વિપ્રત્વે ચ કૃતં તેન યદ્ભૂયઃસુમહાત્મના । ભરતેન મુનિશ્વેષ્ઠ! તત્ સર્વ્વં વક્તુમર્હસિ
અને પછી બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મ લઈને એ મહાત્મા ભરતે શું કર્યું, મુનિશ્રેષ્ઠ, એ બધું પણ મને કહો.
પરાશાર અવાચ । શાલગ્રામે મહાભાગો ભગવન્નયસ્તમાનસઃ । સ ઉવાસ ચિરં કાલં મૈત્રેય! પૃથિવીપતિઃ
પરાશરે કહ્યું: એ મહાભાગ રાજા, જેમનું મન ભગવાનમાં સ્થિર હતું, તેઓ શાલગ્રામમાં લાંબા સમય સુધી રહ્યા, હે મૈત્રેય!
અહિંસાદિષ્વશેષેષુ ગુણેષુ ગુણિનાં વરઃ । અવાપ પરમાં કાષ્ઠાં મનસશ્ચાપિ સંયમે
અહિંસા અને બીજા ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ બની, તેમણે મનના સંયમમાં સર્વોચ્ચ અવસ્થા મેળવી.
યજ્ઞેશાચ્યુત ગોવિન્દ માધવાનન્ત કેશવ ! કૃષ્ણા વિષ્ણો હ્ટષીકેશેત્યાહ રાજા સ કેવલમ્
યજ્ઞેશ, અચ્યૂત, ગોવિંદ, માધવ, અનંત, કેશવ, કૃષ્ણ, વિષ્ણુ અને હૃષીકેશ—રાજા એ નામો સિવાય બીજું કશું બોલતા નહોતા.
નાન્યજ્જાગાદ મૈત્રેય! કિઞ્ચિત્ સ્વપ્નાન્તરેઽપિ ચ । એતતૂપરં તદર્થઞ્ચ વિના નાન્યદચિન્તયત્
મૈત્રેય, તેઓ બીજું કશું બોલતા નહોતા—even સપનામાં પણ નહિ; અને આ સિવાય બીજું કશું વિચારતા પણ નહોતા.
સમિત્-પુષ્પ-કુશાદાનં ચક્ર દેવક્રિયાકૃતે । નાન્યાનિ ચક્ર કર્મ્માણિ નિઃ સઙ્ગો યોગતાપસઃ
દેવક્રીયા માટે સમિદ્ધ, ફૂલો અને કુશા અર્પણ કરતા; પણ, યોગ અને વૈરાગ્યથી, બીજું કોઈ કર્મ કરતા નહોતા.
જગામ સોઽબિષેકાર્થમેકદા તુ મહાનદીમ્ । સસ્નૌ તત્ર તદા ચક્ર સ્નાનસ્યનન્તરક્રિયાઃ
એક વખત, અભિષેક માટે, તે મહાનદી પાસે ગયો. ત્યાં તેણે સ્નાન કર્યું અને પછી સ્નાન પછીની વિધિઓ કરી.
અથાતજગામ તત્તીર્થં જલં પાત્ પિપાસિતા । આસન્નપ્રસવા બ્રહ્મન્નેકૈવ હરિણી વનાત્
એ સમયે, હે બ્રાહ્મણ, એક પ્યાસી અને પ્રસવના નજીક આવેલી હરણી જંગલમાંથી એકલી જ પાણી પીવા માટે તે તીર્થના કિનારે આવી.
તતઃ સમભવત્તત્ર પીતપ્રાય જલે તયા । સિંહસ્ય નાદઃ સુમહાન્ સર્વ્વપ્રાણિભયઙ્કરઃ
જ્યારે તે પાણી પીવા જતી હતી, ત્યારે અચાનક એક સિંહનો ભયાનક ગર્જના સંભળાયો, જે બધા જીવોને ડરાવનારો હતો.
તતઃ સા સહસા ત્રાસાદાપ્લુતા નિમ્નગાતટમ્ । અત્યુજ્વારોહણેનાસ્યા નદ્યાં ગર્ભઃ પપાત સઃ
તે ગર્જનાથી ડરીને હરણી અચાનક નદીના કિનારે ઉછળી. વધારે ઉછાળના કારણે તેનું ગર્ભ નદીમાં પડી ગયું.
તમુહ્મમાનં વેગેન વીચિમાલાપરિપ્લુતમ્ । તજગ્રાહ સ નૃપો ગર્ભાત્ પતિતં મૃગપોતકમ્
રાજાએ ગર્ભમાંથી પડીને જોરદાર લહેરોમાં વહેતા મૃગછોકરાને ઝડપી લીધો.
ગર્ભપ્રવ્યુતિદોષેણ પ્રોત્તુઙ્ગાક્રમણોન ચ । મૈત્રેય! સાપિ હરિણી પપાત ચ મમાર ચ
મૈત્રેય, ગર્ભપાતના દુઃખ અને ઉંચી છલાંગના ભારથી તે હરણીએ પડીને પ્રાણ ગુમાવ્યા.
હરિણીં તાં વિલોક્યાથ વિપન્નાં નૃપતાપસઃ । મૃગપોતં સમાદાય નિજમાશ્વમમાગતઃ
પછી રાજઋષિએ હરણીને મરી ગયેલી જોઈ, મૃગછોકરાને લઈને પોતાના આશ્રમમાં પાછા ફર્યા.
ચકારાનુદિનઞ્ચાસૌ મૃગપોતસ્યવૈ નૃપઃ । પોષણ પુષ્યમાણશ્ય સ તેન વબૃધે મુને
રાજાએ દરરોજ મૃગછોકરાની સંભાળ લીધી અને તેને પોષણ આપ્યું, જેથી તે ધીરે ધીરે વધતું ગયું, હે મુનિ.
ચચારાશ્રમપર્ય્યન્તં તૃણાનિ ગહનેષુ સઃ । દૂરં ગત્વા ચ શાદ્દૂલત્રાસાદભ્યાયયૌ પુનઃ
તે ઘન જંગલમાં આશ્રમની આસપાસ ઘાસ એકઠું કરવા ફરતો રહ્યો; જ્યારે તે કાળિયુગનું બચ્ચું દૂર જતું, ત્યારે જંગલી જાનવરોના ડરથી ફરી પાછું આવી જતું.
પ્રાતર્ગત્વાતિદૂરઞ્ચ સાયમાયાદ યથાશ્વમમ્ । પુનશ્ચ ભરતસ્યાભૂદાશ્વમસ્યોટજાજિરે
સવાર પડે તે દૂર દૂર ચરી જતું અને સાંજ પડે ત્યારે ઘોડા જેવું પાછું આશ્રમમાં આવી પહોંચતું; ફરીથી તે ભરતના આશ્રમ સાથે જોડાઈ ગયું.
તસ્ય તસ્મિન્મૃગે દૂર-સમીપપરિવર્ત્તિનિ । આસીચ્ચેતઃ સમાયુક્તં ન યયાવન્યતો દ્રિજ
તે મૃગ બચ્ચું નજીક હોય કે દૂર જાય, રાજાનું મન તો એમાં જ પૂરી રીતે લાગી ગયું હતું; હે દ્વિજ, તેનું ધ્યાન બીજે ક્યાંય જતું નહોતું.
વિમુક્તરાજ્યતનયઃ પ્રોજ્ઝિતાશેષબાન્ધવઃ । મમત્વં સ ચકારોચ્ચૈસ્તસ્મિન્ હરિણબાલકે
રાજ્ય, સંતાનો અને બધા સગાં-વહાલાં છોડી દીધા પછી પણ, તેણે એ હરણના બચ્ચાં માટે ખૂબ જ મમતા રાખી.
કિં વૃકૈક્ભક્ષિતો વ્યાઘૂઃ કિં સિંહેન નિપાતિતઃ । ચિરાયમાણે નિષ્કાન્તે તસ્યાસીદિતિ માનસમ્
એ વિચારે છે, 'શું વાઘે તેને મારી નાખ્યું હશે? કે કૂતરાંઓએ ખાઈ ગયું હશે? એ તો બહુ સમયથી પાછું આવ્યું નથી.'
એષા વસુમતી તસ્ય ખુરાગ્રક્ષતકર્બુરા । પ્રીતયે મમ જાતોઽસૌ ક્વ મમૈણકબાલકઃ
આ ધરતી એની ખુરાની ખંજવાળથી ચિહ્નિત થઈ ગઈ છે, જે મને આનંદ આપે છે. પણ મારું હરણકાંદું ક્યાં ગયું?
વિષાણાગ્રણ મદૂબાહુકણ્ડૂયનપરો હિ સઃ । ક્ષેમેણાભ્યાગતોઽરણ્યાદિપિ માં સુખયિષ્યતિ
એ જંગલમાંથી સુરક્ષિત પાછો આવશે, પોતાનો શિંગડો ગળે ઘસતો, મને ખુશ કરશે.
એતે લૂનશિખાસ્તસ્ય દશનૈરચિરોદૂગતૈઃ । કુશાઃ કાસા વિરાજન્તે વટવઃ સામગા ઇવ
આ ઘાસના પાંદડા, જેના ટોચ એના દાંતથી કાપી લીધા છે, સુંદર રીતે ઝગમગે છે, જાણે ગાયકોની ટોળકી હોય.
ઇત્થં ચિરગતે તસ્મિન્ સ ચક્ર માનસં મુનિઃ । પ્રીતિપ્રસન્નવદનઃ પાર્શ્વસ્થે ચાભવન્મૃગે
એ રીતે, જ્યારે તે હરણનું બચ્ચું લાંબા સમય સુધી દૂર રહ્યું, ત્યારે મુનિનું મન એમાં જ લાગેલું રહ્યું; અને જ્યારે તે બચ્ચું પાસે હતું, ત્યારે મુનિનો ચહેરો આનંદથી અને પ્રસન્નતાથી ભરાઈ જતો.
સમાધિભઙ્ગસ્તાસીત્ તન્મમત્વાદૃતાત્મનઃ । સન્ત્યક્તરાજ્યભોગર્દ્ધિખજનસ્યાપિ ભૂપતેઃ
તે હરણના બચ્ચાં પ્રત્યેના લગાવને કારણે, મુનિનું ધ્યાન ભંગ પામ્યું—even કે તે રાજા રાજસુખ અને વૈભવ છોડી ચૂક્યો હતો.
ચપલં ચપલે તસ્મિન્ દૂરગં દૂરગામિનિ । મૃગપતોઽભવજ્વિત્તં સ્થૈર્ય્યવત્તસ્ય ભૂપતેઃ
એ સ્થિર રાજાની સંપત્તિ હરણ જેવી ચંચળ બની ગઈ અને દૂર જતી રહી.
કાલેન ગચ્છતા સોઽથ કાલઞ્ચક્ર મહીપતિઃ । પિતેવ સાસ્ત્રં પુત્રેણ મૃગપોતેન વીક્ષિતઃ
સમય જતાં, રાજાને તે હરણના બાળકએ એ રીતે જોયો જેમ પુત્ર પિતાના વર્તનને જુએ છે.
મૃગમેવ તદાદ્રાક્ષીત્ ત્યજન્ પ્રાણાનસાવપિ । તન્મયત્વેન મૈત્રય! નાન્યત્ કિઞ્ચિદચિન્તયત્
પછી, માઇત્રેય, જ્યારે તે જીવ છોડતો હતો ત્યારે તેને ફક્ત હરણ જ દેખાતું હતું અને એમાં જ મન લગાવ્યું હતું, બીજું કશુંય વિચાર્યું નહોતું.
તતશ્વ તત્કાલકૃતાં ભાવનાં પ્રાપ્ય તાદૃશીમ્ । જમ્બૂમાર્ગે મહારણ્યે જાતો જાતિસ્મરો મૃગઃ
એ રીતે મૃત્યુ સમયે જે ભાવના હતી, તેના કારણે તે જાંબુ માર્ગના મોટા જંગલમાં, પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ રાખતું હરણ બની જન્મ્યો.
જાતિસ્મરત્વાદુદ્રિગ્નઃ સંસારસ્ય દ્રિજોત્તમ! વિહાય માતરં ભૂયઃ શાલગ્રામમુપાયયૌ
પૂર્વ જન્મનું સ્મરણ હોવાથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેને સંસારથી વેરાગી થઈ, માતાને છોડી ફરી શાલગ્રામ ગયો.
શુષ્કૈસ્તૃણૈસ્તથા પર્ણૌઃ સ કુર્વ્વન્નાત્મપોષણમ્ । મૃગત્વહતુભૂતસ્ય કર્મ્મણો નિષ્કૃતિં યયૌ
ત્યાં તે સુકાઈ ગયેલા ઘાસ અને પાંદડાં ખાઈ પોતાનો ગુજરાન ચલાવતો અને હરણ તરીકે જન્મવાનું કારણ બનેલા કર્મોનું પ્રાયશ્ચિત કરતો.