્તાથ મન્યેત વિષ્ટિયોગ્યોઽયમિત્યપિ
પછી, જ્યારે સૌવીર દેશના મહાન આત્માવાળા રાજા જતા રહ્યા, ત્યારે વિષ્ટિ એકત્ર કરનારએ વિચાર્યું: 'આ માણસ વિષ્ટિ માટે યોગ્ય છે.'
તં તાદૃશં મહાત્માનં ભસ્મચ્છન્નમિવાનલમ્ ।]* *[ એતદાકારબન્ધનીદૂયાન્તર્ગતબાગઃ સર્વત્ર પુસ્તકે ન દૃશ્યતે । શ્રીધરેણાપ્યસ્ય વ્યાખ્યા ન કૃતા, અતઃ સર્વસમ્મતિ શૂન્યત્વાદયં બાગો બન્ધનીદૂયગર્મૈ સ્થાપિતઃ ।] તં તાદૃશમસંસ્કારં વિપ્રાકૃતિવિચેષ્ટિતમ્ । ક્ષત્તા સૌવીરરાજસ્ય વિષ્ટિયોગ્યમમન્યત
તે મહાન આત્માવાળાને, જે રાખથી ઢંકાયેલો હતો અને અગ્નિ જેવો દેખાતો હતો, વિષ્ટિ એકત્ર કરનારએ, તેના અસંસ્કારી અને બ્રાહ્મણના જેવો વર્તન ન હોવાથી, વિષ્ટિ માટે યોગ્ય માન્યો.
સ રાજા શિવિકારૂઢો ગન્તૂં કૃતમતિર્દ્રિજ ! બભૂવેક્ષુમતીતીરે કપિલર્ષેર્વરાશ્રમમ્
રાજાએ, જવાનું નક્કી કરીને, શિવિકામાં બેસી, ઇક્ષુમતી નદીના કિનારે આવેલા કપિલ ઋષિના ઉત્તમ આશ્રમ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
શ્રેયઃ કિમત્ર સંસારે દુઃ ખપ્રાયે નૃણામિતિ । પ્રષ્ટું તં મોક્ષધર્મજ્ઞ કપિલાખ્યં મહામુનિમ્
આ સંસારમાં મનુષ્યોને જે દુઃખ મળે છે, તેમાં શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ શું છે, એ પૂછવા માટે, મુક્તિના ધર્મ જાણતા કપિલ નામના મહામુનિ પાસે જવાની ઇચ્છા રાખી.
ઉવાહ શિવિકાં તસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ । નૃણાં વિષ્ટિગૃહીતાનામન્યેષાં સોઽપિ મધ્યગઃ
કક્ષાધિકારીના કહેવા પર, તેણે પણ બીજા વિષ્ટિ માટે પકડાયેલા માણસો સાથે મળીને, રાજાની શિવિકા ઉઠાવી.